Josef Pta

Luickosrbsk tanka

Pedmluva

Serbskim itarjam!

Jugoslavenskim itaocima!

1. - Hie Serbstwo njezhubjene

2. - Serbski narod

3. - Stare Serby a stari Serbjo

4. - Serbam

5. - Powitanje uicy

6. - Serbskej zemi

7. - Popjela

8. - W cuzbje

9. - Wrt do Serbow

10. - Doma

11. - Wrt do domizny

12. - Pi khowanju boeho snka

13. - Rano

14. - Khwalba burstwa

15. - Serbski hospoda

16. - iwjenje zboowneho bura

17. - Serbska wieska

18. - Mrjace lo

19. - Paza

20. - to mi wowka powdaa

21. - Paza

22. - Naa wowka

23. - to je Serbow wtcny kraj?

24. - Mj wtcny kraj

25. - Tak krasny wjeor

26. - Toast iinskeho

27. - Narodne psniki

28. - Ryeski krlu

29. - Zajac a mrowja

30. - Syrotka

31. - Jank a Hanka

32. - Wra do Serbowstwa

33. - Hlik ka palik

34. - Serbska lipa

35. - ista wutroba

36. - Msak

37. - Zote kubo

38. - Zapowdena prstwa

39. - Wjelk a lika towaej

40. - Naltni as

41. - Kozakaj

42. - Serbow bitwy pod Lubinom

43. - Wucho abo kurjatko

44. - Boemje horam

45. - ewc a ert

46. - Narodne psniki

47. - Pisaha budyinskich serbskich manow z druheje poojcy 15. ltstotka

48. - Wo nastau serbskich mstnostnych mjenow z mjenow rkow

49. - Nadja, lubos, wra

50. - ados

51. - Studnika w Duborcy

52. - Wodan

53. - Abraham Frencelius

54. - Boe sedleko

55. - Bydo zrudoby

56. - Slepjanski hrd

57. - Budyin

58. - Wo wanosi fotografowanja za serbski narodopis

59. - Mikawk

60. - Rowa

61. - Kukow

62. - Nutrni spwarjo

63. - Ranje

64. - Evangelska wra pola uiskich Serbow

65. - Pi kwasu

66. - Nto z mythologije

67. - Pi kolebcy

68. - Nie stoji ie

69. - Serbske barby

70. - Zastarske serbske pipiwanje

71. - Brata

72. - astojki

73. - Stary lak

74. - Serbska khorhow

75. - Kierjo

76. - Serbskim kierjam

77. - J. P. Jrdan zapoina wudawa "Jutrniku", nowiny za Serbow, 1. wulkeho rka 1842

78. - Pohrjebane zboe

79. - Wanja pi wotemru a pohrjebje

80. - Ptai kwas

81. - Wdny mu

82. - Serbska njewjesta

83. - Nawoenja

84. - Handrij Zejle

85. - Rdnej ri

86. - Maena r

87. - Serbina

88. - Wuitnos serbskeje re

89. - Epigramy

90. - Ja sym Serb

91. - Mc serbskeje re

92. - Serbam

93. - Serbske wobydlestwo w Budyinje w spoatku 15. ltstotka

94. - Mortwy do

95. - Macyna paza

96. - Wineta

97. - Serbski prawopis

98. - Serbski rychopis

99. - Hudba

100. - K. A. Kocor

101. - Zdalenej lubej

102. - Klankodiwado a jeho wuznam

103. - Snco - swoboda

104. - Nto wo jtowjeku w diluviainym asu w Europje

105. - Nto z geologiskeho twara wokolnose Budyina

106. - J

107. - Herc

108. - Wo serbskej reji

109. - Serbska meja

110. - Na rejach

111. - Kral Pibysaw

112. - Na akacy

113. - Z Homeroweje Iliady

114. - Z Homeroweje Odysseje

115. - Smjer maerje Jugowiow

116. - Mr w serbskich Hornich uicach

117. - Pokazka ze Sienkiewiczowych "Kiakow"

118. - Z wopomnjeu smjertneho dnja wulkeho wtinca Michaa Hrnika

119. - Wopomnjeu Hrnikowemu

120. - as serbskeho narodneho znowarodenja

121. - Hie je Serbstwo tudy

122. - Franczske wjsko w ornym Khomcu do bitwy pola Budyina 1813

123. - Pi tebi

124. - Zymski wobrazk

125. - Jejdyrkec Hapla a Hantykhryst

126. - Boemje Budyinej

127. - Za Budyinom na roli ..

128. - omiski spw

129. - Pi studnicy

131. - Hde z nim?

132. - Ptai kwas

133. - Biskup Myriel

134. - Wjeorne rudenje

135. - Swjatkowny wult do Lubnjowskeje a Komorowskeje strony Denjeje uicy

136. - Hola

137. - Bina uka

138. - Jra staroba

139. - Serbski nakadnik Jakub Herrmann

140. - Hdy z njebjes sapa wohen..

141. - Ncne hosy

142. - Woka mc

143. - Hdy poda ty so, wutroba?

144. - Bh wrnos widi, ale njezjewja ju zahe

145. - Pee zapra

146. - Cyrkew we wsy

147. - Wosud wutroby

148. - Po bitwje

149. - Serbskim wtincam

150. - Hendrich Jaromr Imi

151. - Na Helgoland

152. - Jan Ernst Smole

153. - Ernst Smole

154. - Z autobiografije J. E. Smolerja

155. - J. E. Smole - J. Purkynjej

156. - uiskim Serbam

157. - Na Belvederu

158. - echowje a jich narodne diwadlo

159. - Zota Praha

160. - Na sawny wtinc Jan Arnot Smole w Huinje w kormje

161. - Wbohej uicy

162. - Wocuenje, bjeznadijnos a wobrot k lpemu w Delnjej uicy (1848-84)

163. - Sprewja w Btach

164. - Serbja w Texasu

165. - Epistola

166. - Wjna

167. - Hymnus Serbam na pu do noweho stotka

168. - Zwjazk Serbskich Towastwow

169. - Protyka a protyki

170. - Julius Caesa

171. - Nae diwado

172. - Na Hrodiu

173. - Rozhlad a wuhlad

174. - objo

175. - Z Warawy do Moskwy

176. - Glosa

177. - Jakub Bart-iinski

178. - W zymicy

179. - Serbski dom w Budyinje

180. - Karl Arnot Muka

181. - Worjoej

182. - Revisor

183. - Kak je so stao, zo sym serbski nawukny

184. - Zaslepjeni

185. - Hrnka

186. - Brunikowo njezboe

187. - Zder serbski lud!

188. - Pepjata narodnos

189. - Pruha wutrobineje iy

190. - Epigramy

191. - Serbskej modinje

192. - Modym Serbam

193. - Serbske studentstwo

194. - Spw serbskich studentow

195. - uienjo a Minjenjo na krakowskej universie w 15. a 16. ltstotkomaj

196. - Serbskim onam

197. - List serbskemu studentstwu

198. - Sowjanam

199. - uica a echojo

200. - uicy

201. - 28. winowca

202. - Zora puca

203. - Rowa holina

204. - Ptr Bjezru

205. - Soko w Serbach

206. - Trae Serbowstwa

207. - Z prawnyh stawiznow Hornjeje a Delnjeje uicy

208. - Hymna

209. - Serbja, twae sej swj dom!

210. - Peiwo Wonmcam

211. - W Delnjej uicy

212. - Wtinska es

213. - List z wjny

214. - Knc sepnose!

215. - List serbskeho studenta ze zajea

216. - Postae, Serbja!

217. - Serbska politika

218. - Nae Serbstwo z procha stawa

II. - Nkolik ukzek z psemnictv dolnoluickho / Nto pokazkow z delnjoserbskeho pismowstwa

219. - Narodne psniki

220. - Z nejstarych casow

221. - Pi pzy

222. - Grod "Sedym dubow" pla Mina

223. - Pla rowa

224. - Wdny mu a mjadwe

225. - Noc

226. - Reformacyja

227. - Maena rc

228. - Perada markgrofy Gera

229. - Dolnouyske Serbstwo w zachodnem le

230. - Serbska zemja

Nto pispomnjenjow ze sowjesnose

Pispomnjenja

Beleka za jugoslavenske itaoce

Nto pispomnjenow wo spisowaelach


Pedmluva

Ptomn tanka je druhou st mho dla, kterm chci pibliti luickosrbsk jazyk a luickosrbsk psemnictv nejen nm, ale vem tm, kte se o nejmen slovansk nrod zajmaj. Prvn st tohoto dla - "Krtk pruka hornoluick srbtiny" - je ji v rukou naich ten. Druh st - ptomn - pin vbor z luickosrbskho psemnictv. Tet st tvo Slovnk. Vechny tyto ti sti se vzjemn dopluj a jen spolen mohou podati teni - Neluianu nleit pehled a jasn pouen.

Povrchn pozorovatel luickosrbsk literatury m dojem, jako by t literatury bylo mlo a jako by ani se nemohla miti s ostatnmi slovanskmi literaturami. To by byl omyl. Literatura luickosrbsk, zvlt hornoluick - pomrn k poetnosti svho nroda a k okolnostem, za nich se vyvjela - je zrovna tak bohat a pkn jako vechny ostatn slovansk literatury. Dojem nepatrnosti vznik proto, e Luian nemli posud nakladatele, jen by vydval samostatn knky a publikace, jako se to dje na pklad u ns. V dsledku toho zstv cel literatura, vyjmaje neetn celkem ppady, roztrouena v luickch asopisech, kalendch a revuch, kde zapad a ek na lep dobu luickho nroda, kdy bude mono tak tmto vcem vnovati nleitou pozornost. Ptomn tanka je jasnm svdectvm, e Luian maj skuten krsnou a bohatou literaturu. Vim dobe, e i sami Luian budou pekvapeni tim, kolik poklad se skrv v tch jejich starch zapadlch asopisech a publikacch, kolik skvostu, dnes ji vtinou neznmch. A to byla prvn z pin, kter mne vedla k sestaven tto tanky: ukzati aspo ve vbru na bohatstv luickho psemnictv a pi tom dti zrove dobrou pruku vem, kte se chtj s literaturou luickou seznmiti. Z tho dvodu vydal M. Hrnik ji v roce 1863 svou "tanku", v ni otiskl na osmdest ukzek z hornoluickho psemnictv a projevil pn, aby po jeho tance brzy nsledovaly dal a to vt i dkladnj prce...

Pn Hrnikovo zstalo pouhm pnm, a dolo pece ohlasu. Hornoluick spisovatel far Jurij Kral ji adu let pipravuje luickou anthologii, kter, bohuel, posud je v rukopise. Bylo mn dovoleno nahldnouti do tto chystan knihy: m rovn znan mnostv materialu, ktery vak je roztdn zcela jinak, a to, jak se zd, pod vlivem Hrnikovy tanky. Spisovatel J. Kral uspodal sv ukzky do nkolika skupin: literatura lidov, nboensk, rozlin prsa, bsn a drobnosti. Vzdvam tu dky autoru za dovolen k nahldnut; mohl jsem v nkolika ppadech pece doplniti jet vlastn vbor.

Ale moje tanka sleduje jet jin cle. Jsem pesvden, e Luian budou zhy potebovati podobn tanky pro sv stedn koly; ne vydaj si vlastn pomcky, me jim bti tato kniha vhodnou prukou pi vyuovn mateskmu jazyku a domc literatue. Proto jsem pipojil ke knize strunou slovesnost a pihlel k tomu, aby podle monosti byly zastoupeny vechny znm literrn doklady, jak lidov, tak uml, jak prosaick, tak bsnick. A tu jsem hledl dti doklady vhradn z domc literatury; jen v mlo ppadech jsem uil dokladu z literatury neluick. Chtl jsem jednak ukzati na dobr pklady cizi, jednak dti doklad pknho umn pekladatelskho v Luici. Jsou to jednak bsnick peklady z Homra, z jihoslovansk nrodn poesie a ze Shakespeara, jednak peklady prosaickch dl z esk literatury: Boeny Nmcov, Aloise Jirska, J. Karafita, Jana Nerudy, Aloise Mrtka, ze slovanskch literatur: Gogola, Tolstho, Turgenva, Sienkiewicze, a z francouzsk literatury: V. Huga. Nejsou to peklady nahodile zvolen; pozorn ten sm pozn, pro byly prv ty ukzky zvoleny: lo tu jak o strnku ideovou, tak o peklad a dobr doklad k slovesnosti.

tanka svym uspoadanm i vbrem lnk je urena nejen kolm, ale vem ptelm Luice vbec. Proto je sestavena tak, e ns vede od nejjednoduch doklad literrnch a po sloit tvary enick a dramatick, e nas vede od lidov pohdky a psn a k vkladm o luick politice a k revolun poesii osvobozenskho hnut. tanka chce nejen vychovavat luick dorost v lsce k vlasti, ke Slovanstvu a k lidstvu vbec, ona chce t bti obrazem nrodnho a duevnho vvoje naich nejmench slovanskch brat. Ona chce ukzat, co posud vykonno a co jet vykonati nutno. Ona chce vsti t k dalmu sblen esko-luickmu. Proto vloeny sem nejen lnky z vlastnho hnut luickho, z nich vazena i neotitn posud sta Wiazova o luickm studentstvu, nybr i letky, jako i ukzka z Kaprasovch "Prvnch djin" a z m "Luice", proto otitny bsn Vrchlickho a Klterskho, proto otitna i Preradoviova bse "Zora puca", aby bylo pokraovno tak ve sblen luicko-jihoslovanskm. Nebo jako Pruka, tak i tato tanka je urena naim jihoslovanskm bratm,kte u od obrozensk doby jevili zjem o luick sv bratry, jak z lnku v "eskoluickm Vstnku" praskm je zejmo. Vykon-li tato kniha svj kol i u ostatnch Slovan, tim lpe. Pipojil jsem poslze nkolik ukzek z literatury dolnoluick. Nechtl jsem zapomenouti na slab vtev luickou, kter potebuje stl podpory svho silnjho hornoluickho bratra. Pl bych si, aby Hornoluian vnovali skuten vytrvalou pozornost Luici Doln a nezapomnali na ni pi dn pleitosti; pl bych si, aby moje kniha dala podnt k podobnmu vboru dolnoluickmu. Posud nejvce ukzek dolnoluickch otiskl G. Swjela ve sv Cytance ze serbske ii, vydan v Chotbuzi roku 1907.

Jako Pruka tak i tanka je titna latinkou, kterou povauji za jedin sprvn psmo obojho luickho ne, jak jsem ji v vod Pruky poznamenal.

V pitomn tance je otitno celkem 230 lnk, z nich je 218 hornoluickch a 12 dolnoluickch. Je tu celkem 15 lidovch a 215 umlch doklad literrnch, z nich luick literatue pipad 194 ukzek ze 67 spisovatel (61 hornoluickch, 6 dolnoluickch); 21 ukzek je vyato z literatur cizich. Nkolik poznmek k jednotlivm lnkm, jako i strun abecedn pehled spisovatel ma usnadnit uvn knihy. Nicmn pro zevrubnj pouen veobecn, mus kad ten shnouti k pehlednmu dlu Adolfa ernho "Luice a Luit Srbov" z roku 1912 a pro obdob popevratov k m "Luici" z r. 1919.

Jen pro plnost podotkm, e drobn ukzky z luickosrbsk literatury obou ne byly nm znmy ji od dob obrozenskch. Tak na p. Fr. L. elakovsk otiskl v as. eskho Musea v r. 1830 adu luickch nrodnch psn v originle i s eskm pekladem (jen esk text tchto psn petiskl v bibliofilsk prav K. Dvok v Praze r. 1919); K. J. Erben ve sv Slovansk tance roku 1865 otiskl t adu luickch pohdek a povst; znan mnostv ukzek luickch umlch i nrodnch otiskl Fr. Doucha, jak zejmo z m edice Smolerjovy esk korespondence (Budyn 1919); vtinu z nich pejal pak Fr. Vymazal do druhho svazku sv Slovansk poesie, vydan v Brn 1878. V. Hrub ve sv Praktick rukojeti srovnvac jazyk slovanskch z r. 1904 odbyl luitinu jen skromnmi ukzkami v vod; jinak luitinu ze sv rukojeti vylouil. Stanislav Forman ve sv Srovnvac tance slovanskch jazyk z r. 1909 vnoval luickmu psemnictv devt ukzek. Tak Adolf ern ve sv pruce "Luice a Luit Srbov" z roku 1912 m v kapitole o jazyku nkolik ukzek obou ne. A poslze i ve Veslovansk itance "Lp", vydan Horikou-Ledrem letonho roku, nalzme obrazy z psemnictv luickho. Soustavn vbory - ovem v pekladu - mme posud ze Zejlerja a iinskho. Podil je zdaile Ad. ern a to ve "Vboru psn" Zejlerjovch ve Sbornku svt. poesie r. 1894 a ve "Vboru bsn" iinskho ve Svt. knihovn r. 1906. Celkem je zejmo, e zjem o luickou literaturu u ns byl vdy. Tm vce vhod pijde ptomna prvn soustavn luick anthologie.

V zvru konen vdn vzpomnm ochotnch pokyn, jich se mi dostalo pi sestavovn tanky od prof. dra Arnota Muky, jako i dkuji vem, kdo mn jakmkoliv zpsobem pi shromaovn materilu byli npomocni, zejmna pteli J. Wiazovi, kter mimo to tak se mnou etl korektury celho dla.

V Praze dne 28. z 1920.
Josef Pta.


Serbskim itarjam!

Pitomna itanka je druhi dl mojeho da, z kotrym chcu serbsku r a serbske pismowstwo piblii nic jeno echam, ale wm, ki so zajimuja wo najmjei sowjanski narod. Prni dl tutoho da - "Krtka poruka hornjouiskeje serbiny" - je hio w rukomaj naich itarjow. Druhi dl - pitomny - pinoa wubjerk ze serbskeho pismowstwa. Tei dl twori Sownik. Witke tute ti dle so wzajomnje dopjelnjeja.

Zwjerny wobkedbowa serbskeho pismowstwa ma zai, ka by byo teje literatury mao, a ka by so ani njemoha mri z druhimi sowjanskimi literaturami. Ale to by zmylk by. Serbske pismowstwo, wosebje hornjouiske-pomrnjek libje naroda a k wobstojnosam, w ktrych so wuwijee - je runje tak bohate a rjane ka w druhe sowjanske literatury. Zai njenahladnose tohodla nastawa, zo njemjachu Serbja dotal nakadnika, ki by wudawa samo wobrne kniki a publikacije, ka je to zmnjene pola druhich sowjanskich narodow. To je z piinu, zo wostawa cya literatura, z wuwzaom mao pipadow, roztruena w serbskich asopisach, protykach a revuach, hde so na nju pozabywa a hde akaju na lpu dobu serbskeho naroda, hdy bude mno wnowa kedbnos ka so sua te tutym wcam. Pitomna itanka swdi jasnje za to, zo maju Serbja woprawde krasnu a bohatu literaturu. Wm derje, zo te Serbow samych pekwapi, hdy buda wde, kelko pokadow so khowa w tych starych serbskich pozabytych asopisach a publikacijach, kelko drohich kamukow, densa skoro njeznatych. A to be prnja z piinow, kotre mje hnujachu k zestajenju tuteje itanki: pokaza znajmjea we wubjerku na bohatstwo serbskeho pismowstwa a poda zdobom te dobru pirunu knihu wm, koti chceda pzna serbske pismowstwo. To je M. Hrnika hio l. 1863 pohnuo k tomu, zo je wuda swoju "itanku", w kotrej je woial na we wsomdesat pokazkow z hornjoserbskeho pismowstwa a hde wupraji pree, zo bychu jeho itanku brzy showae dale a to wjete a dokadnie da...

Pee Hrnikowe wosta wak z hoym peom. Ale sknnje namaka tola wothsa. Hornjoserbski spisowael fara Jurii Kral pihotuje hio tjto asa serbsku anthologiju, kotra je bohuel ha dotal w rukopisu. Dowoli so mi pohladny do tuteje piprawjaneje knihi: ma tohorunja nahladnu syu maizny, kotra je wak docya hinak rozdlena, a to, ka so zda, pod wliwom Hrnikoweje itanki. Spisowael J. Kral je zestaja swoje pokazki do nto skupinow: ludowa, naboinska literatura, welakora prza, basnje a drobnose. Wuprajam tu autorej swj dak za dowolnos k pehladanju. Mach we welakim nastupanju tola hie dopielni swj samsny wubjerk.

Tola moja itanka de hie za druhimi zamrami. Sym peswdeny, zo bude Serbja brzy trjeba podobneje itanki za swoje srjedne ule; prjedy ha sej wudada swoje samsne pomocne knihi, me jim tuta kniha by z pihdnej wubnej knihu pi wuwuowaniu maeneje re a domjaceje literatury. Tohodla je ke knizy pidata krtka sowjesnos; hladach na to, zo bychu po mnosi bye zastupjene w znate literarne dokady, ka ludowe, tak wumjeske, ka prozaiske, tak basniske. A tu soowach swoju kedbnos na to, zo bych poda dokady jenicy z domjaceje literatury, jeno be-li trjeba, wuich dokadow z njeserbskeho pismowstwa. To su na jednej stronje basniske peoki z Homera, z junosowjanskeje narodneje poezije a ze Shakespeara, na druhei stronie peoki przy z skeje literatury: Boeny Nmcoveje, Aloisa Jirska, J. Karafita, J. Nerudy, Aloisa Mrtka, ze sowjanskich literaturow: Gogolja, L. N. Tolsteho, J. J. Turgjenjewa, H. Sienkiewicza a z franczskeje literatury V. Huga. Ale to njejsu slepje wolene pikady, kedbliwy ita sam spznaje, ehodla su so runje te pokazki wolie: rozsudaca b tu ka ideowa stronka, tak te peok a dobry dokad k sowjesnosi.

Ze swojim zarjadowanjom a wubjerom nastawkow je itanka postajena nic jeno za ule, ale wm peelam uicy powitkownje. Tohodla je tak zestajana, zo wjede nas wot najjednoriich literarnych dokadow ha k zoitym rniskim a dramatiskim wutworam, zo nas wjede wot ludoweje bajki a psnje ha k wukadam wo serbskej politicy a k revolucionarnej poeziji narodneho hibanja wo swobodu. itanka chce nic jeno serbsku modinu wukubowa w lubosi k rdnej zemi, k Sowjanstwu a owjestwu zcya, wona chce te zwobrazowa narodne a duchowe wuwie najmjeeho naroda sowjanskeho. Wona chce pokaza, to je so ha dotal stao a to ma so hie wukonje. Wona chce te pue ruba k dalemu zblienju serbskoskemu. Tohodla su so sem pijae nic jeno nastawki ze samsneho serbskeho hibanja, ale te pokazka z Kaprasowych "Prawnych stawiznow", z mojeje "uicy", tohodla stej woienej basni Vrchlickeho a Klaterskeho, tohodla je pijata te Preradoviowa base "Zora puca", zo by so te pokroowao w serbskojunosowjanskim zblienju. Peto ka "Poruka", tak je te itanka postajena za naich junosowjanskich bratrow, koti su hio wot wobrodeskeje doby zajim jewili wo swojich uiskoserbskich bratrow, ka je wide z nastawkow w praskim "skoserbskim Wstniku". Dopjelni-li tuta kniha te pola druhich Sowjanow swj nadawk, im lpje.

Na kncu sym pida nto pokazkow z delnjoserbskeje literatury. Nochcych zaby na sabu serbsku hauzu, kotrej je trjeba stajneje podpjery swojeho sylnieho hornjouiskeho bratra. Moje pee je, zo bychu Hornjoserbja woprawditu wutrajnu kedbu poswjeeli Delnjej uicy, a na nju njezabywali pri adnej skadnosi. Bych sej pa, zo by moja kniha nastork daa k podrobnemu delnjouiskemu wubjerku. Ha dotal je G. Swjela najwjacy delnjoserbskich pokazkow woia w swojej Cytancy za serbske ii, wudatej w Khoebuzu l. 1907.

Ka "Poruka", tak je te itanka s aonskim pismom iana, kotre mam za jenike prawe pismo wobeju serbskeju nari, ka sym kio w zawode Poruki pispomni.

W pitomnej itancy je weho dohromady 230 nastawkow woianych; z nich je 218 hornjoserbskich a 12 delnjoserbskich. W cyku pokhada 15 dokadow z ludoweje literatury a 215 wot spisowaelow. Z tutych je 194 pokazkow, z 67 spisowaelow (61 hornjoserbskich, 6 delnjoserbskich), wzatych ze serbskeje literatury, 21 pokazkow z cuzych literaturow. Nto pispomjenjow k jednotliwym nastawkam, ka te krtki abecedny pehlad spisowaelow ma woli wuiwanje knihi. Tola reho a powitkownieho powuenja dla dyrbi kdy ita pima po pehladnym du Adolfa erneho "Luice a Luit Srbov" z l.1912 a za as po pewre po mojej "uicy" z l.1919 (serbski peok 1920 w Budyinje). Jeno dosponose dla pispominam, zo bchu drobne pokazki ze serbskeho pismowstwa hio wot wobrodeskeje doby w echach znate. Tak woia na p. Fr. L. elakousky w asopisu eskeho Musea w l. 1830 nto serbskich ludowych psni w originalu a z skim peokom (jeno ski tekst tutych psni peia w bibliofilskim wudau K. Dvok w Prazy l. 1919); K. J. Erben woia we swojej "Slovanskej itancy" l. 1865 te rjadu serbskich bajkow a powsi ; nahladnu syu pokazkow ze serbskich spisowaelow a z ludoweho basnistwa woia Fr. Doucha, ka je wide z mojeje edicije Smolerjoweho skeho listowanja (Budyin 1919); wjetinu z nich pewza potom Fr. Vymazal do druheho zwjazka swojeje "Slovanskeje poesije", wudateje w Brnje 1878. V. Hrub w swojej "Praktickej rukojeti srovnavacej jazyk slovanskch" z l. 1904 wotby serbinu jeno z skromnymi pokazkami w zawode. St. Forman poswjei serbskej literaturje dewje pokazkow we swojej "Srovnavacej tancy slovanskch jazyk z l. 1909. Te Ad. ern ma we swojej knizy "Luice a Luit Srbov" z l. 1912 w stawje wo ri nto pokazkow wobeju narow. A naposldk namakamy te we Wosowjanskej itancy "Lipje", wudateje ltsa wot Horicki-Ledra, wobrazy ze serbskeho pismowstwa. Systematiske wubjerki - wzo w skim peoku mamy ha dotal ze Zejlerja a iinskeho, kotre je wuda derje poradene Ad. ern a to "Vbor psn Zejlerjovch" we "Sborniku svt. poesie" l. 1894 a we "Vboru bsn iinskho" we Svt. knihownje" l. 1906.

Sknnje spominam dakownje na zwmiwe pokiwy, kotrych je so mi dstao pi zestajenju itanki wot prof. dra Arnosta Muki.

Tohorunja dakuju so wm, ki su mi byli na kajkekuli wanje k pomocy pi hromadenju maizny, wosebje peelej Jurijej Wiazej, ki je nimo toho te korekturu cyeho da ze mnu ita.

W Sowjanskej Prazy dnja 28. ponjenca 1920. Jzef Pata.


Jugoslavenskim itaocima!

Ova itanka treba da otvori prozore barem malo u bratsku literaturu luikosrpskog naroda. Jugoslavenima Luiani nisu nepoznati. Ve u doba preporoda odravane su veze izmedu Luiana i "Iliraca" to svedoe manji lanci u jugoslavenskim asopisima, u Gajevoj "Danici" i Letopisu Matice Srpske onoga doba. U novije doba te su veze nale jaeg izraaja u lepim brourama sarajevskog pisca Josipa Milakovia, u njegovim studijama o Ciinskom i Muci, kao i u njegovoj nedavno izdanoj knjiici "Luiki Srbi". Izjave jugoslavenskih novinara prilikom puta u ekoslovaku u martu 1920 i dotjcaj prilikom svesokolskog sleta iste godine utvrdili su praktiki tu uzajamnost. Zato sam u svojoj Kratkoj prirunici gornjoluikosrpskoj" (Prag 1920) napisao posebno poglavlje o odnoaju luikosrpskog prema jugoslavenskom jeziku i za to su u mom prirunom Reniku luikoeskom takoer i izrazi jugoslavenski. Kratka beleka o luikosrpskom dodana je i ovoj knjizi.

Uveren sam, da e ova itanka nai mnogobrojne itaoce na Slavenskom jugu; nai Jugoslaveni e se uveriti, da i najmanji Slaveni imaju lepu i bogatu literaturu. Nai Jugoslaveni e se uveriti, da su Luiani i pored svega ugnjetavanja neprijateljskog zauvali svoj slavenski karakter i svoj slavenski duh. Osvedoie se, da i Luiani tee za samostalnim ivotom i da su toga ivota vredni. Doprinesu-li i Jugoslaveni za uspeh u toj borbi zajedno sa nama echoslovacima i - da Bog da - s vremenom sa ostalim Slavenima, izvrie veliki in prave slavenske uzajamnosti.

U Pragu 28. septembra 1920.
Josef Pta.


1.

Hie Serbstwo njezhubjene

(Hymna Serbow.)

Hie Serbstwo njezhubjene,
swj kit we nas ma,
nowy duch wo wosabjene
sylnje pozbha:
Bh je z nami, wjede nas,
njepeel so hiom hori,
Serbjo, Serbjo wostanu, Serbjo dobudu!

Jeno zs so na nas mri,
by nas pra,
njech pak zawistna so ri,
njech so pisoda:
Bh je z nami, wjede nas,
njepeel so hiom hori,
Serbjo, Serbjo wostanu.
Serbjo dobudu!

Zaspanc adyn pokhwaleski
Serba njezluda,
swobodny duch rjei serbski
kida rozrja:
Bh je z nami, wjede nas,
njepeel so hiom hori,
Serbjo, Serbjo, wostanu,
Serbjo dobudu!

Serbow khwalbu, serbske sowo
pemc njeskazy,
Serbstwo rozsylnja so z nowoh'
w krasnej uicy:
Bh je z nami, wjede nas,
njepeel so hiom hori,
Serbjo, Serbjo wostanu,
Serbjo dobudu!

Serbska Klio nowe mjena
wdnje zapisa;
uica njej' pewinjena
a so nepodda:
Bh je z nami, wjede nas,
njepeel so hiom hori,
Serbjo, Serbjo wostanu,
Serbjo dobudu!

H. Zejle.


2.

Serbski narod

Hlej, k podnju zbhaju so mdre hory,
K ponocy mna hola strauje;
K nim a w njej tuleju so be dwory
A zemja tuk a tye daruje.
Praj, serbski kraj ha njeje raj?
Wn kryje nas, wn iwi nas,
Wn spochi z nami swjei kwas.

A lud we wutrobach a kosach kruty
Je wukhowa so w tymle krajiku;
Je ptra bolosow a bdow pruty,
Rd zdera nam a r w tym kuiku.
Hej, serbska krej, nam iy hrj!
Ka wtcojo my chcemy sta
A Serbja wosta, w Serbach tra.

My esi chcemy, lubowa a hajic,
Z im pyi je so nan a z esu sta;
A nihdy njedajmy sej w iji daji
R, kotru z maerju je Bh nam da!
Puk cuzy zwuk, der w kraju tuk!
Rc serbska dyrbi khwalbu m
A zboo Serbam w Serbach k!

to dodereli smy sej z bdnej' nocy,
ze serbskich rukow nihdy njedajmy!
Hdy cuze do nas chceda dr s mocy,
Sej dom a dwr a hono kitajmy!
Prut serbski lud sej bje a kud,
zo Serby serbske wstanu.
A wne mjeno dstanu!

J. Ciinski, Z dokrabkom.


3.

Stare Serby a stari Serbjo

Serbjo, ki pola Nmcow "Wenden" rkaju, su narod wulkeho sowjanskeho luda a wobydlachu nhdy wn kraj wot Bobra ha do Sale a k mrkowym horam. K podnju mjezowachu z echami a k ponocy z utycami, a na tutej stronje ehnjechu so jich mjezy nhde wot zjednoenja Wdry a Warty ha k zjednoenju obja a Sale. Wobstojachu z mnohich splahow. Z nich bchu uienjo a Milenjo najwosobnii. Tamnym suee kraj, kotry so ntko Delnja uica mjenuje, tui wobydlachu pak krajiny, kotrym su pozdio mjeno Hornja uica nawdali. W starim asu njerkae Hornja uica hinak ha Milska abo milanski kraj, a jeje wobydlerjo bchu wudom jako Milenjo abo milanscy Serbjo znai; pozdio pak poa so Milska wot cuzych z ntiim mjenom pomjenowa a je swoje stare mjeno cyle zhubia, harunje na lud hie densnii de jeno Delnjouiana za uiana spznawa.

Sowjenjo bydla w Europje tak doho ka Keltojo, Germanojo a Romanojo. Hio w najstarich asach be wn kraj, ki mjez adriatiskim a naraim morjom so rozpesra a wot Wdry ha do row Dnjepra a Dona dosahuje, jich samsne wobsedestwo. Woni bchu stajnje jedyn z najwjetich europskich ludow. Z krajinow, ki w densniej Plskej na wobmaj stronomaj Wisy lea, pieechu najskerje Serbjo do hojeka spomnjeneho serbskeho kraja, a pi spoatku steho letstoka widimy jn wot samych Serbow wobsadeny.

to zwonkowne napohladanje Sowjanow a z nimi Serbow nastupa, dha sueja do najrjeich ludow indoeuropskeho splaha. Woni licachu so stajnje k tym narodam, ki w khach a domach bydla. To b wina, zo so najrado na ratastwo abo rlnistw zoowachu. Ratarjo pak so doho rjemjesa, pekupstwa a welakich wunamakanjow zminy njema. Puh je sowjanske wunamakanje.

Serbjo mjachu rady mr z cuzymi, bchu sprawni a dobroiwi, to te jich boa suba, jich prawa, wanja a domjace iwjenje wobswda. Boha wjeneho esachu jako stworiela njebjes a zemje, pdla njeho pak mjachu niich bohow, ka Boboha, ornoboha, Swjatowita, Djasa, Pipodnicu, Smjertnicu atd., kotrym jako srdnikam mjez sobua mjez wjenym bohom howjada, wowcy, sad a welake pody woprowachu. Zo bychu ludi woprowali, to da so jeno pola nkotrych druhich sowjanskich splahow pri naraim morju dopokaza; tam pak b tajke wanje z cuzby pio a trajee jeno krtki cas. Woni wrjachu do iwjenja a wotrunanja po smjeri. Pi nalenosach cyeho kraja wobzamkae te cyy ud; w swojej swjbje mjee pak jeje stari njewobmjezene knjejstwo. Za zastejenje zjawneje boeje suby, krajnych nalenosow a sudow, za dohladowanje pekupstwa a za wothladanje wjny a mra buchu woleni zastojnicy na powitkownych zhromadiznach. Hiom w prastarym asu mjachu swoje zakoje, kotre so wot nana synej rozpowdowachu abo te wot mnikow z rzami - do drjewa wurzanymi znamjenjemi - napisowachu. Witcy Serbjo bchu swobodni, tola so, jako do nmskeho susodstwa pidechu, nkajki rozdl stawow pola nich zapoinae. Njewlnistwo, a wotrocstwo su Serbam Nmcy pinjesli. Starych ludi Serbjo swru hladachu, a zo su jich morili, je hoa wunamakana bajka a njepeelska a.

Za khorych a khudych starachu po zdobnje; tohodla njeb mjez nimi proerjow a krajbuderjow. Jich wubjerna hospodliwos, kotra z jich pinarodeneje dobroiwose wukhadee a kotru za swjatu pisunos mjachu, njema te jich njepeeljo dokhwali. ony, kotrych mandelsku swrnos swjaty Bonifacij wulcy khwali, smdachu wude po woli pikhade. Wye ratastwa, plnistwa, hotwy a kubanja skotu zabrachu so wosebje z wikowanjom. Spw, hudba a reja bchu jim najlube zabawy. Woni bchu wosobni slojo, kowarjo, twarcy, jrcharjo, rjemjenjerjo, hewjerjo a rzbarjo. Zo pozdio, wot 11. a 12. ltstotka sem pekupstwo a rjemjeso knc bjerjee, zo jich msta hinjechu, zo hrubos a lnjos pola nich pibratej, na tym njebchu woni wina, ale jich nmscy potowarjo, ki kdeho Serba z wyich stawow wuzamkachu. Dokel Serbjo ratastwo lubowachu, dha rady wjny njezapoinachu. Njebchu dobywaski lud; hdy pak mjachu sebje a wtinu ped njepeelom wobara, wojowachu z najwjetej wutrobitosu. Tuta b wudom wuwoana.

Pi tak mnohich dobrych poinkach namakatej so pola Sowjanow te dwaj aostnaj njepoinkaj: njejednota a cuzolubstwo, kotraj staj jim ha do densnieho dnja k najwjetej kode byoj. Dla jich njejednoty mee jich kdy jeno trochu rozhladny a mcny njepeel lohcy pewiny a to im skerje, dokel so te asto Sowjenjo namakachu, ki cuzbnikam peiwo swojim krajanam pomhachu. To je bohuel hie densnii de tak, peto Serbjo su Serbow najhri njepeeljo a hladaju, kak bychu jich zahubili. Cuzolubstwo, zo bych hie dale na ntiich Serbow skadnostnje spomni, kje te pola Serbow. Peto hde nadede wjetu pokhilnos: cuzu r, cuze wanje, cuzu narodnos wye swojeje wuzbhowa? Hde syi husio w cuzej ri re ha mjez samsnymi Serbami? W najnowiim au drje poinaju so ble zjednoe a so jako lud zauwa; w naich dnjach poinaju drje te Serbjo pi zjawnych skadnosach serbscy ree a w towanostnym iwjenju serbsku r naoe, ale to ma so hie wjele ble pisporje, prjedy ha memy praji, zo so za swoju serbsku narodnos tak jara staramy ka Nmcy za nmsku.

J. E. Smole, Hrnikowa itanka.


4.

Serbam

Najkruio so ntk mi spinaj, truna zota!
Akordy z njej' najmcnie wab, porsto mody!
Spw spwa chcu, ki mojim Serbam do swobody
ze umom dobyeskim wuama by wrota.

"O Serbja, stae k du, njeboje so pota!"
Was z rowa pra Serbow zahinjene rody.
"O stae, zleme puta cuzbaskeje kody,
so zhrabaje a mjez wami bud pezjednota!"

Za cuzym duchom, cuzym wanjom hjeadaje;
r wtcow serbskich a jich swru krue haje
a kdy hruzlik serbskej zemje wobaraje!

Ju ranje puka so pez mnosc ncnu. -
Tu stajce do dea tu ruku staromcnu,
wy Serbja moji, za r a za zemju wtcnu!

Jakub Bart-Cisinski, Kniha sonettow.


5.

Powitanje uicy

Krasna druka, witam. Tebje,
Sotrow Sawy najrjea!
Njesu Tebi z cuzej' zemje
Wrnu, swrnu wutrobu.
Z pola, z hole khwale ju,
Nau Serbow wtinu.

Z wencom horow wudebjena
Stoji horda njewjesta:
Tak ka hora, wnje kruta
Sy te Serbow wtina!
Tu dh'a esmy njewjestu,
Nau lubu uicu!

Ty we njewjesinym wncu,
orny Boho, dejmant sy,
Ki ze swojej sawnej krnu
Mcnje saha k njebjesam.

Tu sej pychu kitujmy,
Spwy na nju zanjesmy!
Zelena te hola mna
W rokosi debi ju;
Rki jasne, pola, hona,
Wy se drasta njewjesty.
Wnco sawny, py tu ju,
Wnje modu njewjestu!

Jan sla, Jubilejne spisy Serbowki I.


6.

Serbskej zemi

O zemja serbska! twoju 'no chcu khwali rolu,
chcu khroble sawi twoje mstna starodawne
a woiwjowa twojich synow mjena sawne,
njech wutroba te rozkoi so z diwjej bolu.

O zemja serbska! z kuzom swojim moju wolu
br, zo bych wotkry starych asow sldy krwawne
a sya, kak so z njebjes woa myto sprawne
na cuzu zs pez twoje hory, hona, holu.

O zemja serbska! khwali twoje pdne hona
chcu, hory mdre, spwow cunjozrudne hrona
a sawi ichu nadobnos chcu twojoh' ludu.

O zemja serbska! nihdy tebje njezabudu!
Twj wobraz widu w myslenju a wosrjed sona
mi twoje mjeno klinci ka zwuk jasnoh' zwona.

J. Bart-iinski, Kniha sonettow.


7.

Popjela

Narodna bajka ze zapiska kantora Symanka w Baonju.

Btaj nan a ma, a taj mjetaj dowiku. Tuta pak be jara rjana a mejee zoty msak na ole, a tohodla mjee oo peco zawjazane. Ma wumr a nan woeni so z druhej, ki mjee ti dowki. Jnu b wulki knjez kwas wuhotowa, a witcy so na njn hotowachu; hocy pak b macocha brtl jahow do popjea sypa, zo by je zaso z njeho zwubraa. Tu wboha holka aostnje jara pakae. Swj. Marja pak b ji kmtra a tak k njej pide a rjekny: "Moja mtka, pre o tola tak jara paka?" Holka wotmowi: "Kak njebych pakaa! Nai su witcy na kwasu. Mni je ma brtl jahow do popjea sypa a ja dyrbju je ntko zwubra." Swj. Marja rjekny: "Njepa, mtka, ja mam dweju hobikow doma, tej ja pselu a budetej i dobre do brtla zwubra a sabe do horleka. Wonej i te worjek pinjesetej, tn woti a tam bude idana drasta a rjany wyk. Potom so zhotuj a syd so do wzyka a rjek: "Fur, prjedy mje swto a zady mje ma!"

Tak je holka sinia, so zhotowaa a ja na kwas. Hdy je tam pija, su witcy ludo na nju hladali: 'wona b tola jara rjana bya, a zoty msak so ji na ole byee. Za blidom sedee pi wulcy wosobnym knjezu. Wn so z njej wjele rozmowjee a po jdi wjele z njej rejowae. Sknnje so ju te wopraa: "eja sy?" Wona pak jemu njeprajee, ale ekny mjelo ze jstwy a syde so do wzyka prajicy: "Fur, prjedy mje swto, zady mje ma." Doma so idanu drastu slee a syde so zaso do popjea. Ludo domoj piedi jara powdachu, kak rjanu knjenu su na kwasu wideli a zoty msak je na ole ma. Holka rjekny: "Ja sym tu te widaa a je na naich khlwach staa." Tu da jeje nan hnydom khlwy pokopa.

Nazajtra dchu zaso witcy na kwas, holcy pak b macocha brtl jahow do popjea sypnya, zo by je zwubraa. Hdy holka pao na popjele sedee, pida so tam k njej swj. Marja a prajee: "Moja mtka, pe o tola tak pae?" Holka wotmowi: "Kak dha njebych pakaa: Nai su witcy na kwasu, mni pak je ma brtl jahow do popjea sypa a ja dyrbju je wubra." Swj. Marja rjekny: "Njepa, mtka; mam dweju hobikow doma. Teju i pselu a budetej dobre do brtla zwubra a sabe do horleka. Wonej i worjek pinjesetej; tn woti a bude tam cyle slborna drasta a rjany wozyk. Potom so zhotuj, syd so do wozyka a rjek: "Furr, prjedy mje swto, zady mje ma!"'

Tak je holka sinia: so zhotowaa a ja na kwas. Tn kr so hoso hice ble diwachu, Tn wosobny knjez so hnydom zaso k njej za blido piwda a po jdi jeno z njej rejowae. Zas so ju praee, eja je, ale wona jemu njewotmowi. Hoso witcy jeno kedbowachu, hdy krasna knjena domoj pde; holka pak jim tola mjelo cekny. Jeje ludo doma powdachu: "Smy na kwasu tajku rjanu knjenu wideli." Holka rjekny: "Ja sym ju te widaa, wona je na naich hrdach staa." Tu da jeje nan hnydorn hrde pokopa.

Tei de dchu zaso witcy na kwas. Holcy pak b macocha brtl jahow do popjea sypa, zo by je zwubraa. Pao sedee holka w popjele, hdy so swj. Marja k njej piwda prajicy: "Moja mtka, pe o tak pae?" Wona wotmowi: "Witcy su na kwas wotjli, mi pak je ma brtl jahow do popjea sypa, a te dyrbju zwubra." Swj. Marja dee: "Njepa, mtka, mam doma dweju hobikow. Teju i pselu a budetej dobre do brtla zwubrac a hubjene do horeka. Wonej i te worjek pinjesetej; tn woti a w nim bude cyle zota drasta a rjany wzyck. Potom so zhotuj, syd so do wozyka a rjek: "Fur, prjedy mje swto, zady mje ma!" Tak je holka inia: so zhotowaa a ja na kwas. Witcy hio na nju akachu, a tn knjez b ze ediwosu nimale zahiny. Tn kr pak chcychu ju z mocu zdere a nalachu tohodla na dworje a po skhode smoy. Hdy wjeor zaso kajo bee, njemee nohu ze smoy wuahny, al rijik wosta tacy.

Doma powdachu jeje ludo: "Smy hie wjele rjeu knjenu wideli, ta be zotu drastu wobleena a zoty msak so ji na ole byee. Holka rjekny: "Ja sym ju te widaa, wona je na naich brnjach staa." Tu da jeje nan hnydom brnju potorha.

Tn wosobny knjez pak z rijom po kraju khodo spytowae, na eju nohu by so hoda. Tak te do holcyneho domu pide. Ma piwjede swoje ti dowki jednu po druhej, ale rijik b may, ha runi ma jim pecy pjaty prirubowae. Tu so knjez wopraa, ha anu wjacy dowku nima. Woni prajachu: "N, khiba tu, ktra pecy w popjele syda." A knjez kazae, zo bychu ju piwjedli. Holka pide cyle popjeojta. Dachu ji rijik a hlej! nka so jeno tak do njeho suny. Holka wottase te popjeojtu drastu a stojee tu w samym zotu; te rubiko wot howy wotwjaa a zoty msak so zabyskny, zo so cya jstwa swee. Mody knjez b jara wjesoy a wza sebi holku za swoju mandelsku.

uica 1914.


8.

W cuzbje

Naisk.

Daloko su serbske hona,
Serbske wsy a serbske cyrkwje,
Serbske domy.
Serbskich zynkow, serbskich spwow
Njesyi.
Swojim boemje smy dali,
Do cuzby smy puowali,
W cuzbje do damy,
Domizny tu nimamy.
Mode sylne mocy khoda
Lto wob lto na cuzy khlb,
Caty, ka to di praja,
Na mjedowe pomaki,
Tajki khlb ma diwne mocy
Kuzaske, a pomjatk mota,
Serbski jazyk lemi.
Po cuzym Serb khlemi.

Handrij Duman, uica 1911.


9.

Wrt do Serbow

Hory mdre, ja was znaju:
Ja sym zaso w serbskim kraju,
Hde mi bydli wutroba;
Mdnozelena ty strona,
Wokewjace serjaske hona,
Wy se moja domizna.

O ja syu hio z nowa
Slbroklinne serbske sowa,
Sdku r mi maenu:
Kotrych jenak w mysli nou,
We duchu was witkich kou,
Serbja w rjanej uicy!

Densa rika mi kwa,
Densa zboo mi so smwa,
Ka de by, naltni!
Kajke iwe pukotanje,
Kajke zbne zauwanje,
Zo sym zaso mjez wami!

K. B. Pful, Hrnikowa itanka.


10.

Doma

Tak so mi nihde, nihde njelubi, kaz mjez mojimi Serbami. Bohu dak, njejsym z cyganskeje achty, zo bych wude by doma. Wocyga a bude - Kajn! Njejsym z Judaoweho naroda, zo bych - swoju zbnos na ki zbiwi - sam po swe so dyrbja bi...

K ptakam zhladuju. Nazyma je nam z kraja wuhna, ze serbskich hnzdow a honow. Ale Stworiel je z nalom wjede zaso dom. Ka nae krcy njedocakaiu, zo mohe so domoj nawri, tak je mi, hdy sym khwilu na cuzbje pei. Njelei ptak k nanej, maeri - ale k rdnemu hnzdu, k rdnej zemi. Te mje owjeka wabi dych serbskeje zemiki domoj, dych, ki jeniki mojim pucam tyje, ki moju wutrobu sylni, ki moju duu kewi... Dale mje su ptakow isyy pobye, su mnoho wjacy ha ja nawidae - a tola so jim po domje styska. Wrju jim, a z radosu je domoj witam. Je jim doma najlpje. Kak bych ja, rozumny owjek, hde druhde moh by radi ha doma?

"Serbska zemja - statok mj!" Su mi powdali, kak su nai wtcy na tejle pde so zahnzdowali, ju wobdowali a kitali, kak su z potom a z krwju tutn kraj swjeili. Hde su woni po Boim wjedenju doma byli, tam je te - wrju - mi najlpje by doma. A hdy by kraj serbski by najkhudsi mjeze wmi za mnje bywa peco raj. "Na krajik rajik je" iinski spwa. Prai-li wo n Boe snko, pra: wako na serbski prai kraj, a tajke snko znjesu. Wje-li wjeli wichor ze snhom, njech wuje, duje dn po Serbach, to sym so zwuci. Doma so ze wm, ze wm znaju. Tu chce so mi iwy by, iwy jako Serb. A wumru-li, Boo, daj mi na serbskej wumr zemi - doma, zo mj proch wotpouje z wtcami, zo nad mojim popjeom prai snco, ka wo n, zo nad mojim rowom so Wichorec hcy honja - iwi serbscy hlcy.

Rowjecy moji, potomnicy nai, swojich njebohich njezapome! Skituje, haje kraj, zo zemri mhli w pokoju swj wny soni raj. Hladaje so, zo njejabcy njestanu a wam z hroitymaj woomaj njeporokuja - njedaknos, njeserbskos! Peto chceda lee doma - wy ie, zo zwostanu jich powostanki doma. A skutkuje, zo njejse na swojej zemi nic jenicy doma, ale te z knjezom! Skutkuje, daje!

M. Nawka, Luica 1908.


11.

Wrt do domizny

Hio mdrja mi so nae hory,
Witaj! hona umja omate;
Postrow kiwaju mi wsy a dwory,
Witaj, plea lipy ha'zate ... .
Domoj, domoj! Dua, truny spi
W a jusk a rados ze rta li! -

Doma, dakowano Bohu, doma!
Koi kdu kwtku, wobjima
Kek a zdonk moh kdeho bych toma;
Do wobeju rukow moh bych wza,
Sie na wutrobu kdiki
Hruzlik, kdy kamuk mliki!

Krew so do licow a oa lije,
Pone swtych sylzow woko je
Swjaty wjeor z blizkej cyrkwje bije
Ducy domoj njec sej spwa:
"Hde Statok mj?" O dui lk a hj!
Juskaj: Zemja serbska statok mj!

J. iinski, Ze iwjenja.


12.

Pi khowanju boeho snka

So boe snko k zemi koni,
A smrk no w dolinach so roni,
So ichi swjatok pibliuje,
A ptakow krluk zamjelkuje.

A snko dawajo so k mru
Nas lubje napomina swru:
"Te wy ntk do pokoja die,
A z wutroby wn niemr wzmie!"

Ka wono pikhila so k zemi,
Wy k winikam te z lubosemi
So pikhile, jim zwodawaje,
A hnwej rady mjezu staje!

Wam z due mj so mysl hrozna,
Ta hidita a njelubozna,
A dozabude zekiwdenje,
A z pomjatka njech hkos eknje.

Njech hnw so pod podnoe sada,
Zo snko na nim njezakhada,
Ka to nam boe sowo praji,
A swjatu kaznju na to staji.

Jan Radyserb-Wjela, uica 1909.


13.

Rano

Z ncnej' pastwy spcha sorna,
Sowa khwata do skhowa,
Do hole nc lhnje orna
So a woko zadeli.

Mody de ke kecy wjezu
Rae zerja w mrelach,
Hono, holu, uku, mjezu
Ke kmtenju wuproa.

Rados klini pez njebjesa
A na zemi wotcua;
Kabaik swj kowronk esa,
Lei sncej napeo.

W ichim keku sdke hosy
Z hora wabi soobik,
krcy, drzny, knade, kosy
Keski krlu zanjesu.

Z cyrkwjow klina rae zwony,
De so mody rozsmje,
Wjesoe de pez zahony
Hibanje a byenje.

Sdke ohnowanje ranja!
Srbaj z njeho, owjeko,
Prjed' wdnoh' wojowanja
Brmjo bjerje na ramjo!

J. Ciinski, Serbske zynki.


14.

Khwalba burstwa

Mj nan je bur a serbski je,
To na woach jom widie,
Mu kruty, sprawny, hdny -
Za wopon puh a brnu ma
A z konjomaj kraj wobda,
Ha kiwa wjeor khdny.

Ze zotom, slbrom, parlemi
Bur njehordi so po dwori,
To da wn knjeim nosy -
Za bant a hwzdu po boku
Wn bre rado kopatu
Wot Boha zechce prosy.

A da te de cyliki
Na ucy, polu, w zahrodi,
to tn kus prcy wadi? -
Herc tuni doma - astojka
A wonka - kowronk, pocpula
Jom' zaspwaju radi.

A rano, hdy de zaswita
A zerja barbja njebjesa,
So zoi ls a hora -
Je hio kapon wocui,
De jasny, krasny pipojdi;
Won! won! wy ludo z dwora!

Du meenjo wy pynii,
Do waich murjow zawrjeni,
Wy se mi ludo wbozy -
My burja smy lud wjesoy,
Wtr isty wonka srbamy
Na krutej, strowej nozy.

H. Zejle, Zhrom. sp. III.


15.

Serbski hospoda

Tej roli, w kotrej poda wae puhi
Khlb ntko nam a haja nae bye,
Serb doho dawa z potom tuk a tye,
Kad do njej' pea, zdychi, sylzy, tuhi.

Wn ze krwju maca waich polow smuhi
A hnoji z kosemi. A toho krye
Te pola su, to byo wtcow chcye,
Pjer swjata wae pola, uki, uhi.

Der rolu sej, haj wtcow wotkaz swjaty,
es to sy namr ze krwju wot pradda,
Bud serbski rlnik wot howy do pjaty!
Hde w bde da Serb a w smjertnej nuzy
Tu rolu sej, a nam a dom bda,
Hdy puh jow zastaji by hdy so cuzy!

J. iinski, Wysk a stysk.


16.

iwjenje zboowneho bura

to ini owjeka zboowneho a wjesoeho? Jeho wobsedestwo, piroda jeho wobdawaca a jeho swrne skutkowanje. Chcemy raz witke druhe stawy owjeskeho towastwa wotstroni a jenicy wobraz zboowneho serbskeho bura sebi ped woi staji.

Kapon je spwa, tyri je bio; njech de swita abo njech hie mnos a mrokota zemju pikrywa: bur so zbha ze swojeho lhwa. Wn stawa radostnje a khwali Boha dakownje. Wn budi onu, wn woa wotroka a druhich we swojim domje. Ntko de do da spnje a wjesele, pak do brnje, pak won na polo abo na uku abo do kekow. Te jeho mandelska njeje w tu khwilu przdna; wona zatepja a wari sndanje za ludi a skt, de potom do hrde, hde ju hdny skt mro a koro lubje wita. Picuje kruwy a swinje, sypa jemje kurom a husom a njezapomina ani psa ani kki, zastara te swoje mlike, ki su mjez tym stanye. A ntko pikhadeja nut z przdnymi brjuchami a dobrym poadom ; hospoda a eladnicy a sydaju so k blidu. Hospoza pinouje poliwku a brny abo kofej a khlba a butry, a witkim sodi po ekim dle zwuene snedanje. A ntko po mcnym wokewjenju du hnydom zaso do da; ini je dos. n su wulke, rukow je mao. Po poasach je wdne do welake. Tu ma so drjewo pue, maju so walki ruba; rola ma so pihotowa, dyrbi so sy a sade; uka ma so syc, syno a wotawa domoj wozy; ma so dom khowa, to je rola pinjesa, zbra a ipa, to je na winowym pjeku zezralio abo to je na sadowych tomach narosto, a w zymje mi abo pas a pjerje dr. A hdy je lto nimo a hdy je samo srdnjemu burej jeho pijne prcowanje sto abo dw s tole isteho dobytka pinjeso, njem so wn zboowny zau a zradowa we swojej wutrobje? Wak je witko jeho; wo je sebi zasui ze samsnym skutkowanjom; wo je jemu spoia dobroiwa piroda a jeje mcny knjez.

Ale te w druhim nastupanju zauwa so bur ze swojej swjbu zboowny a radosiwy. Pikhada-li njedela a z njej de mra a wotpocinka, wotkaduje wn swoje wdnjace pomyslenja, ki bchu jeno na zemske zoene a khwata swjedescy zwoblekany ke mi, zo by Bohu lubemu knjezej so dakowa za spoenu mc k du a za boe ohnowanje na polu a ucy, na zahrode a w lsu, w pincy a brni, v hrdi a domje. - Hie krasnio wupyena dyli hospoda de za nim jeho mandelska w rukomaj spwaske knihi a rjane wonjeko ze swojeje zahrodki, zo by z nuchanjom mcnje wonjacych kwtkow wostudne spanje sebi zarjaa, ki moho ju w cyrkwi nadpadowa a nutrnosi zadwa. Radosiwy de bur ke mi a z byatym wobliom wra so wote me. Zda so, jako by z njedelskej drastu cyle druhi owjek do njeho zaahny, Popodnjo je k wukhadej na polo, uku a do kekow postajene. to je w wdny de nada, to so jemu na polu, na ucy w kekach narosto, to chce wohlada, nad tym chce raz njedelscy so zawjeseli, te snadno spwanja ptakow a isteha mieho powtra tak prawje z cyej wutrobu wui. To su burowe njedelske wjesela. A jeho dei? Te skakaja tak iwje a wjesele wokoo nana a maerje, zraduja so rjanose kwtkow abo pychi pisanych mjetelow, abo hraja z psykom a kku abo majkaju a koa mode jehnjatko abo wjesela so nad kzlatkami awki " a stlcy peskakowacymi. Te burowe di maju swoje wjesela a zauja so zboowne. A wobrada-li hakle Boe do, hdy pidu be hody a z nimi swaty tomik boeho dsa, napowsany z pozoenymi jabukami a worjechami, rzynkami a cokorowymi wcami, dha lea pod nim rzynkate koaki, rukajcy a kniki z barbnymi wobrazami. To nainja wjesela, wyskanja a skakanja, hladanja a powdanja bjez knca; to ini te nana a mae zasy modeju a te wonaj zaujetaj so zboownaj ka jeju di. Tajke je iwjenje a wjeselo serbskeho bura.

M. Rostok, Hrnikowa itanka.


17.

Serbska wieska

Tam w dlku we kwtkatym
So k hrcy tuli maa wjeska,
A omika pez wjesku pleska
Po obju kamukatym.
Tam rjenje, rjenje je;
Tam so mi chce!

W srjed wsy so wowcki pasu
A di z nimi maju hraje,
Pod lipu wowka bajki baje
Jim wjecor w ltnim asu.
Tam icho, icho je;
Tam so mi chce!

Hlc spwa sej do kosy,
Serp pse zyno holo wodi;
Pt njeski lt a lubos podi
A do rados nosy.
Tam zboe, zboe ke;
Tam so mi chce!

Hdy do doknene,
Ma, nana, di, dda, wowku
A wotroka a cuzu dowku
Tam blido syi jene.
Tam lubos, lubos ke;
Tam so mi chce.

J. Ciinski, Formy.


18.

Mrjace lo

To sprcne lo ediwi
A zastarjene stona
A dycha wodych posldni
Pez uki, haj a hona.

Je boe snko wosabo,
A pruhi tupe sele,
A z mrzom khore lise so
Na zemju sabe mjele.

A kraj wn lei skiprjeny
Wot rznoh' wtra zdrjeny
A swt do smjertnej' womory
So nurja wumunjeny.

Pak do wnjej' to smjere njej'
Zas' nalo b'de swita,
B'da ptaki re kiwa sej
A radostnje so wita.

My njeboikich khowamy
Tych domunjenych k mru,
Zas' knjez jich zbudi jutrowny,
To kruimy sej swru!

Jan Radyserb Wjela, uica 1909.


19.

Paza

Pomaku be zyma cyy kraj zwupimaa. Jeje zymny dych je te naich njesprcnych a dawych Serbow z honow zari do opych jstwow - zo bychu so ntko ble domjaceho da pimali.

Menjo to mjenuja lnje burske asy. To pak wrno njeje, dokel runje w zymje aka na naich serbskich hospodarjow a hospozy wjele welkeho da.

Nimale pez cyu zymu, wosebje w raich hodinach a to hio zahe, maja nuzne w brnjach z menjom. Dale pak namaka kdy swrny hospoda dos da doma. - W le pi ptnym dle su witke hospodaske a rlniske graty e do kruchow abo su so wobkodie. A ka wsitkim wdome, kdy wrny, serbski bur, ka na Handrij b, porjedi tajke wobkodene graty ze swojej ruku, abo sebi da nowe.

Mody hlc, ki je swojej holcy dobry a so z woenjenjom nosy, ma ntko as, swojej pichodnej hospozy a mandelskej rjanu kudel wurza. Ja sam sym tajke rjane wurzane kudele wida, ki swdca wo wulkej rzbaskej wustojnosi naich serbskich modencow, ki su dokonjeli bjez witkeho wumjeskeho nawjedowanja a rzbaskeje wuby. Dohi kudeliny stopik b rjenje z wurzanymi rowymi rankami wudebjeny. Rowe lise b ze zelenym, re pak z ewjenym twjerdym wsskom wulate, tak rjenje wo wudebjene, zo mee ka narodnoserbske wumjeske rzbaske do w kdym museju by. wustajene.

ony pak a holcy maja pdla swojeho wdneho domjaceho da cyu zymu dos da z pedenjom. Kdu przdnu hodinku k tomu naouja, wosebje pak dohe zymske wjeory. Ntko wjede "paza" swoje knjestwo. Wjesne holcy zhromaduja so w jednej khi, ki ma wulku jstwu, k pazy. Ka elektriscy rjene wjeri so kowrota kolesko pod nohomaj naich Serbowkow. Pi tym pak da jich huba sobu na pemo. Jow su Jwine dowki witke na cyym swe jedna druhej rune. Witke sej derje rozumja, ha runje jich na dobo 12-16 powda. W tym so my muojo z nimi podarmo budemy mri!

Na pazy pak nae serbske holcy nic jeno, zo swru a pilnje padu a sebi powdaju, ale te rady spwaju. W le pytnje, zo samk ze swojim spwom wabi k sebi swoju lubu; jow pak je cyle hinak. Holacy spw wabi modencow na pazu, ki te rady tam khoda, ale nic, zo bychu padli abo pilnym holcam pomhali, ale im ble, zo bychu jim zadwali a welko k ubu inili. Na tym pak so nae holcy njehra. Zyma je doha, a to so jow pdla skomdi, domach zaso nakhwataju. Wye toho to klubuinjenje a ortowanje dyrbi we swojich mjezach wsta, hewak by "eta" ze swojej cyej autoritu postanya a kaaceho karaka won isa.

W prjedawich zastarskich asach, jako nai Serbjo hie anych spwaskich njemjachu, be runje paza msto, hde mode holcy krlue z howy wuknychu a pi tym te spwa. Haj te ntko hie wuknu tam krlue, ki za wjesne spwanje trjebaju.

Paza pestawa pstnicy. Hdy je kermua za naich Serbow w nazymje wulki wosadny swjede, su pstnicy im wjeti. Toho dla dyrbi pstnicy kdy rejowa, ki ma nozy. Hdy by runje wowka t w kak stara bya a wot staroby a da skhilena, pstnicy dyrbi tola hrnko porejowa, a hdy hinak njede, z najmjea may kusk so powjere po jstwje. Hewak so, hdy to skomdi, len njeporadi. - Pstnicy je korma pona, a to wjay dnjow, te di su pdla. Tele pak, wosebje mae holki, rejuja ped kormu, na nawsy, hde so pak same, pak jedna z druhej wjera, ka hercy hraja, -- a tak za pichod z asom bjez witkoho nawjedowanja rejowa wuknu.

Hdy e zynki hercow tak mcnje wabja, zo do rejowanskeje ubje pohlada, tam nto njewdneho pytnje. Nae serbske rejowaki bosy rejuja. Praja, zo so jich nki tak wjele lo zbhaju. Je-li njewri, zo je tomu tak, spytaj sam!

So samo wot so w, zo pstnicy w anym domje plincy njesmda pobrachowa. Su staroserbska narodna jd, kotru nae lube serbske hospozy, nic pak jeno wone, ale te jich muojo, jara derje pihotowa a pjec wda, - a ka so sua te rady ke kofejej z butru derje pomazane a z cokorom posypane rady jda. Z krtka: to njeby z cya dobry Serb by, ki njeby plincy rady jd. Mi te pdla, hdy wo nich tute slowa pisam, derje soda -.

Pstnicy, zo bye witcy wdeli, so pola naich holanskich Serbow z "camporom" zapoinaju. Modency zababjeni hromada we wch domach pi welakich ortach a tryskach welke wcy k jdi a pjenjezy. Pjenjezy so naoeju k zapaenju hercow, za napoje, piwo, palenc, - - wosebje za sdki; to pak je so k jdi nahromadio, jejka, kobasy, po, suene mjaso so pihotuje k hosinje.

Hudba b zastarska w naich holanskich wsach ryzy narodna: kozo a dwoje husle, jedne ze eleznymi trunami. Kak je so jeno po tajkej hudbje rejowao? Strowy, wjesoy lud njetrjeba k swojim rejam orchestra. Wn so zabawja wjele lpje bjeze wch rejowanskich programow, bjez parketa, rukajcow a bych a lakowych rijow a kak hie wo to rka, to na knjeskich rejach njesm pobrachowa, a jemu to te wjele lpje tyje a jn wokewja ha witke nowoswtne wumyslenja do kopicy.

Ntko zaso pak z rejow k naej pazy!- to so z tym w zymje napedenym lenom stawa? Tn njede nhde do msta ke tkalcam, ale so doma tkaje. To je tola za kdu serbsku hospozu wulka es a wjeselo, brzy po pstnicach so za krosna, ka na trn sydny, ha te posldnja cywka w pae sedi. W domje so tola peco wjele patu trjeba. eled - suobne holcy a wotrocy dstawaju tak a tak wjele ohow patu sobu jako wuinjenu mzdu. A dale, kak wjele patu je nuzne w sowje k atam, k oam, k domjacym potrbam, a te mdre rcuchi a pachiki a anta, bjez kotrych nai Serbja a Serbowki njema by, z wotkel bychu tola, prou was, je brali, njebychu-li dos patu nae hospozy natkae?

J. Dobrucki, Handrij, serbski kbta, uica 1908.


20.

to mi wowka powdaa

I. Pobony putnik a jandel Boi.

Be pak nhdy w starych asach pobony mu, ki sebi w lsu kheku natwari a wokoo njeje neto wowsa wosy. Khka b jednora, mjee jeno ti woknjeka. Tu wjedee pobony putnik samotne iwjenje, a maohdy k njemu t pikhadee. - Sta pak so, zo jnu k njemu rjany, cuzy mu pide a jemu pikaza: "Pohladaj z prnim woknjekom won! to tam widi?"

"Wulku wjnu widu; konje padaju: owjekojo so we krwi waleju. Ow, to je hrzbny napohlad."

"Tajke jnu asy pidu. - Ntk pohladaj do druheho wokna! to tam?"

"Tu nio njewidu. Tosta ma tu je."

Haj, na hrny lud pide po wjnje mr a orna khoros. - to ntko we teim woknje widi?"

"Ach, tu je krasna, wulka, zelena uka. Rjany mu tam trawu sye. Tola widu tu jara mao ludi."

"Po hrzbnych asach buda lpe. Tola owjekow bude z woprdka mao. - Ja sym boi jandel, a dokel sy peco pobony a poniny, smdach i pichod pokaza." To rjeknywi so jandel zhubi.

II. Kowa w horje.

Nhdy khodee po kraju kowa, ki njemjee da. Tak pide te blizko k horje pola Prahi. B muny a lehny so na snko. Na dobo stojee ry muik ped nim prajo: "Widu, zo da nima, tak pj ze mnu, chcu i dosc na dos da." A dowjede jeho na horu a woini mae durika. Kowa wuhlada nutka wjele wojakow, ki na zemi leachu a spachu. Muik dowjede jeho ke konjom, zo by podkowy zwottorha a nowe pibiwa.

Po dohim asu b ze wmi hotowy a dsta wot reho muika wulku rnzdu. Hdy won de, pimny posldnjeho z wojakow za howu prajo: "N, brate!" A wojak so zasparny wopraa: "Je hio as?" W skoku ry muik wotmowi: "N, n, peco hie spi!" a kowarjej prajee pak takle: "Hdy pide prawy as, stanu tui witcy a wulka wjna nastanje."

Hdy kowa z hory wustupi, njeznajee wokolinu; wo b pemnjene. B d tam na w posta lt da.

III. Posuny Jank.

Natuec may Jank w R. dyrbjee husy na pastwio hna. B to runje tehdy, hdy Napoleonowe wjska pez nae krajiny ahachu. Tohodla porui ma Jankej, zo by sebi tola husy w hromade dera, hdy wojacy nimo poahnu. Jank to wjesele slubi a rjee husy won. Doho njetrajee a hio pijcha rjda jzdnych. A to Jank sini, zo by wojakow w blizkosi wohlada a tola te maeri posucha? - - Wza swj kud a zwjaza sebi witke "liby" wokoo pasa. Tak de na wojakow hlada. Tym chcye so wzo jara smje a sinichu Napoleona, ki runje sobu jchae, na hlka kedbneho. A tn so hleca wopraa, ehodla je tola husy takle zadaji.

"Haj, naa ma je prajia, zo dyrbju sebi husy w hromade dere, ale wojakow chcych tola te wide," b Jankowa wotmowa. Na to so Napoleon wjesoy zasmja a Jankej husy zapai.

Fr. Kral-Rachlowc, uica 1905.


21.

Paza

(Madrigale.)

Na zemju snh dyrkotacu pada;
Wetr hroznje z nim hraje,
Re na wokna saje.
Rjenje won so hlada.
Wohe w kachlach praskoce,
Kofej w horncu so plepoce.
Holia padu.

Bajki za kachlemi wowka jim baje -
Hlcy spwaju pod woknami serenadu -
Do jstwy hospoza jim kaza.
Na reju hlc swoje holio aza.
W reji na likach row zakwa pycha.
Wtr pak hauzy wonka na wokna dycha.

J. iinski, Formy.


22.

Naa wowka

W le stawae wowka w tyrjoch a w zymje w pjeich hodinach. Prnje, hdy stawae, b, zo so swojemu dobroiwemu stworielej a wtcej za to dakowae, zo b ju w nocy pede wim strachom a njezboom wobkhowa, a zasy nowy de wobradi, zo by ma zasy nowu skadnos, sebi za wne iwjenje hie wjacy zasubow doby. Hdy b so zwoblekaa a rai pae wuspwaa, wza wrjeenko a pedee spwajo sebi pi tym rai krlu. Nhde za hodinu, hdy b stanya, stupae z toflemi piplacujo z durjemi won do khe a stupi so na prh. Tu zaspwachu husy w khlwiku, swinje zakwiachu, kruwy zaruchu, kury pjerchotachu z kridami sebi spar wottasujo. Kcy piritej t w z kajkeho kuta a mratej so ji lio pod nohomaj. Psaj wuskoitaj z htow, peahowataj so a w jednym skoku btaj pola wowki; hdy by so njewobaraa, bytaj ju zawse potorhnyo a klu zorna a brnow z ruki wurazyoj. Wowka mjee w tele zwrjatka jara rady a wone ju. Bh zwarnuj, zo by widaa, zo je t njetrjebawi drauje a by-li to jeno ewik. to je owjekej wuitne abo kdne a so skncowa dyrbi, njech w boim mjenje kncuja, jeno nic wilowa, by prajia. Dci pak njesmdachu pihladowa, ani hdy kokoku rzachu, a to tohodla, zo by jim jeje el byo a wona potom wumr njemoha.

Nhdy pak b so na psaj Sultana a Mrasa rozhnwaa. Mjee pak te swoju dobru winu k tomu. Dobywatej so mjenujcy spoch do khlwika a btaj desa rjanych otych kakow, wjesoych to zwrjatkow, zo mjee owjek swoju rados nad nimi, za jednu nc zakusaoj. Wowcy so zecny hdy rano durika wotewri a husyca so jeno z tomi pilkami w m pihna spiwje gigotajo, jako by pe swoje skncowane modata aosia, kotre b msto njemrneje aateje kaki sama wusedaa. Wowka tukae najprjedy na mordarja, ale spzna po ri, zo staj to psaj skuioj, psaj, taj swrna stranikaj. Wowka ani swojimaj woomaj njewrjee, a to hie pidetaj a so lietaj, jako by nio njebyo, to wowku najble rozmjerza. "Prje wote mnje, rawsaj, to su wamaj kaki inie, staj snad hdnaj? N, to je hoa wlnos. Prje wote mnje, ani wide waju njecharn!" Psaj powsnytaj wopui a wjezetaj mydo. Wowka pak de do komory, zo by dowcy swoju aos wuskoria. - Krasa njemyslee sebi hinak, ha zo su padui jstwiku wurumowali, abo zo je Haka zemra, hdy wowku cyu wupakanu a bldu do komory pibe wuhlada. Hdy pak b cyu wc sya, njemee so smchow zdere. to b jemu wo par kakow! Wn b je njenasadowa, je njewida, kak so z jejkow dypaju, kak lubozne su, hdy po wode powaju, howiki pod wodu ponrjeja a z nkami nad wodu pancaju. Arnotej b jeno wo nkotre pjeenje; tohodla te njewosta psykomaj sprawnu zapatu dony, ale hrabny kud, a de won, zo by jimaj nkotre pez rjap namri. Wowka zapimny sebi wui, hdy haru a skiwlenje wonka syee, a myslee sebi: "to to pomha, dyrbi by, zo bytaj to zasy njeinioj." Hdy pak za hodinu a te za dw psaj hie z bora njewulzetaj, dyrbjee pohlada hi, ha je jimaj to tak jara blizko o. "to je so stao, je nimo, a to staj tola jeno njerozomnej zwrjei," prajee sama za so kukajo do htow. Psaj z bolosu zawutaj, pohladowataj elnosiwje na nju, lietaj so ji z wopuku machajo a jej pod nohomaj po brjue ao. "Je wamaj to el? Widitaj, tak de so njekniomnikam, njezabudtaj to enje!" -- Psaj na to njezabutaj. Hdykuli husy abo kaki po dworje ampachu, wotwobroitaj rado woci na bok, a tak dobytaj sebi zas wowcynu pikhilnos.

Hdy b wowka pjerinu wobstaraa, zawoa eled, njeb-li ta hie stanya. Po sich hakle pistupi k Hacynemu ou a klepny ju zwaha na oko - to mjenujcy dua najruio wotua - a woae: "Stawaj, dowcika, stawaj; kapon je hio dewje kr smjee wobkhodi, a ty hie spi; njeje e haba?" a pomhae so ji zwobleka; potom de do komory, ha je tn drobjas hiom na nohach; je-li so tn abo tamny na ou walee, poplaca jeho wowka woajo: "Stawaj, stawaj njeroda, koza je bre poboda." Na to pomhae so dom wumy, to drje skoro adyn den bjez wjny njewotede. Ale z woblekanjom so ji njechae lachi; do tych kneflikow, spinkow a seklkow na klejdikach a hiplkach njemee so wumasa. Zwjeta wobroi, to do pedka suee, do zady. Hdy bchu di zwoblekane, poklakny so a wuspwa z nimi "wte na" a de z nimi snda.

Boena Nmcova: Naa wowka. Peoi dr. F. Rzak. 1883.


23.

to je Serbow wtcny kraj?

Ha, to je Serbow wtcny kraj,
Je Saksonska, je Bramborska?
Hde objo umi dudawi,
A Sprewja z nim so jednoi?

O n, o n,
Na wtcny kraj ma wjeti by!
Ha, to je Serbow wtcny kraj?
Je Pomorska, je Litwjanska?
Hde julinske su spadanki,
Wineta te so ponuri.
O n, o n, Na wtcny kraj ma wjeti by!

Ha, to je Serbow wtcny kraj?
Je morawski, je ski kraj?
Ach, echow mc je wotka,
Jich swobodnos je spadnya.
O n, o n,
Na wtcny kraj ma wjeti by!

Ha, to je Serbow wtcny kraj?
Snad Plska je ta ryeska,
Tak horliwa za swobodu
A njespna za jednotu?
O n, o n,
Na wtcny kraj ma wjeti by!

Ha, to je Serbow wtcny kraj?
Iliriska, Dalmatiska?
Je to Ragusa znajomna,
Toh' morja stara kralowna?
O n, o n,
Na wtcny kraj ma wjeti by!

Ha, to je Serbow wtcny kraj?
Je Serbiska, Slawoniska?
Hde mjeno a r towana,
Hde kralowski sto Milo ma?
O n, o n,
Na wtcny kraj ma wjeti by!

Ha, to je Serbow wtcny kraj?
Je Rusowska ta njesknna,
Ki teina wej' zemje je,
We kotrej snko njezade?
O n, o n,
Na wtcny kraj ma wjeti by!

Du powz mi tn wulki kraj!
Wot obja de ha k Dunaju ,
Wot ornoh' morja k lodowom',
Wot baltiskoh' ha k kamatskom',
To je, to je
Nas Serbow wulki wtcny kraj!

H. Zejle, Zhrom. spisy I.


24.

Mj wtcny kraj

W mi mj rjany wtcny kraj?
Wn zoty njej, to njeadaj;
Pod figowcom a palmami
So jeho zemja njekrasni -
O n, o n! Wn ponina
Je pdna boa zahroda.

W mi mj rjany, wtcny kraj?
Na mjezow jom' njehladaj,
Za hordym knjejstwom njelei
A krwawne brnje njewti -
O n, o n! to khwalbu ma,
Je jeho wulkos pytana.

W mi mj rjany wtcny kraj?
Na nmski kraj mi njehladaj,
Mj kjata je wobnoka
Natomje sawnoh' Sowjanstwa
Haj, to wn je! a njespadnje
A uica so mjenuje.

To je, to je mj wtcny kraj,
Mj serbski dom a zbny raj,
A ki tu roda k a ros,
Tym k zbou je te wulka dos -
Kj, krajo, kj! ty jasnii
Na esi a na pknosi!

H. Zejle, Zhrom. spisy III.


25.

Tak krasny wjeor

Tak rjany wjeor. - W stole pachtatym
So kolebam a z myslemi sej hraju,
Hdy woko k njebjesam de kjatym
A mri do a horu w ichim kraju...

Z mhu pada de a jeho khwilika.
Dny w dalinje so hibaju ka sinje -
Tam smje so, tam pae myslika,
Hde juski du, hde woko w sylzach hinje...

A woko k horam saha pede mnu -
Ka nc so nizke hory z blizka ornja,
A za nimi so wye zbhaju,
Ka lazur jich so mdri kroma hornja.

A z jasnej pychu njezapomniki
Ktu wjeki tyri za nimi tam zady;
A je, ka zoto bychu hwzdiki
Sej na nich kazae tam do hromady.

Pa orny wobleena hodina
Je husto, doni kroci i po boku,
A w myslach pusta eri mowina
A bdy bjeru by a mdros woku.

Hdy de pak z wokom k hwzdam zhladujo
A khowa wutrobu a howu khmanej
Sej, a orny pa so rozdrje spadujo,
A pde jako na kwas z druku rjanej.

to tebje bolao, i bude k
Ka njezapomnika we spominanju,
to z wichorami wuo, bude w
Ka postrow i we hwzdnym byskotanju ...

O kuzo sdke! W stole pachtatym
So kolebam a z myslemi sej hraju,
Hdy woko k njebjesam de kjatym
A mri do a horu w ichim kraju.

A sylne wot iwicy wonjenje
Wtr z jdlow jese, z row nne wonje,
A mile w myslach ehnje zwonjenje,
A rajski ptak mi wobltuje skronje....

J. iinski, Z juskom wotinskim.


26.

Toast iinskeho

pi swjedenju 20ltneho wobstaa "Towastwa serbskich burow" w Maym Wjelkowje 11. oktobra 1908.

eseni pitomni,

lubi serbscy hospodarjo, lube serbske hospozy!

Mi je so wot eseneho predsydstwa "Towastwa serbskich burow" dowri rjany nadawk, was w tutej sali densa z pimrjenym toastom postrowi. Dokel se densa, to je pordko takle muowje a ony zhromadeni, sym sebi wotmysli, wulkotnu wanos serbskeje hospodaskeje swjby za na lud a kraj wuzbhny a wosawi.

Wo swjbje chcu pore, po tajkim wo serbskim hospodarju, wo serbskej hospozy a wo serbskich doch. -

Nalenje prou, pikhile ini lubosiwje wucho a wutrobu!

Wo swjbje ru, wo serbskej hospodaskej swjbje ru:

Mu dyrbi m jasne woko, wtru wolu a worclowy rjap.

ona dyrbi m we wutrobje lubos, we swjbje sepnos a w domjacym dle wutrajnos.

Mu je knjez na polach a dyrbi swoju hordos pyta w dobrym danju rolow.

ona je knjeni we domje a dyrbi swoju es hlada w porjadnosi doma a hrdow.

Mu dyrbi by kruty stop, wokoo kotreho so wjeri iwjenje cyeho kuba, cyeho statoka.

ona dyrbi by pstoa, ke kotrej cyy dwr a dom so z lubosu a z dowru ti.

Hdy mu dyrbi by kruty z ludimi w dele a na polach a hdy so druhdy hrabny da wot nahose, to ona dyrbi doma zaso naruna z lubym wkom a peelnym sowom, zo cyy dom wostanje w pezjednosi a spokojnosi.

Spokojna pezjednos mjenujcy dyrbi by to, to je dom kolebka, w kotrej kdemu so dstawa wotponjenja a pokoja, noweje lubose a erstweho lta do da.

Di su a dyrbja by wjesoos starich, jich najdri pokad, jich najrjea nadja za pichod, jich sdki trt na wumnku a jich lubosiwa pomoc na khoroou.

Ka su stari a di jedneje krwje, tak dyrbja te by jedneje mysle, jednoho peswdenja; di dyrbja by po starich. Nan a ma a di tworja swjbu, tworja lny a duchowny cyk, tworja kdemu ludej ro iwjenja a stop narodneho bya.

Tu mae a tu widie wulku, haj wulkotnu wanos swjby; z toho pznawae pak te wulku zamowitos nana a maerje napeo deom, wulku swjatu zamowitos di napeo nanej a maeri.

Stari, bude sprawni a krui we wotehnjenju di: wy se serbscy, te di dyrbja by a dyrbja wosta serbske. Tu hladaje na to, zo wae dei njecinja nihdy na nihdy adne cuze wopienje, adne kowrotne keklestwo, adnu hupu nadutos a adne pojacojte brojenje z pjenjezami. Bude krui napeo dom, hewak potom w jich rukach tra pojde kubleko a na kruchi bude waa swjba, waa swjba, kotra je ltstotki doho staa z esu, so iwia po sprawnosi a hajia serbsku krew a serbsku r, serbski raz a serbske mieno. Stari, serbscy lubi stari, bude krui, eleznje krui napeo dom! as je strany, na as je zatranje trany! - A nas Serbow je tak mao! -

Kdy serbski dwr dyrbi by kita a zakhowa serbskeje zemje; kdy serbski dom dyrbi by lubozna kapaka estneho a kesanskeho serbskeho iwjenja, kda serbska hospodaska swjba dyrbi by studnja, njezaprahnita studnja serbskeho bya a tya -

Haj, lubi serbscy hospodarjo, lube serbske hospozy, tajki dyrbi by serbski hospoda, dobry rlnik wonka. Tajka dyrbi by serbska burowka, dobra hospoza doma. Tajki dyrbi by serbski dwr a serbski dom. Tajka dyrbi by serbska hospodaska swjba. Za cyu swjbu a cyy dwr pak njech pai pez cye lto: Spwaj a daj! Bh da, zo by kda serbska hospodarska swjba bya -tajka! - Potom memy z wstosu woakowa, zo Bh bude dale z nami, z naimi polemi, dworami, domami a swjbami, potom bude na wki tra a ros a k nam serbska zemja luba! Potom bude estna, pilna, solidna a bohabojazna hospodarska swjba nam dale dere serbsku zemju, serbsku krew, serbsku r, serbsku es a serbsku hordos -

Tule nadju pak mam, hdy ntko hladam po tutej pepjelnjenej sali, hdy widu pychu naich serbskich hospodaskich swjbow. Hie rose pak moja rados, hie ble so zbha moja nadja do pichoda, hdy widu, zo je so k nam pitowaio telko knjezow a muow ze serbskeje inteligency. A moja mc so rozrja, moja krew so zapala a woi a kida zbhaju so z mocu horje k swtu a k swobode -

W tutym zmysu, lubi a ceseni hosjpodarjo a hospozy a hoso z intelligency, zbham swoju klecu a z cyej lubosu serbskeje wutroby a z cyym wohnjom serbskeje krwje wam zawyskam: Njech wnje traje, rose, kje serbska hospodaska swjba. Tohodla was w lubosi prou, stae a pime so swojeje klecy a zahrimaje ze mnu:

Swrnej serbskej hospodaskej swjbje: Sawa!

uica 1908.


27.

Narodne psniki

I. Pada je Marja kudeku

Pada je Marja kudeku,
kudeku idanu;
prnju je nitku napada,
kudeku dopada.

ia je Marja koulku,
koulku idanu;
prni je owik zeia,
koulku doia.

Marja te reje wjedee,
ze swojim datkom.
Tak wona so Bohu lubjee;
jandelki sh'wachu.

t tu khodi po mojim rowje

"t tu khodi po mojim rowje,
zhibuje trawku zelenu?"

Khodi tu z hroda mody pan,
zhibuje trawku zelenu.

"Rjek ty swojej modej pani,
zo dri mi druhi kitel i!

W tym ja lee njemu,
w tym ja enje njezhniju!

twrtk je wjeor zaiwany,
sobotu wjeor doity!"

o je pan do dwora domoj,
aostnje jara pakae.

Pani z woknom dele hlada,
swojeho pana wuhlada.

"Pe o pae, mody pano,
boli e twoja howika?"

"Mje njeboli nic howka moja
a te mi hewak nio njej';

ty dri swojom' njeboh panej
jedyn druhi kitel da.

W tym wn lee njeme,
w tym wn enje njezhnije!"

"t tu khodi po mojim rowje,
zhibuje trawku zelenu?"

Khodi tu z hrodu moda pani,
zhibuje trawku zelenu.

"Ja i druhi kitel njesu!"
Row so rjenje wotewri.

"Stup ty ke mni do mojoh' rowa,
wostaj sej klue ped rowom!"

Moda pani do rowa stupa,
aostnje jara pakae.

"Pe o pae, moda pani?
Je tebi el twojoh' nowoh' hrodu,
je tebi el twojoh' modoh' pana,
je tebi el drobnych datkow?"

"Mi nic njej' el nowoh' hrodu,
mi nic njej' el modoh' pana,
mi nic njej' el drobnych deatkow,
to jeno maoh' Micholatka.

Micholatko, njeboatko,
we tujawcy ie spae,
Katrinka mlika,
ta jeho rjenje kolebae.
Tej stej dw modej syrotcy,
tymaj wy kiwdy njeie.
t b'de jimaj kiwdu ini,
temu so derje njepde!"

J. E. Smole: Psniki Hornich a Delnich Serbow.

Serbske dobye

Serbja so do Nmcow hotowachu,
Sowka pak nmscy 'e njemachu.

Swoje sej koniki sedowachu,'
Swoje sej wotrohi pipinachu.

Swoje sej mjeiki pipasachu,
Do pola runeho zjzdowachu.

Prni kr na wjnu wuahnychu,
Wulke tam dobye wudobychu.

Hdy b to zhoni tam kral tn jich wjech,
Da je jich witkich wn ped sebje pi.

Witkich wn jara je wukhwalowa,
Do swojich wojakow witkich je wza.

Druhi kr na wjnu wuahnychu,
Wulke tam dobye wudobychu.

Hdy b to zhoni tam kral tn jich wjech,
Da je, jich witkich wn ped sebje pi.

Da je jich witkich wn zwobleka
Do samoh' oracha ewjeneho.

Tei kr na wjnu wuahnychu,
Wulke tam dobye wudobychu.

Hdy b to zhoni tam kral tn jich wjech,
Da je jich witkich wn ped sebje pi.

Da je wn kdemu ryzy konja,
Hie tn swety mje k zejhrawanju.

Narodny spw. M. Hrnik, Historija serb. naroda.


28.

Ryeski krlu

"Serbskeje re zamoenje a khwalbu w ryeskim krluu" spwae Jurij Mje, duchowny w Njeswaidu. Porjedi a wuda A. T. R. Mje, duchowny w Kotecach. W Budyinje z Monsowymi pismikami 1806.

Spisowael mjenuje najprjedy wch evangelskich spisowarjow wot Molerja w 16. ltstotku zapoinajo a skni z delnjouiskim spisowaelom Fabricijom a z Leskom. Potom pokrouje:

Bude mi witani, dostojni muojo! Hlej, wae mjena
su ka saronske re, ka z ranja zerniki, lube
tudy na zemi tym Serbam; tam pak we knjezowym templu
z byatym pismikom zaryte krasnje do marmornych stopow.

Wy se swto ludi, a bscy woderjo duow,
twarjerjo wry, wucerjo prawdy, pastyrjo swrni,
trtarjo zrudnych, lkarjo khorych, drozy a lubi
pomharjo k njebju, wrni a swrni, ka njesmjertnych jedyn.

Wo ni wy budee najwjacy snopow prawdose nosy;
wjesele wyska, hdy bude wam mzda tych wicarjow data;
spwa ped trnom toh' knjeza, we wnej radosi krasnje:
es bud, wysokos z khwalbu a z modlenjom naemu Bohu
wot wnose ha k wnosi, halelujah! a hamen!


29.

Zajac a mrowja

We sonach sdkich na poli
Knjez zajac nhdy spae,
Tu jeho mrowja wubudi,
Ki po nim zbhowae;
Wn na nju njemdrje sakruje
A za to smjer ji sudee.

"Ach njebud takle surowy,
Tu mrowja poa prosy,
Bud wulcymyslnje zmysleny
Ja dak chcu wny nosy
We wutrobje a pomjatku
Za twoju sepnu dobrotu.'

"B," rjekny wucha, "puzorna,
Mi hdno njej' e skazy,
Hejz' bude pak mi do lhwa
Hdy wjacy na mnje azy,
Dha pak so z tobu stao je -
Tn dak - njech jeno wostanje."

We sonach sdkich po li
Tam zajac zasy spae,
Tu mrowja jeho wubudi
A jachlo powdae:
ek, ek! ja widach ze toma
Po polu khodo hajnika."

Knjez Mawka so dakuje
A nkuje, to me,
A ducy sej tak myslee:
to podawa so le,
Ha zo tn may zacpity
Je wulkemu te wuitny.

H. Zejle, Zhrom. spisy IV.


30.

Syrotka

Hraju sebi hrajachu
Na wsy data;
Madlenka b k rowniku
Bjez towakow a.

Swjaty wjeor zazwoni
Po wsy, po polu;
Domoj sebi maeki
Di woachu.

Srjed dwej' rowow sedee
Blda Madlenka,
Ronjo z wckow krjepjele
Wboha syrota.

"Domoj pj," njewoa
Nan k njej ani ma;
"Tu je jeju komorka;
Pi nimaj chcu spa." -

W smrkach jandel piedi
Wza ju sobu sej. -
W zbonym raju jandelki
Lubje hraju z njej.

Z nanom zas' a z maeku
Zraduje so nt,
Zabywi we wjeselu
kiwdy pony swt.

Jan Radyserb Wjela, uica 1904.


31.

Jank a Hanka

Btaj pak nhdy nan a ma, a mjetaj jara wulku rjdu di. A nan dde do msta a kupi brtl hrochu a da kdemu dsu po hratku, ale Jankej a Hancy pobrachny. Tohodla jara pakataj. Nan pak rjekny: "Mjeltej a njepatej, pdu do lesa drjewo ruba a wj pdetej sobu do jahodkow." Nan wza kuluk a mandluk sobu a powsny jej na tom. Jankej a Hancy rjekny: "Ditej peco a ipajtej sebi! Doni drjewko rubam, metej jahodki ipa." Wtr pak z kulukom a mandlukom klepae a dsi sebi mysletej, zo nan drjewko ruba, a ipatej peco jahodki. Btej so hio najedoj, mjetej te pone karanki a dtej nana pyta. A pidetej tam, hde kuluk a mandlnk wisatej, ale nana tam njeb. Ntko jara pakatej a bhatej a woatej po lsu wokoo, ale nikoho njenamakatej. A hio so mjee.

Z dobom wuhladatej swcu a nabetej poprjancowu khku. Do teje peco dypatej: "Dyp, dyp do poprjancoweje khki!" Na io stara Wjera z woknom zawoa: "t tu je?" A dsi zastrenej prajetej: "Boi wtik sam, boi wtik sam!" A Wjera wokno zawr. Potom dypatej zaso: "Dyp, dyp do stareje Wjermeje khki!" Tu wona z durjemi wustupi woajo: "tdha tu je?" A wonej so khte skhowatej, zo jeju njenamaka. Potom dypatej peco zas do khki: "Dyp, dyp do Wjerineje khki". Tu pak stara Wjera a jeje sotra rue wuskoitej a dsi popadetej. Wzatej jeju nut a Wjera praji: "Ntkole budu waju kormi," a zawr jeju do khlwika a dawae jimaj same w mlcy caty k jdi.

Potom pide hlada, ha staj kormjenej dos. "Janko, tyk swj porsik won, ha sy kormjeny dos!" wona rjekny. Wn pak swoju piaku tykny, kotru be wot domu sobu pinjes. Wjera do njeje rzny: "0ch, ty njejsy hie tuny dos, to je witko hie jara kosojte! Hanka, tyk ty porsik won, ka sy kormjena dos." Hanka pak porsik z pjerekom wutykny. Stara Wjera rzny peco do pjereka: "Och, te ty njejsy hie tuna dos!" A Wjera wotedze swarjo.

Potom pak harowatej tak jara, a Jank zhubi swoju piaku a Hanka swj pjerek. A stara Wjera pinde zaso hlada, hac staj kormjenaj dos. Wn swj porsik tykny, a Wjera do njeho rzny, ha krew jeno tak bee. "Hanka, tyk swj porsik won, ha sy kormjena dos!" Wona jn tykny, a Wjera do njeho rzny, ha krew jeno tak bee. A stara rjekny: "Haj haj, staj wobaj kormjenaj dos, ntko waju wopjeku."

Wona pc tak prawje wupyri, wza Hanku a Janka a prajee: "Ntko sydtaj so na tule opatu!" Wonej sydatej o na opatu, pak tak, pak hinak, wona jimaj peco powdae, kak matej so syda, ale wonaj padetej kdiki kr dele. "Njewmoj, kak mamoj so sydny, poka d namaj!" Tu syde so stara Wjera na opatu a dsi ju fuk sunytej do ehliweje piecy. Wona spali so cya w ehliwej pjecy a dsi betej wjesoej ped khku.

Tu b swty ld na hatku, a Jank a Hanka smykataj so wjesele po lode. Tu dohlada so Wjerina sotra na njej a chcye jeju popadny. Spnje piba z khki a zaba na ld; tola tu so wobsuny a padajo rozdre a rozrazy so, perazy ld a so zatepi. Jank a Hanka mjetaj ntko poprjancowu khku a bydletaj w njej.

Jnu pide nan do bliiny drjewo ruba. Wuhladawi poprjancowu khku zastupi. Kajka b to rados, hdy Janka a Hanku ieju wohlada! Wonaj dataj jemu so najlpoho najs a napi. Potom psataj jeho z wulkim brmjenjom poprjancow domoj k maeri a bratikam a sotikam. A kde dsta po poprjancu. Nazajtra wopytachu witcy poprjancowy domik. O, to wjeselo, to b radowanje! Jank a Hanka pak mataj khku ha do densnieho dnja, jeli jeje njepedataj.

Ze serb. bajkow. Nawkowa zbrka.


32.

Wra do Serbowstwa

O mj lubi ludo serbski,
Sy ty wusny, sy ty khory?
Je duch bazny, zawjedeski
Twoju nohu wjed na hory
A i swta krasnos pokaza,
Zo by ped njej ty so zhibowal?

Zo by narodnos so slka,
Swoju pychu estnu, rjanu?
Serbski sy ty dotal rka -
Njeuje ty ranu adnu?
kruty z morja zymnoh' powaja
K serbskim wutrobam so pioa.
Hory, doy, haje, hola,
Serbske mjena hie noa;
Kamje, drjewo, rki, pola,
Su to posldni, ki koa
Pjaty dobrych di serbowskich,
Swdki serbskich zynkow posldnich?

N, n! Lubi brata serbscy,
Wtcna r pez hona, prohi
Z wami khodi dobyescy,
Zadyn wot was njebud wbohi;
t sej kraje serbsku pokrutu,
Wosta Serb, mj serbsku wutrobu!

iwu hazu, pdnu ri
Wrjace to Serbowstwo,
Serb je, ki do serbskoh' wri,
A sam z toho esi so.
t so Serbstwa habuje,
Nmskich plantow hdny je.

H. Zejle, Zhrom. spisy I.


33.

Hlik ka palik

Btaj pak nhdy nan a ma, kotraj adneho dsa njemjetaj, byrnje Boha ble prosyoj.

Jnu mu zdychny: "Ach hdy bych ja tola synka m, byrnje wjeti njeby ha palc!" A hlej, jeho prstwa so dopjelni; dsta synka ka palika. Tutn pak b jara diwi a skakae po blidach a po snach, tak, zo so starej bojetaj, zo moh so padnywi zarazy.

Jnu be nan na polu, ma pak butru deae. Tu poa hlik palik woa: "Mai, mai! ja chcu nanej butanku napolo njes." "Ach, ty d njejsy wjeti dyli palc," ma rjekny, "kak dha chce to bleku njes?" "Zwjazaj mje jeno z nkajkim rubikom k blecy," hlk mnjee, "potom chcu so ha k nanej na polo kule." Zdaloka hio poa woa: "Nano, nano! ja i butanku njesu!" Nan wokoo so hladae, ale njepide za tym, t tak woa, doni so jemu bleka z hlikom pod nozy njekuli. To b wjesela!

"Dbni swai, nano," palik nanej dee, "chcu ja za tebje wora." "Kak dha chce ty wora, ty d wjeti njejsy dyli mj palc?" Hlik pak rjekny: "To nio njewadi; sad mje jednomu konjej do wucha!" A nan jeho konjej do wucha sadi. Hlik palik pak woae hi a ht, a konjej khodetaj po roli.

Tu pijde bohata knjeni w rjanym wozu nimo. Syee, zo ncht na konjej woa a z nimaj wora; wide pak nikoho njemee. Tu wopraa so bura, t tam tola tak woa. "To je mj hlk," wn wotmowi; "tn njeje wjeti ha mj palik a sedi w konjacym wue." Knjeni so hlik palik lubjee a chcye jeho nanej wotkupi; wn pak nochcye jeho peda. Ale knjeni rjekny: "Ja i sto toler a modeho konja dam." A nan hlka peda. Knjeni jeho wza na wz a woljede.

Brzy pijdechu do wulkeho lsa. Palik b we wozu myacu derku wusldi, a z njej wuskoi won a nastaji so dom. Ale nc jeho pekwapi. Njedaloko domu sprcny wusny. A b tosta ma, zo moha sekera wisa.

Mno, zo wn wot myacej drki za myu wonjee. Peto kka piba, uchny a hap, lap jeho za myku lapny. Nazajtra hlk w kcynym brjue wotu, ale kak so stri, hdy b wokoo njeho ma sama. Kcka laptae poliwku; tu palik w jeje brjue poca woa, zo bychu ludo syeli: "eja je poliwka, moja abo twoja? eja je poliwka, moja abo twoja?" Ludo myslachu, zo je so hupy do kcki da, ju zarzachu a kuto zady brnje isnychu.

W nocy pak pihna so wjelk a kuto zera. Palik b ntko hie we wjetim strae. Wn pak b peklepany a wjelka nara, do nanowych kobasow hi. Wjelk da so nare myslo: "To bude kermua!" Ldy mee z wuhladkom do pincy. Naj pak so tak, zo won njemese. Ha ntko palik woae, jako by pinca do hromady padaa: "Nano, mai! jowle je wjelk! Nano, mai, wjelk tu je!" Tutaj pibetaj; nan z kijom wjelka zarazy, ma rozpr wjelkej brjuch a palik wjesoy wuskoi - runje maeri na krawny n. To b rados witkim tom. Palik wjacy do swta njechae, hde b telko wusta. Hladae, hde by nanej a maeri pomha.

Ze sydmym ltom dataj hlka krawcej, zo by krawstwo nawukny. Tu poby lta; ale jemu so njelubjee, dokel peco hubjene k jdi dstawae. Chcye tohodla dale hi a rjekny krawcowej onje, zo by jemu tola posldni de nto dobreho zwaria. Wona drje to slubi, ale palikej njechae so wri. Tohodla de, hdy so js warjee, do kuchinie hada, ha te to ona haa njeje. Be pak jara may, a tohodla dyrbjee na kromu hornca stupi, chcye-li do njeho wide. Tu pak jeho kur sobu wza a z wuhenjom won isny. Nto stow kroeli dale krawcec znjee so na zemju.

Wjesele trypotae dale a njebojaznje puowae do moweje nocy. Pide do lsa a muny yde so spody wulkeho hriba a wusny. Ale doho njetrajee, pide krawski ze ia a muny syde so runje na hlcka palika. Tn pak poa woa- "Stanje na mse abo e ze idlekom kolu." Na krawski, bojazny ka witcy krawcy, ekny khwatajcy, a hlik mrnje dale spae.

Za khwilu pak pidechu padui. Jedyn syde so na hrib, ' pod kotrym palik spae. "Stanje abo e kolu," hlik zawoa. Padui - bchu to -- poachu hlada, ale nikoho njewuhladachu, doni palik jednoho za kholowu njepotorha woajo: "Njezateptaj mje!" Ntko so na njeho dohladacm a prajachu: "N, tebje memy runje trjeba. Hio smy na hrode kradny spytali, ale wo b zezamkane. Ty tola z kluowej derku do hrodu zalze!" "Mojedla," palik prajee a de z nimi.

Pidechu k hrodej. Za wokomik b hlik na muri. Pytae kabu, z kotrej moh nut zalz, a b tak zboowny, zo ju sknnje namaka, a zalze nut. Za khwilu b sye klimp, klamp, a namjeta jim wjele tole dele. To zasyachu te wobydlerjo a pibachu do komory. Tu pak spliwje so wobhladujcy nio njewidachu a hio so wrachu. Palik pak so dlje smjeu njewobr a poca wte kichota. Suownicy bachu khte do toho rka, z kotreho bchu kichot syeli, ale wn b hio w druhim rku. Tak so na po hodiny honjachu, doni suownicy myslo, zo eri, njeeknychu. Palik domjeta ntko zbytk a zalze dele.

Ducy trjechi dweju muow ped pincu stojo radaceju so, kak bytaj z njeje twaroki zwuahaoj. "Ja wamaj pomu!" holik rjekny a zalze do pincy. Tu poa woa: "Kajke chcetaj m, kate abo kulojte?" Wonaj prajitaj: "Bje, kajke tam su, a bud z mrom!" Wn pak njepesta woa. Na to pidechu ludo a padunikow wotehnachu.

Palik pak z pincy wulzi tupotae dale. Hice w nocy nadede wosrjed lsa dwr. To b statok rubjenikow a paduchow, Suny so pod wrotami do brnje a lehny so do syna spa a wusny. Rano pide dowka po syno a hrabny runje homadku, hde palik lee. "Woanje njepomhae!" palik myslee a zawali so do wulkeho opjena. A kruwa je cye pr, dokel b jej koda, rjane pjeno rozkusa. Ntko palik w knrwje haru zapoca: "eje je mloko, moje abo twoje? eje je mloko, moje abo twoje?" dowka dojo so nastra a do jstwy bee, woajo, zo je ert do kruwy zaj a tam haruje. Hospoza prajee: "to te to so tebi dije," a de sama doji. Witcy khwatachu za njej do hrde; ale zaso syachu: "eje je mloko, moje abo twoje? eje je mloko, moje abo twoje?" Na to kruwu zarzachu a isnychu kuto na hnj. Mjaso pak zjchu: Ae na nje wumrchu. Kradnjena kruwa pinjese jim smjer.

Kuto zera wjelk. Palikej bu zatrach. Hdy wjelk pez polo bee, zo by wowerjej jehnjo kradny, woae hlik palik hio z daloka: "Wowerjo, wjelk de!" "Chce mi z brucha won, wjedrowy hle!" wjelk swarjee a ekny khwatajcy. "To ja chcu," palik wotmowi, "ale ty dyrbi mje na wopui k mojemu nanej donjes." "K tomu khwile nimam," wjelk zmra a erjee na druhe polo, hde b rjda elatow. "eleka, eleka," woae palik hio z dala, "wjelk do elatow de, wjelk do elatow de!" Wjelk dyrbjee zaso cofa a rujee: "Wjedrowy hle, chce mi z brucha lz!" Wn wotmowi: "Prjedy nic, doni mje na wopui k naemu nanej njedonjese." Dokel be wjelk jara hdny, slubi to. A hlik palik syde so wjelkej na wopu.

Hdy pak k nanej na polo pidetaj, poa hlik woa "Nano, zara wjelka; nano, zara wjelka!" A nan zarazy wjelka a na njezboo te palcika, a pez to bu basniki knc.

Ze serbskich bajkow. Nawkowa zbrka.


34.

Serbska lipa

Radosiwa widi lipku modu
Mae Sawa w zemi serbowskej,
Kotru we lubosi bratrowskej
Sadichu tam synojo jej' rodu;

adosiwa aka zanoh' kwa
K zbou swojoh' luda serbowskoh',
Nadja so ducha wtcowskoh',
Ki by Serbstwu wri rjee la.

Du dha, lubi brata, z horliwosu
Serbsku lipu hajmy, pstomy,
Zo by rjana ka z pdniwosu.
Ha, za narodnos a wrne zboe
Swojoh' luda mcnje postamy:
Njeminje nas ohnowanje boe!

Jakub Buk, Hrnikowa itanka.


35.

ista wutroba

ista wutroba
Je ta rika,
Ki na kdym puu kje,
Hde so boa lubos smje,
Hde so zjednoa
Z wru nadja.

ista wutroba
Je ta studnika,
Ki nam dawa mc a sylnos,
K dobrym skutkam prawu swrnos,
A we hrkosi
Duu wokrewi.

ista wutroba
Je ta hwzdika,
Ki we mowej smjertnej nocy,
Hdy nam zadu nae mocy,
Miu jasnos da
Na pu do njebja.

ista wutroba
Sdke spanje da,
Hde po sprcnym ekim dli,
Ki smy tudy da mli,
Smjer nas powoa
K mrej do rowa.

ista wotruba
Wjede do njebja,
Pyi nas pri boim trnu
Z njezachodnej krasnej krnu;
ista wutroba
Wnu zbnos ma.

Herta Wiazec, Hrnikowa itanka.


36.

Msak

Hlej, msak z jasnym wobliom
Pez njebjo ie kroci;
Knc njeje z jeho swtlekom,
Hdy njewida joh' woci;
O hde te wn swj kuik ma,
Jom' sncko wko pikhila.
Ka msak bud, o wutroba,
Bud icha, jasna, mia;
O njepraj: mi je zrudoba
Wu swtos zamnia; -
Hlaj, hde so twj khd zouje,
Na tebje Bh Knjez zhladuje.

K. A. Fiedle, Hrnikowa itanka.


37.

Zote kubo

Nan mjee toch synow, kotrych jara lubowae, a da jich, dokel be zamoity mu, pisunje wukuba. Starej bratraj wuknjetaj jara derje, njemjetaj pak tak dobreje wutroby ka mdi, Ptr, ki b "trochu hupikojty" a tamnymaj wlnikomaj wnje k ortej. Samaj pak btaj jako do swta warnaj pachoaj w cyej wokolnosi znataj. Wudom mjetaj so na kedbu a kdy wdee, zo kroki lii njetrjebataj, dokel nhdy nanowe "zote kubo" zdditaj. Zo btaj we swjbach, hde bchu holata, rad widanaj, a zo so nkotrakuli ma mao njewjeselee, hdy mjetaj pachoaj jeje dowku prawje za, tomu so spomnjenych piinow dla diwa njememy. Ptrej drje te nicht kamjenje na pu njekadee, tola pez mru jeho kedbu njemjachu. Wn derje wdee, kak hido wo nim mysla, zo mjenujcy so do swta njehodi, b ble sam za so, a hladae jeno, zo by nanej wjeselo ini. Dawno hio starej bratraj cakataj, ha jimaj nan skoro zote kubo njepepoda am so na wumjek sydnywi. Tu powoa nan jnu wch synow a wozjewi jim, zo chce ntko wot swojeje prcy wotpoowa a zo jednomu z nich wzote kubo" wotstupi; rad wak by witkich jenak bohae wobdli, ale bohatstwo so dli njeme. Tohodla ma kdy nkotre kuski wuwjes, a t dobude, tn kubo dostanje.

Najprjedy dyrbi kdy wot swojeho holia rjane rubiko pinjes; kotry najrjee prinjese, je prni raz doby. Wjesoaj wotedetaj tamnaj; zo moh Ptr nad nimaj doby, to ani njemysletaj, dokel wn - to derje wdetaj - holia blie njeznajee. Wot swojeju adataj sebi ntko najrjee rubiko, njedostataj pak je, dokel kda myslee, zo tama wse swoje najlpe njeda. Ptr, kotry so prjedy wo zote kubo stara njeb, de zrudny za huna, njewdo, hde ma po rubiko hi.

Tola kak postri so wjesele, hdy z cuzym, ale z miym a peelnym hosom swoje mjeno mjenowa zasya! Njewdee, t jeho woa, dokel koo wokoo nikoho njewuhlada. Brzy pak pytny, zo hs ze zemje pikhada a spzna, zo wulka elena aba na njeho ri. Hdy tuta widee, zo je ju Ptr pytny, wopraa so peelnje, cehodla je tola tak zrudny. Hdy b ji Ptr witko swru wupowda, prajee wona: "Njerud so, wak mam sama dowku, ta me d i rubiko da; pj jeno sobu." Ldom b nto kroeli o, wuhlada na zahrode dru do zemje a pozasta tu; towaka pak jemu radee, zo by po skhode za njej dele stupa. Khtro asa so pominy, doni skncnje do rjaneje jstwy njepidetaj. aba hnydom swojej dowcy, kotra pi woknje sedo ijee, rjekny: "Tu tebi swrneho pachoa wjedu, daj jemu prawje rjane rubiko!" Rue holicka stany a wjedee Ptra ke kini, welake rubika jemu pokazujo, zo by sebi. jedne wubra. Ma pak ji pikaza, zo ma je sama wubra, dokel mu wo onjacych trundlkach nio njerozumi. Tu jemu dowicka najrjee rubiko pepoda. Lubje so podakowawi wotede Ptr wjesoy domoj, hde hio nan a bratraj na njeho akachu. Tola kak so bratraj stritaj, hdy dyrbjetaj samoj wuzna, zo je Ptrowe rubiko najrjee! Nan pak dale na to njediwae, ale praji, zo hie wc wuinjena njeje, zo ma kdy drohi a rjany pjere domoj pinjes. Trochu pokhmurjenaj wotedetaj tamnaj, a te Ptr b zrudny, dokel dyrbjee znowa tamnu holku wobeowa. Tola so zwai a proee wobydleku "tamnoho swta", zo by jemu tola pjere z ruki daa, a zo bude ji to mytowa, bude-li mno. Wona see swj pjere a da jn Ptrej; tola diwnje so jemu zezda, zo tu abu n|ewuhladaj, ale na zahrode staru onku. Wostajiwi weho khwatae domoj, hde hio zaso witcy na njeho akachu. Joho pjerse b zaso najrjei a najdri. Bratraj hio mysletaj, zo je za njeju wo zhubjene. Hdy pak nan wuzna, zo jeno tn kubo dstanje, ki nazajtra najrjeu a najpistojniu njewjestu piwjede, zebrataj so z radosu kdy po swoju njewjestu. Cyle krue wrjetaj, zo tn raz dobudetaj. Ptr dn njewrjee sebi holcam do woow pohlada; tamaj pak btaj sebi kdy rjanu a bohatu holcu wuzwolioj. Ptr de bjeze weje nadije za huna; dopomni drje so na tu, kotra b jemu krasne rubiko a drohi pjere daria, ale zo by jeho njewjesta bya, sebi tola ada njemee. Tu khodee pomaku po zahrode: znowa wusya znaty hs, kotry so jeho praee, ehodla dha je tola tak zrudny. Wn pak wotdowi: "Kak njedyrbja zrudny by, wera hio myslach, zo sym zote kubo zddi, ale ntko je nan jeno tomu lubi, ki najrjeu njewjestu piwjede. Bratraj so mi wusmjetaj, hdy sam domoj pidu." Zaso jeho aba do swojeho bydlenja wjedee a hdy tam ddtaj, prajee k dowcy ortniwje: "Dwjcy sy pachoej doby pomhaa, a ntko chce nan hie kdeho njewjestu wide. Tajku nadju smoj w modencu zbudiej a ntko dyrbjaej jeho wopui bratromaj k smchej? Kak dha by byo, hdy by ty njewjesta modeho pachoa by chcya?!" Dowka pak wotmowi wjesele so posmwkujo: "W dha ty, ha wn wo mnje rodi?" Modenc zhubiwi wu bojaznos wuzna, zo by jeho jara zwjeselio, hdy by tajku njewjestu dsta. Holio stany a de ze abu do jstwicy wostajiwi Ptra samoho. Po khwili jeho slubjena z ltnej onu zaso ze jstwicy wude rjenje zdrasena. Khwatajcy stupataj hromade k wtcnemu domej. Nan diwae so njemao, hde je Ptr nadobo tajku njewjestu hrabny, hdy so tola z holcami enje towai njebe. Tu zastupitaj te hio bratraj, kdy swoju sebi wjedo. Nan pak porui, zo by kdy swoju w pynej reji powjera. Doho pak njetrajee a wm tom nadobnym zwotlta zwjena drasta, dokel b nkak na nje zwana, a tamnej dw stojetej we wdnjacej. Ptrowa njewjesta pak be ntko hakle prawje pyna a krasna. So diwajo dee nan: "Prjedy hio widach a te wj to wuznataj, zo je wona najrjeeho zrsta; njemyslach pak, zo ma pod njenahladnej drastu tak drohu a krasnu! - Widitaj, Ptrej je zboe "zote kubo" dario, eho so njenadach." Z tym de k Ptrowej njewjese a postrowi ju jako pichodnu dowku. Starimaj bratromaj pak da nan nto hdnje pjenjez, zo bytaj po kubleku sej kupioj a samoj hospodarioj.

Ze serbskich bajkow. ewikowa zbrka.


38.

Zapowdena prstwa

Njerunych wobenosow a welakich podienjow dla pide dlba mjeich tyrinohakow ped krala lawa wo pomoc a polenje prosy. Wuikna lika b wot nich za rnika ped kralom wuzwolena a ree te jara mcnje a dunje. "Wo dobre," wotmowi kral, "ale ze wim prawom dwluju na wrnosi a prawde waeje wcy, moji lubi, nic was skrbnikow, ale waeho zastupjenja dla, kotreho lesnej hubje je im mjenje wri, im lpje ri. Tu die a daje mi pokoj, doni njezmju druhich dopokazmow."

Chce by derje zastupany,
Hladaj, t e podpjera,
Jebak znaty, pewoany
Wc najlepu rozkida;
Z wopluskom dyn jeho mjena
Je te twoja prawda kena.

H. Zejle, Zhromadene spisy IV.


39.

Wjelk a lika towaej

W kltrskim lsu mjetaj pak nhdy wjelk a lika swoju khku. W le khodetaj do jahodow a sipataj wot beho ranja ha do slepeje my. Pi tom so asto ludimi skhadowataj, koti do sanja, do drjewa a do jahodow khodachu. Wjelk potom jahodki do msta na peda noee. Tak so z dawymaj rukomaj iwjetaj a z dobom nuzny kroik do zymy nahromaditaj. W zymje khodetaj do wsow na pazu, hde tak tryskowataj, zo so ludo khori smjachu.

Jnu po hodoch btaj na kwas proenaj. Hio pozde wjeor podataj so na pu; be rjany as a msak jasnje swee. Jako btaj khwilu oj, nadedetaj studniku, a wjelkprajee:"to dha to? A lika prajee: "Hde ha?" A wn wotmowi: "Tu w studnicy!" A msak tak rjenje do studniki swese a be pony. A wonaprajee: "To je sydrjek". Wjelk prajee: "Ja sydrjek aostnje rady jm." Lika rjekny: "Mi so jeho njecha, sym so kalenow najeda". A wjelk zdychny: "Moja cewjena suknjata, hdy bych ja tn sydrjek m!" Lika praji: "Wulapaj wodu!" A wjelk poa wodu srba, zo wn sprstny, a wusrba cyu studniku. Ale tam adneho sydrjeka njeb. A wonaj sebi prajetaj, zo je jn ncht wza.

Potom dtaj na kwas. Ducy wopraa so lika: "Kotry z naju pak zbytne jde domoj ponjese, ty abo ja?" "Mni so jara njecha", wotmowi wjelk. A lika rjekny: "W ty to, wjelko, njechamoj naju jde hromadu kiny da, chcemoj sebi kdy wosebje bra. Hdy bude rka: Lika, to je tebi, bude to mi, a hdy rjeknu: ika, to je wamaj, bude to tebi!" Wjelk rjekmy: "Mojedla, ja sym spokojom". A ddetaj do kwasneho domu.

Lika syde so za blido, wjelkej pak za blido njedachu, dokel be hrozny a trundlaty. Tu syde so licy k nohomaj pod blido. Poachu nosy a wudele: To je tebi a to je tebi. - Lika, to je tebi!" a tak za sobu. Pide raz nto patnie abo hubjene, rkae: "Lika, to je wamaj!" To pak wona wjelkej suny, ki dawno njemdry pod blidom akae. Na posldku poa so samo hri a porska. Tu wzachu sebi hoso kije, pjerjechu jeho a wuhnachu. Ckajo zaba sebi we wm strae do klnje, ale cya rjda rjee za nim. A wn skoi na patr, ale woni wzachu sej erde a do njeho kaachu. Tu sebi iwy rady njewdee a we wej tysknosi poa studnisku wodu pue, zo so witcy delka tepichu. Mjez tym be lika swoje drasty zhrabaa a ehnjee najedena a napita domoj, zo mee so ldy njes. Posldnje be prusnicy jda a winjowy pia, z tymi womaza so a zdae so tajka, jako by krawna bya. Wjelk hdny, bity a zrudny ju dosee. A lika stonae jemu tajke kruchi. A wjelk tejara stonajo skoree, kak su z nim zakhadeli. A lika praji: "Aw jawjaw! mi je so hie wjele hrje o, ja njewm, kak domoj pidu. Njewidi, kak krawju?" A wona postany a so wali a stany a wali so zas a praji: "Mj luby wjelko, ja bych e prosya, zo by mje domoj donjes. A wjelk wza ju na khribjet. Jako pak ju njese, smje so lika mjelo a epny: "Bity njebiteho njese." A wjelk praji: "todha epoce?" A lika praji: "Nio dale, mj wjelko, ja jeno wobaruju, zo ty toho sydrjeka njedosta." A wn ju dale njesee. A jako kus dale pidetaj, lika epny: "Bity njebiteho njese." A wjelk jeje sowa zrozumi a rozobi so jara. A dokel runje po awcy pez rku dee, to ju peco do wody wottase a de swoju stronu. To pak liku pez mru jara mjerzae.

Be pak wulka zyma a trochu snha; a lika bhae mokra tam a sem a ehnjee swoju wopu zady so. A howa ju bolee. Tajka pide na drohu a wusya wz j; a skoi rue za kek. Pohon z jerjemi pijde a drmae sedo na wozu. Tu lika skoci na wz, woini jedyn sudk a wumjeta khtro wjele jerjow z njeho. Potom skoci dele a zj witke jerje ha do jenoho. A jako chcye so do toho da, pide wjelk a prajee: "toha j, moja ewjena sukjnata?" Lika prajee: "Ryby. Chce wopta?" A wona jemu po jerja da a tn jemu jara zesoda. A wn prajee: "Hde ha sy tajke dobry ryby jia?" Wonapraji: "Tule w hrjebi". "A wjelk rjekny: "Tajke bych ja te ji." A lika rjekny: "To tyk wopu do wody!" Dokel be zyma, hio mjerznjee. A po khwili chcye wjelk swoju wopu wuahny, a lika praji: "ekaj!" A wjelk praji: "Ja nio njeuju." Lika rjekny'. "To je zahe." A po khtrej khwili chcye wn swoju wopu zaso wuahny; ale lika prajee: "ekaj!" A wjelk rjekny: "Mi so zda, zo so neto jirna." Lika praji: "To je peco hie zahe. To su te mae rybki." Wopu b pak hio khtro zamjerza. Po dohej khwili chcye wjelk zaso swoju wopu wuahny; ale lika prajee: "ekaj!" A wn rjekny: "Mi so zda, zo sym prawje wulku rybu popadny." Wopu pak be krue zamjerza.

Tu lika prajee: "eh!" Ale wn ahae, ahae a tola jeje njewuee. Lika prajee: "Zapjeraj so, zapjeraj! Ja sym so te zapjera dyrbjaa, jelizo w hrjebi leo wosta nochcych." A wona de swoju stronu. A wjelk ehnjee a ehnjee a torhae a torhae; wn so zaprje, ale wo podarmo. Ntko so rozzobi a store ze zosu, ha sebi wopu pitore. To pak jeho zatranje bolee a wot toho asa bee stajny njepeel liki, byrnje prjedy byoj ka bratr a sotra.

Ze serb. bajkow. Nawkowa zbrka.


40.

Naltni as

Mc boa nam ntk z noweho
To rjane krasne nalo
Po zymnym asu dawa,
Hde zemja, ki be zmjerznjena
So zaso rjenje wupya
A wudom rose trawa.

Ntk zaso kowronk wjesele
So k njebju horje pozbhnje
A rjany krlu spwa;
Ntk burski owjek z noweho
De zwjeseleny na polo
A k nowym sywam da.

Ws stomy, ki we zymje tu
Kaz wuskhnjene bjez lisa su,
Ntk zelenja so rjenje;
Ntk zaso kda zahroda
Je ka najrjea lilija
Pez mnohich tomow kenje.

Ntk Bh tn knjez pez hrimanje
Te zemju zaso roztase,
Zo pdnia by bya,
Ju z opym deom wokewi
A z miym sncom zwjeseli,
Zo dobry pd by ma.

Ntk w iwym asu nala
Te kda waka wjesoa
Po swojim wanju da;
Haj cye dny so prcuje,
Zo pak, hdy zyma nastanje,
By jd a bydo ma.

Tu prcuj so te, owjee,
Spom, zo to rjane nale
A lo zade rue:
Tak zo ma potom najs so
A swoje ope bydlenjo,
Hdy zyma pide krue.

Haj dzaj, luby lowjee,
Za swoje rjane nale,
Tak doho, ha sy mody;
t za modos je dawy,
Ma, hdy je stary, hubjeny,
Wak da krasne pody.

A pi tym pak te pomysl' sej,
Hdy na zemi tu zachodnej
Je wo tak krasne, rjane:
Kak tola wjele krasnie
Je njebjo - boe bydlenje,
Wot Boha zhotowane.

Te na duch jnu zawse,
Hdy derje na as wuo je,
Tam wnje bydli bude.
Du sprawna dua wjesel so,
Bud sepliwa a peep wo,
Hdy ki e trjechi wude.

Haj zraduj te a wjesel so,
Ty sprcniwy kinoerjo,
Te za tebje wo kje;
A hladaj k njebju z wjeselom,
Tam je na wtcny kraj, na dom,
Tam na duch zbnos zmje.

Ptr Myk, Hrnikowa itanka.


41.

Kozakaj

W asu posldnjeje wjny piahnychu jnu kozakojo do wsy Wuric njedaloko Budyina. t njeby tych zna, pak hie ze samsneho widenja, pak z powdanjow nana abo maerje? to njeby wda, zo bchu peklepani pacholjo na wtrospnych knikach, hewak pak dobri ludo, wustojni pede wim na to, njepeela w stajnym njepokoju, w nocy a wodnjo w strae a njemrje zdere. - ile ludikojo pijchachu we wjesoej rjdicy. We wsy pak be iwnose z mjenom Mikela. Te jemu bchu nkotrych tych njelubych hosi pipowdili. Tola zo by so jich do asa zminy, to ta mudra howika wobzamkny a sini? Jeho khku, w blizkosi hubokeho pua a lipoweho keka, wobdawae dwrka tnle zasy murja z wrtkami. Na Mikela zezamka, prjedy ha wojacy do wsy piahnychu, khne durje, zawr wrtka a poda so khwatajcy do brzoweho hajka na hrcy pola susodneje wjeski. Wot tam zhladowae ntk na swj statok dele. Mjez tym bchu kozakojo do wsy zaahnyli. Dwaj z nich stupitaj k Mikelowej khi, zo bytaj tam hospodu braoj. Jako pak bchu tam wrtka zawrne, pelze prni wot druheho pozbhnjeny muriku, b w dwrku a sahny druheho horje, abo pui jeho wrtka wotewriwi te nut. Tak btaj w dwrku. Ale kak dale. Khne durje so te njewotewrichu. Nio wo to, wdetaj sebi pomha, Hlej, jstwine wokno mjee kukak abo suwack wulki dos. Tn bu wotsunjeny a jedyn pozbhny druheho, kotry ntko z woknom nut lzee a pomhae jemu. Pi tym syach z mojeho keka za lipu, w kotrym skhowany pihladowach, tamnoho po nutka naivnje te sowka praji: "Hs lze, hs lze!" - Nut zalzi wotewri durje a pui towaa nut. Tak btaj w hospode. Mikela b nazdala khwilku pihladowa. "Tola Bohu skoreno, to so to ini," - - nadobo wuhlada, zo so doma z wuhenjom kuri poa.

Tu nastaji so rue na nohi a khwatae domoj. Tu do jstwy stupiwi widee brodateju hosow wojakow, kotraj za blidom sedo z mlcnika, po kotry btaj sebi w pincy pobyoj, mloko lapataj; w kachlach pak warjetaj dalu jd. A kajkaj to dobroiwaj a zdwrliwaj hosej?! - peto ldma b Mikela do jstwy zastupi, proetaj jeho, zo by so pisydny a sobu jd. - Tak be Mikela zwlny - njezwlny wojakow do hospody dosta a to chcye, ha za njelubu hru peelne woblio cini!

H. F. Wjela, Hrnikowa itanka.


42.

Serbow bitwy pod Lubinom

Do bitwy

Rapak znoa wot wjeora
Na hona so uiske,
Njestrai joh' lsna hora
Ani doy huboke.
Woths zrudnoh' rapanja
Po Serbach so rozlha.

Za rapakom stranje ehnje
Cuzych wjsko pemcne
Cmna mrel powoblehnje
Mjezy zemje serbskeje;
Hrozy z krutym njezboom
Naim wtcam z wotrostwom.

Na w strony psli njesu
Zrudnu pows po kraju,
W polu horka, delka w lsu
Do bitwy wo woaju:
"Brata, hona wtcowske
Z wtrym mjeom kitaje!"

St krew serbsku w iach uje,
Swtu br sej wopasa,
Ryzy konja poseduje,
Z lubymi so rozdla,
Modenc, wtc, starc ediwy
Do bitwy je hotowy.

Hde tam woko lubinskeje
Hory soko zltuje,
We slbornych omach Sprewje
Jasne kidja wobhladuje:
Tam so Serbja skhaduja,
Khorhowje jich zmahuja.

Hnw wm ducha pozbhuje,
Z woow khrobos pomjeni,
Sylna ruka zapimuje
Mje, ki w nnach zaeri.
Twoji Serbja, uica!
Strach a bojos njeznaja.

Na njebju so snco khowa
W mrelach krew erwjenych,
Mnohich do mneho rowa
Wita w pruhach byatych.
Tola Serb so wjeseli
Smjere za kraj wtinski.

Po bitwje

Zas so snko za horami
Lsojtymi dokhowa,
Mrele pak z njewjedrami
Jasnos jeho pikryja.
mnos ncna po zemi
orne kida rozri.

Njemdry wichor wuje w holach,
Drje liso ze tomow,
Po krwawnych je nosy polach -
Mortwym Serbam zrudny row!
Sama Sprewja slborna
arowajo pluskota.

eki hrimot k rowu zwoni,
Jasny byskot pewoda;
mowe njebjo sylzy roni,
Krwawne rany wopoka,
Kotre smjer su pinjesli
Serbam za kraj wtinski.

Posyte je ze ami
Njezboowne bitwio.
Bh tn njeb ze Serbami;
Padnychu jich kralojo!
Z nimi b, so nadja
Z kdej' due zhubia.

Khroble Serbja wojowachu
za sawu a swobodu,
Wtre mjee zejhrawachu
Njepeelam k njezbou!
Do njej' pemc njesmrna
Wutrobitos pemoha.

Pod horu tam rowy ryja,
Ze elniwym zdych'wanjom.
Mortwych bratrow z pjeru kryja.
Byskot jasny z hrimotom
Krwawne polo wobswi,
Zahrjebanych poesi.

Kralow mortwych donjesechu
Wysoko pak na horu.
Z kamjenjemi pokadechu
Rowy, ludej k znamjenju:
Kak su dali wtcowje
Za Serbowstwo iwjenje!

K ranju won so zybolee
Hwzda jasna na njebju,
Z nadju zas posylnjee
Serbow zrudnu wutrobu:
Pichodnos zo pinjese
Rjee asy zboowne.

Mikaw Cy, Hrnikowa itanka.


43.

Wucho abo kurjatko

Borka piwjede sebi kmtra Hansa na kermuu. Jeho za blido sadiwi, poina noe rjedi a toi. ona pak pjee w kuchini kurjatka, a po kuchasku woptawa a woptawa, ha bchu so kurjatka minye. Ale kak moha so ntko wure? Zboowna myslika ji pipade. Mu zade na najstwu, zo by tam po no do. Spnje suny so ona do jstwy a poa: "Hdy bye wda, kmte, to mj mu z wami chce. Chce wam wui wotrza - wbohi je druhdy pemysleny. eke, kmte, ale spnje!"

Kmtr naboja so a khwatae z dwora won. Po khwili pide mu dele. "Hde je kmtr?" wopraa so. "O", dee ona, "ty sy sebi praweho njeplecha do domu piwjed; pilze tn owjek do kuchinje a wzawi kurjatka ekny z dwora." Mu njewotpooiwi noa, kotry mjee w rucy, bee hnydom za kmtrom woajo: "Kmte! jeno jedne mi daj!" Kmtr myslee na wucho a nkowae ble dyli prjedy.

Ze serb. bajkow. ewikowa zbrka.


44.

Boemje horam

A domoj ptaata do juha
So ze rjdami hotuja;
Mhy be jako smjertna tuha
Pez do a horu omuja...

Wam boemje, wy dobre hory,
Wy hwzdow ichich towaki!
Mje domoj ahnu nowe dwory,
Wam postrow woam drohaski.

A tola wutroba so rudi
A mikawk sylzu koleba;
Wa duch mi w dui diwjos skludi,
Bl z myslow w skaach pohrjeba.

Hdy parle bjerjee a smuki
Sej w zerjow barbnym horjenju
A snco witae ka druki
Na likach w row mdnjenju.

Mi njebjo do wutroby pade
Ka z bajki zbna sonina,
A dua sebi njeb k rade,
Hdy rajska be zwonina.

Hdy pychu mjetae do rowa
A jusk pi snca khowanju,
A zrudne stojee bjez sowa
We zerjow ichim pakanju,

Mi twarjee sej ichu khku
Do myslow pokoj podaa,
A na lico mi z prnjej hwku
So sylza kuli wodaa -

Hde Serb sej twari be dwory,
Tam z daknej psnja spwa chcu,
Kak pemohe se, mdre hory,
Mi w dui diwjos, bl a mu.

Hdy z ptaatami ntko ahnu
Do rdnej' Serbow do zemje,
Za kobuk hie jnkr sahnu:
Wam, hory mdre, boemje!

J. iinski, Z juskom wotinskim.


45.

ewc a ert

Nhdy be ewc, kotry b tak khudy, zo pi cyym swojim dle swoju swjbu zeiwi njemee. We swojej nuzy njewdee, to by zapoa. Tohodla da so ertej zapisa. Tutn so jeho praee, to chce za to m. "N," mnjese ewc, "daj mi telko pjenjez, zo mu sebje a swoju swjbu zeiwi." A tak noee jemu ert kdy de pje tole. To pak sta so tehdom, hdy Jzus hie ze swatym Ptrom na zemi wokoo khodee.

A pidetaj te k tomu ewcej, kotry b so ertej zapisa da, hdy so z wjeora ri poa. ewc njewdee t a z wotkel hosej staj, a prae so jeju ewc strachowae, dokel widee, zo staj to cyle pistojnaj owjekaj. Wonaj adataj, zo bytaj tu pencowac smeoj a ewc jimaj to jara rad slubi. ona jeju peelnje powita a pihotowa jimaj dobru wjee, po wjeeri psa jimaj pknje oo a sama so wonka pod pitwarkom lehny. Rano stany zahe a zwari jimaj snda, ka so to te sua. Hdy btaj so nasndaoj a chcytaj hio wote, wopraa so Khrystus: "to smj donaj?" ewc na to wotmowi: "E, nio." Khrystus praji: "N, dha sebi nsto pej! A ewc wotmowi: "Hdy mu sebi nto pe, dha bych rad m, zo by so mi toja wc dopjemia; z prnja: t so tu na mj wusmoleny tinkaty sto sydnje, hde ja wdnje sydam, hdy ewcujo nkajke roztorhane krnje patam, zo by na nim wosta ka pikowany, tak doho ha ja chcu; potom: t bude na mnje z woknom do jstwy nut hlada, zo by wot wokna wote njemoh, doni bych ja to njecha, a sknnje: t by na zahrode z mojeje kruwiny kruwy tas abo ipa, o by so wot njeje hibny njemoh, tak doho, ha bych ja to njecha."

A Syn Boi rjekny: "Stanje so i, ka sebi to ada," a wotede ze swjatym Ptrom. A hdy b so hio ewcowy as miny, tu pide po njeho ert prajo: wewco, ntko pde ze mnu do hele; wak w, zo je hiom as." Na to ewc wotmowi: "So w, so w, ale doakaj wak khwilku, ha powjeerjamy, a mjez tym wotpo tule na tincy!"

ert njeda so doho prosy a apny so hnydom, zo by tam doaka. A po wjeeri rozohnowa so ewc ze onu a z dimi na pu do hele a rjekny ertej, zo by ntko z nim o. erisko pak stawa a stawa, kiwi so welako, zo jeho wo boli, zo by so jeno wottorhny moh, ale to njede. A kii na ewca: "Tu tola helscy pali, tu mi tola pomhaj a pu mje, pu! ja i rad hie nto asa pidam." A ewc praji: "Je-li zo mi hie sydom lt pida, sm hi." A ert jemu hie sydom lt pida.

A hdy b so sydom lt minyo, piba ert zaso po swojeho ewca; ale hio wjacy do jstwy njedee, jeno z woknom na njeho hladae a do wokna klepajo woae: "ewco, sym tu zaso po tebje, hotuj so, wak w, hde ma hi." Ale hdy ewc erta wusysa a wuhlada, rjekny jemu: "E, doakaj jeno trochu, ha powjeerjamy! ert tohodla wonka na ewca stojo akae. A hdy b tutn po wjeeri a b so na pu zhotowa, rjekny: "N, eriko, pj! Hio sym hotowy."

Ale luby ert njemee nihdy wot wokna, mjee nozy ka pikowanej. A kdy widee, zo dale njeme, da so do proenja: "Pii mje, bratiko, pidam i hie nto asa." A ewc wotmowi: "Hdy mi hie sydom lt pida, sm hi! Ale to i praju, hdy tei kr pide aty potom, hdy budu ja hotowy, njepde, potom pak mi wjacy njepid, ja twj bazn by njecham." A ert pida jemu te ntko zaso sydom lt a wri so sam domoj.

Hdy pak bchu so ltka minye, pide ert zaso po swojeho ewca. Hdy jeho tn wuhlada, rjekny: "Prawje tak, zo de, je tola skoro as. Ale docakaj kusk na mnje, doni so njepihotuju, abo di do mojeje zahrody a natas namaj na pu nto kruwow, su so ltsa runje tak prawje radie, njech namaj je ona potom do brmjenja zwjaza." Khwatajcy bee ert do zahrody a tasee tak sylnje, zo za khwilku nio wjacy na tomje njeb, ha hoe hazy. Mjez tym pak b so ewc na pu pihotowa a woae na erta: "N, tu derje zakhade, njecha tra cyy tom sobu wza, ja sym i tola rjek, zo by tu kruwow natas, a ty tu zakhade, ka by w heli by. Pj rado pecy do hele, ja sym na pu hotowy." Luby ert pak so prcowae, zo by ze toma dele pio, ale wo b podarmo. Tu poina so ewc na njeho huntori: "To je tola pe wu mru. K teemu razej chcu ja do hele hi a ty njecha. Mysli, zo sym twj bazn? akaj, eriko!" Rue bee nut po swj rjemje a poa tola tak surowje wboheho erta i, zo tutn z cyej iju woae, tak zo cya wjes so zba, wipna, to so tu tola stawa. ewc wak njepesta do erta mi, doni njeb cyle pebity. Hdy pak wbohi khudak na erta ani wjacy podobny njeb, pui jeho ewc prajo: "Di, kak zo tra e w heli hie spznaju."

A z radosu khwatae ert wostajiwi ewca domoj, ha so tak za nim kurjee. Ped smjeru porui ewc, zo bychu jemu, hdy jeho pokhowaju, falu sobu dali, w kotrej je khodi; a tu jemu te dachu. Brzy na to zemr a de k njebju, a tam piedi kapae do njebjeskich wrotow, zo bychu jemu wotewrili.

A swjaty Ptr wotamkny ze swojim kluom njebjeske wrota a jeho wuhladawi rjekny: "ewco, ty tu adnoho mstna, nima! woted, to sy sebi woli, je so i stao. Hdyby sebi njebjeske kralestwo wuzwoli, by je m." To prajiwi zamkny zaso wrota.

ewc sebi sam takle powdae: "to mam ntko zapoe?" A wotmysli sebi, zo runy pu do hee pde. Hdy eri jeho z daloka so blii widachu, poachu na so woa a kre: "ewc sem de! khte zawrjmy wrota, njepumy jeho nut, hewak nas brzy wch z hele wubije!"

ewc kapae dos, ale podarmo. Hdy jeho tak ani do hele pui njechachu, de zaso na swjateho Ptra do njebjes. Swjaty Petr wotamkny a pohlada na njeho prajo:"Za tebje tu nihdy adnoho mstna njeje; i, zo dale pide! A tak de khudak zaso do hele, a eri zaso krachu: "Jeno toho ewca sem nut njepue!" Tohodla so wn zaso wri k swjatemu Ptrej. A hdy swjaty Ptr z kluom wrota wotewri, isny na ewc nadobo swoju smolanu falu do njebjes nut prajo: "Hdy tam ja njebudu, njech je tam moja fala." A zaso de k heli. Ale tu so jemu nichtn njepokaza, wrota bchu zawrjene a nutka b wo icho. Tohodla praji ewc sam pi sebi: "Hie jnu pdu na toho swjateho Ptra."

A de a kapae zaso. Swjaty Ptr wotamkny a ewc so jemu khte pod ruku do njebjes nut suny, tam rozpestr sebi swoju falu a sydny so na nju. Swjaty Ptr jeho won honjee, zo by tola o, hde jemu sua, zo w njebjesach mstna nima. Ale ewc hio sedee; jemu so wottam njechae a rjekny Ptrej: "Wak ja njesedu na waim, sedu dn na swojim!" A wosta pi wrotach sedo, dokel be lubemu Bohu el wboheho, wo kotreho ani eri nierodachu.

Ze serb. bajkow. ewikowa zbrka.


46.

Narodne psniki

Khuda syrotka

Ja pak khuda syrotka
Nimam andh' peela.
Witcy ludo na mnje su,
Bjez winy mje hida tu.

Ma ta je mi wumra,
Nana 'e mam iweho.

Ja chcu sui mojom' knjezej,
Chcu jom' swrnje dai.

Wn b'de wse na mnje hlada
A mi pomha z nuzy wej.

Zrudny kwas

Hlcy so na kwas hotowachu,
Swoje sej koniki sedowachu.

Swoje sej wotrohi pipinachu,
Do runoh' pola so zjzdowachu.

Rapaki wye nich zltowachu,
Na nich tak adawje rapachu.

Rapaki wye nich zltowachu,
Wulke jim njezboe wachu:

Zo jim nawoenja z konja padny,
Zo sej iju a howu zrazy.

Prnje to hono tam pejdechu,
Z konja prec pad e jim nawoenja.

Z konja pec pade jim nawoenja,
Swoju sej iju a howu zrazy.

Prni kr zwony so zazwonichu,
Njewjesta poa so swatow prae:

"Hde mae mojeho nawoenju,
Zo tu jow nihde mjez wami njej?"

"W nowej je komorje nawoenja,
Swoju sej hotuje lindyr drastu."

Druhi kr zwony so zazwonichu,
Njewjesta poa so drukow prae:

"Hde mae mojeho nawoenju,
Zo tu jow nihde wn mjez wami njej'?"

"W nowej je komorje nawoenja,
Wn sej swj swty mje pipasuje."

Tei kr zwony so zazwonichu,
Njewjesta poa so braki prae:

"Hde mae mojeho nawoenju,
Zo tu jow nihde wn mjez wami njej'?"

"Z konja je padny twj nawoenja,
Swoju sej iju a howu zrazy."

"Torhaje ze mnje tu lindyr drastu,
Be te pachty mje wodwaje.

Zo budu arowa ltko a de
W zelenym wnaku ke mi khodzi,

W zelenym wnaku ke mi khodi,
Na swojoh' lubeho njezabywa!"

Z Hrnikoweje "itanki".


47.

Pisaha budyinskich serbskich manow z druheje poojcy 15. ltstotka

(Najstari pisomny dokad serbskeje re.)

Pisaha

Ja pisaham Bohu a naemu nejgnadnjejemu knjezu, knjezu ........., krali skem a jeho gnade ddicm a wicknym potomnym kralm skim, burgermajstru a rade toho msta Budyina wrny, posuny a podany by we dnje a w nocy, hdy ja wot nich napominan budu, a pi rade sta w wicknych wcach, kotare woni za lpe poznaju, jich lpe pyta, a jich hre wobwarnowa; tak jak mi Bh pomoz a jeho swjate sowo.

asopis Ma. Serb. 1875.


48.

Wo nastau serbskich mstnostnych mjenow z mjenow rkow

Serbske mstne mjena su we toch dobach asach nastae. Po mojich pepytowanjach nastachu najprjedy wsy, ki maju swoje mjena po serbskich swjbach abo splahach - potom w druhej dobje wsy, ki maju swoje mjena po leomnosach abo swojim pooenju - a w teej dobje wsy, ki dstachu swoje mjena po jich wobsederjach, t. j. jich knjezach abo knjekach.

Nai Serbja mjenujcy njejsu, ka nmscy stawizarjo rad wudawaju, hakle w asu peahowanja ludow abo po nim do swojich sydliow zaahnyli, po tym zo bchu je pjea Nmcy wopuili, ale Serbja su prnjotni wobydlerjo, autochtonojo, w krajinach srjed rkow Wdry a Solawy a wot uiskich a Rudnych hr ha k ponocy do niinow: wot ntieho msta Frankfurta pi Wdrje pez Barlin a Branibor ha k obju bizko Dwina, a tohorunja bchu autochtonjo witcy Sowjenjo, ki dale k ponocy wot Serbow srjed rkow Wisy a obja ha k narasemu abo baltyskemu morju sydlachu, tak mjenowani Poobjenjo a baltyscy Serbja, koti w splanym a rnym nastupanju jenak blizko stojachu Serbam ka Polakam.

Nai Serbja wobdowachu jako twjerde zasydleni ratarjo hio wjele ltstotkow do Khrystusoweho naroda tutn swj rdny kraj mjez Wdru a objom a mjenowachu so tehdy powitkownje, dokel swoju rdnu zemju wobdachu, Zemjane, t. j. Zemjenjo, w starich romskich spisaelach "Semnones", - rozeznawajcy so z tym wot swojich nawjeornych susodow Nmcow-Germanow, ki bchu pastyrjo a rubjeni wojowarjo, t. j. nomadojo. Jako tajcy piahowachu woni te hio do Khrystusoweho naroda husio do serbskeho a sowjanskeho kraja srjed obja-Solawy a Wdry-Wisy, podisnychu sebi mjenje a wjacy sowjanskych splahow a pebywachu mjez nimi, tak doho hac so jim to spodobae a jim to jich njemrna, wojowniska krew dowoli, jako knjezojo a knjeerjo, spokojom z tym, zo jim Serbja-Zemjenjo adane dawki wobstojace w podach polow dawachu, a jich stadam - hdy adnych sobu pirichu - pastwy poskiachu. Na to wanje so wujasni, hdy nam Tacitus podawa, zo za jeho as Suebojo - nmski splah, kotreho prnjotne syda su a bchu w ntiej wabskej - te srjed obja a Wdry sydlachu: bchu so tam jako njemrni dobywarjo na as zaieli. Tu wobsadichu woni jako swobodni knjeerjo hrody a hrodia Zemjanow a iwjachu so ka knjekojo z dawkow swojich poddanow, z hotwy a pastwy, lhajo, ka jich potomnicy densa radi spwaju, na koach mjedwjedow a srbajo piwo, serbske piwo. - A tak so te wujasni, hdy nam Jornandes powda, zo w spocatku ludoahow Gothojo pi wuliwje Wisy w densniej Pomorskej a nawjornej Pruskej bydlachu: bchu tam w wonym asu z juneje wedskeje, hde mae hie densa krajinu Gothland, piahnyli a ehnjechu potom w ludoahach dale k ornemu morju a sknnje do Italskeje a k Pyrenejam.' Mjeno Serbja be tehdy jeno pomjenowanje maeho splaha Zemjanow-Semnonow, kotry mjee swoje sydlio w ntiim Voigtlande, mjenowanym w starych rach stajnje "Serbsko".

Tak khte ha Serbja-Zemjenjo poachu wora, sy a n, zaoichu sebi te stajne sydlia abo wsy, a to kda swjba abo kdy splah wosebje, wzo najprjedy w najpdniich stronach kraja a po mnosi daloko rzno, zo by kdy splah dos wobsydnose m. W hona, pola, uki a lsy bchu zhromadne wobsedenstwo cyeho splaha, tohodla ma wuraz "wjes" tn samy korje ka sowo wn = cyy. Z toho te wukhada, zo njeb tehdy hinak mno, hac zo tajka wjes dosta mjeno yeje swjby, cyeho splaha, ki pak mjee zaso swoje mjeno po swojim prawtcu a zaoerju. Tak nastachu nae najstare wjesne mjena na -icy, delnjoserbski -ice, ha na p. emjecy, Dobroecy, Lutyjecy t. j. sydlio swjby emjera abo Chomra, Dobroa abo Dobrosawa, Lutyja abo Lutoborja, t. r. mody wojownik. Tute mjena nastachu wse wjacy wkow abo ltstotkow do Khrystusoweho narodenja.

im ble so tajka swjba powjeti, im ble rozrjee so te jeje wobsydnos. A zo bychu Serbja tutych wsow dle swojeje wobsydnose rozeznawali, dawachu jim po jich wanosi a wanosi welake piprawne mjena, a tak nastachu nae leownostne smjena. Hdy pak b so tajki zhromadny splah z asom pejara rozrost a rozmnoi, wotpi so wot njeho wotnoha nkotre swjby, a sini so pak cyle samostatna, pak wosta hie z dla pod rozkazom zhromadneho splaha. W prniim pade wuzwoli sebi tutn wotpk nowu howu, noweho wtca abo starostu, mjenowae o ntko po nim a pipooi te nowej wsy, kotru sebi zaoi, tuto nowe swjbne mjeno. W druhim pade pak zasydli so ta wotnoha nhde z boka na leownosach, ki mjee cyy splah hio za swoje, a zaoiwi tam nowu wjes, da ji mjeno, kotre leownos wot dawna hio mjee; tak nastachu na p. wjesne mjena az (= nmski "Gehege, Hag, Gereut"), Wlina ("Erlengebsch"), Brzyna ("Birkenbusch"), Dubc ("Eichenhain"), Hory ("Bergen"), Wysoka ("Hochdorf"), Kamjenna ("steiniges Gefilde"), Wjazoca ("Rusterbach"), Sprjowje ("Sprey = Dorf an der Spree") a tak dale; tuto nastae spznaje so te hie z ludoweho naoka, zo so praji: ja du na Hory, wn bydli na Horach, to je samo ze serbskeje rce do nmskeje p칳o, hdy Nmcy wokoo Drjedan praja: er geht in die Lossnitz, er wohnt in der Sebnitz atd. Zapoatk zaoowanja tajkich wsow smmy drje hie do asa ped Khrystusowym narodom pooi.

W prnich ltstotkach naeho lienja asa pestawachu a pestachu drje brzy do ista zaoenja sydliow z mjenami swjbow, a tehdy mjachu swj zapoatk zaoki sydliow teeje doby abo nastachu wjesne mjena teeje rjadownje, t. j. wsy dostawachu mjena po swojim wobsederju abo knjeku; tola pak zaoachu so pdla peco hie te wsy druheje druiny. Pez wobkhad Serbow z Nmcami mjenujcy a pez poddanos weakich serbskich splahow a upow Nmcam, ki bchu so do jich kraja dobyli, w asu ped a po Khrystusowym narodenju, nawuknychu te Serbja, zo to njeje runje tak patne a hupe z knjezom by, a tak wuwi so te pola nich staw knjekow, runje wak drje tajki serbski knjek tak krue a surowje knjei njerozumjee ka jeho pikadnicy. Tak nastachu sknnje roboanske wsy abo wsy knjekow, kotre te po swojich knjekach swoje mjeno dstachu, zo by so te tak knjekowe swjstwo woznamjenio; sem sueja wjesne mjena ka Mrkow, Hunjow, Stachow, Radwo, Mioraz, t. j. wjes abo wobsedestwo Mrka abo Mrosawa, Unija, t. j. Dobreho abo Unisawa = Dobrosawa, Stacha abo Stanisawa, Radibora, t. j. rady wojowaceho a Miorada. - Tute roboanske abo knjee wsy pemnjachu z wjeta swoje mjena ze swojimi wobsederjemi, to so te tu a tam z lisinow hodi dopokaza. -

Dr. E. Muka, uica 1903.


49.

Nadja, lubos, wra

Tam na dalokim jzorje,
Na mdroornej hubinje,
So wjeze moja nadja,
Je dobrym wtram podata;
d lubu derje nawoduj,
Mj dniko, a njezdrmuj!

Pi brjozy toho jzora
Tam be kopy puwaja,
So horda w omach kupajo
A maja lube towastwo;
Pas, woda, kopy swate,
Mjez nimi moja lubos je!

W tej wode kje rika
A korjeni so do brjoha,
So wody pez nju zliwaju,
Hdy wichory so pozbhnu -
Ta mdna kwtka w jzorje
Je wra w mojej wutrobie.

H. Zejle, Zhrom.. spisy I.


50.

ados

t wri do kraja mi ltnje ranje?
W jeho kwa, jeho spwa rados?
t jeno krtku wri sdku khwilku
Mi jeho wonjenja a zwonjenja?

Pez haj a hono ehnje zdychowanje,
A w dui cunjozrudna spakny ados -
To echo mrjaceho iwjenja!

O spchaj rjanoh' ranja zaswitanje!
Wr kuzo wonjenja a zwonjenja!

J. iinski, Formy.


51.

Studnika w Duborcy

Nhdy b w Smochicach wuki mr a koo wokoo. adyn domjacy srdk, ane lkaske wukazanje njepomhae. Bh luby Knjez pak be dawno na tn as z wustrowjacej mocu poohnowa studniku w Duborcy.

Pi jzdnym puu, ki ze Smochic do msta wjede, nhde pje stow kroel wote wsy a pjedesat kroel wot pua k prawicy w kekach, ki Duborka rkaju, rlee so studnika z jasnej dobrej wodu.

Cya wjes leee khora a mre b we wch domach. t pak hie zam k tej studnicy po tyrjoch lz a so z njeje napi, tn wotkhori.

Wotkhorjeni dyrbjachu khwata swojich zemrtych khowa w blizkosi. Pi wjelkowskim puu so hie densa to mcne pohrjebnio pokazuje na Pjetaec polu pod wulkej brzycu.

Studnika w Duborcy b z toho asa wuwoana po wch Delanach. Ze wch stronow pikhadachu khori a napiwachu so strowi. A k ekokhorym bu ta woda noena nic bjezdak. Te strowi sebi z njej strowotu kruachu. Ki bychu do msta khodili, bychu sej na domojpuu karany, blee a khany za dom naerali.

Be pak knjez nad Smochicami hrozny, njepopacy. Tn wye teje studniki khku natwari a ju zamkny. Jeno do hrodu dyrbjee ta woda po roach be.

Ale boe khostanje njewuwosta. Ki b druhim njepopa, pide sam do tradanja. Ta woda zaprahny.

May suchi dlk woznamjenja hie densa to mstno, hde je so nhdy woda wustrowjenja orlia z kuokom.

Ta woda wotpouje huboko w zemi; tn hrozny knjez pak njeje k wotpoinku pio.

Hrnikowa itanka.


52.

Wodan

Prni wobraz.

Lsny mlyn

Powdaka.

Bya je, bya knjenika,
wdneho mua njewjesta.
Net' pi jzorje aruje:
we lesnym mynje rodzena,
wot swojoh' nana pedata,
wdnemu muej data je!

Khr.

wro rka omy ri
pluskotace do dwora,
wjeri koo, dale mri
puik swj do jzora.

oma do jzora spcha,
wa ju wita wodina -
nad njej - mdra njebjes tcha,
woko - ls so wupina.

Khr nskich.

Na brjozy hrajka sej holio,
w jzorje wobdiwa woblio.
Mjeta tam buke kamuki,
opjeka zelene,
kweki ewjene;
spwa sej wjesoe spwuki.

Spwajo drastu so wuslka,
omy so swtuke wobleka.
Khdna je wodika,
wjesela myslika.
W jzorje wobraz swj wohlada,
z posmwom hordym so zahlada.

Muski hs.

Jzor ichi - samoina -
wtik drma - liso spi,
owske wko njewidi. -
Ale Wodan z wdnoh' sina
rozkuzany na nju hlada,
rozhorjeny sebi ada:
"Moja dyrbi by!"

Maruka (ducy domoj).

Nana mam, maeku sym ma.
Macocha so stajnje na mnje hnwa.
Hnwa so - ka so chce -
maecy mje njewozmje.
Sama sym - sotiku bych ma -
wotea je wot nas w cuze da.
W cuzbje je - wjesele -
na mnje wsak njezapomnje.
Sama sym. - t ze mnu khodi?
w hajkach, polach za ruku mje wodi?
O hde by tajki by, -
ki mi luby wosta chcy!

Khor.

Rika umi, koo so wjeri,
myn klepota.
Wody so rja, grat spnje er
zwnk klinkota.
W ludo su sparni.
Mynk z macochu warni.

Koo so wjeri, sylnio ri,
ltaja kr -
myca so pali, pomjo so ri.
Wohe ma n.
Myn w pornjenjach pada.
Njej' pomoc, njej' rada.

Myn pusty eri - Jzor so swi
ka snny bysk.
Myk pony dwla k jzorej lei
tepi swj stysk -
Wak Wodan ma woi,
jom' napeo kroi.

Wodan a myk.

Wodan: "Hde khwata? hde chce?"
Mlyk: "Pre: di mi z pua!"
Wodan: "Zasta a njeb!
praj mi, to chce?"

Mlyk: Pre! - di mi z pua!
- njepraej so! -
ja sym so nadr, - napinal mocy,
podarmo da wodnjo a nocy:
wohe je zera moje mi wo.
Myn wjacy njemjele.
Zae w wjesele: -
proe sym."

Wodan: "Hde dha sy prosy?"

Myk: ecy sym nosy,
Boha sym prosy. -
Prosy sym nhdy,
prosy sym wjele -
Njepio z bdy, -
wjac' njeprou!
do wody dele
pu posldni du.

Wodan: "Myko! mi zasta!
Stojo tu wosta:
ja pomha i chcu."

Myk: "Njei mje bazna!
Njehd je razna.
Pomha mi nicht njezechce, njeme.
Moje so koo wjac' njezawjertnje!"

Wodan: "Njer tak, baznje!
Daj sebi radi:
i moje kaznje!
to chce mi sadi -

A za tko zasy
i wjeri so koo,
rjee su asy -
wjesoy klepot,
lubozny epot
jasni i oo."

Myk: "Njer mi, baznje!
Mno to njej'!
Mi mysle so mua -
N, di mi z pua -
chcu k jzorej.

Wodan: "Stj a kedbuj ntko,
t pomoc i sele:
hdy minje so ltko,
twj myn zasy mjele.
Tu wzmi prawicu:
ja pomha i chcu."

Mtyk: "Hdy by mi pomha -
z im zapau?"
Wodan: "By rozom sej paci,
to by mi pai? -
Daj swoju dowiku,
daj swoju Maruku
njewjestu mi."

Myk: "By-li mi pomha -
dowku by dsta.

twrty wobraz.

Wumoenje

Powdaka.

Maruka horjo je nosya,
wdneho mua je prosya,
zo sma na swt hi pohlada,
bratika swojeho wohlada,
kwas soticki wjesele kwasowa,
row lubeje maeki wncowa,
stupi do boeje swjatnicy,
Bohu so pomodli kajicy.

Wodan

Na swt chcu hi i dowoli,
tam swojich lubych postrowi.
Do cyrkwje hi pak njedowolu;
by a tam, e z byskom zakolu.

Khr.

omiki ie hrajkaju,
omy so sylnje zmahaju,
omiska njemdrje storkaja,
wichory diwje wrjeskaja.
Maruka na zwjechi jzora
zja je k brjoham zelenym,
brjohi so bya do wobzora
w miym snku pruhatym.
kowronki sdcy spwaju
we jasnej mdrinje,
astojki lubje witaju,
soobik zdychuje.

Maruka.

"O to to lubje wohrwa,
mi o, duu wokewja.
Nt' aos witka wonmi:
ja iwa zas' sym na zemi."

Powda.

Maruka po secy khwatae,
spnie kroele stupae.
Nazdala kiwa ji cyrkwika,
zetka ju bratr a sotika.

Bratr a sotra.

"Witaj, witaj, sotra naa;
witaj, zo zas' ke mi de.
Nt' sej z nami wodychnje.
Starose nas wjac' njetraa,
Tu z namaj pj."

Powdaka.

Pi puu lipa zastarska
ze sawnym swjeeom,
na nim so mile zasmwa
ma boa z Zbnikom.

Tam wisa rjeazk z kiikom,
tn wzaa Maruka;
a z radosiwym zakikom
na so jn powsnya.

Powda.

Wjesele zwony zazwonjeju,
lubozne zynki roznoeju.
Maruka kroi do swjatnicy;
ped boim wotarjom kleicy
Synej so boom' je modlia,
maeri boej dak prajia.

Khr kemerjow.

Jehnjo boe,
swta zboe;
Wumniko,
Zbniko!
ohnuj z njebjeskeho stoa
swoje di zemskoh' doa.
Tebje khwaja
swojoh' krala
owjekojo,
jandeljo.
Za mocy zeho ducha,
a to tebje njeposucha.

Powda.

Rozzobjeny ta, skaka
wodan zy ped cyrkwiku,
z helskim hnwom kli a bjaka,
spowala by swjatnicu.

Hrimot, umot, wichor wuje,
wodan njemdri w jzorje:
dom howki wotwjertuje,
sapa hnw we rozkorje - -

Z ornych mrcnow bysk je praskny
do myna, a powali
myka, macoe je hasny
iwjenje, myn zapali.

Wrjeskotajo dyri druhi
swty bysk do jzora:
wodan mortwy - krawne pruhi
zmahuje mc wichora.

Khr.

Tam pi jzorje khika,
we khcy eli Maruka:
aruje lta moduke,
aruje wbohe datka;
wumre zo su njekene,
w njebju zo msta nimaja.

Khr nskich.

Na jzorje gingawki buke
su datka sydom mauke.
Za maeku pakajcy hladaju,
swe hwki k njebjesam zbhaju,
A aruja, zo njejsu wukene
a z njebjeskej krnu debjene.
Tam kdike ltko skhadeja,
ha k sudnemu dnjej sobu pideja.

Powdaka.

We lsnym mynje rodena,
wot swojeho nana pedata,
wdnemu muej data je:
Bya je, bya knjenika
wdneho mua njewjesta;
nt' pi jzorje aruje.

H. Duman. Wodan.


53.

Abraham Frencelius

Hdy my Serbja na swojich wtcow dakownje spominamy a jich zasuby wo serbski lud a serbsku r wobnowjamy, zawse na Abraham Brancel abo Frencelius njebude posldni, kotremu naa serbska wutroba horcy dak uje. Hio jeho nan, Micha Brancel, duchowny w Budestecach, "pisporje serbskeje wry", ka jemu Serbjo swojeho asa rkachu, b mu, ki Serbowstwo horcy lubowae a b ha do posldnjeho wokomika horliwy dae we wm serbski lud a serbsku r nastupacym. Ale wjele wye nad nana wustupi syn; wn b prni, ki Serbstwo ze serbskej narodnej lubosu wopija a w sowjanskej mysli je woiwi; a harunje hio sto lt w rowje spi, a adyn serbski spisowael dostojneho pomnika jemu njestaja, kotry wn wjac dyli t druhi zasua, tola wopomnjee tutoho krasneho serbskeho mua as iwjenja za swj lud a swoju narodnos wojowaceho w serbskich wutrobach ha dotal njeje zahinyo, ale jeho zasuby su hie pipznawane mjez nami.

Abraham Brancel so narodi 19. novembra 1656 we wjescy Kzach, hde b jeho nan duchowny samsny, ki nimale cyy nowy zako abo testament do serbskeho peoi. Jako modenc pide na Abraham do Budyina na "wulku ulu", t. j. gymnasij a pozdio do Wittenberka na "wysoke ule", t. j. uniwersitu, hde so najble wuknjenju theologiskich wdomosow a starych a nowych ri poda. Po sknenju swojich studijow bu Brancel w le 1684 za duchowneho do Huski a dw le potom do unowa pola Bernarjec powolany. Tu napisa wn swoje najkrasnie pisma, tu skni te swoje Serbowstwu woprowane iwjenje 21. jannuara l. 1740; potom hdy b s a pjedesat lt by horliwy suobnik we winicy boej a sdesat lt na wuznau serbskeje a druhich sowjanskich row da. W tymle dohim asa spisa wjele dobrych a wuenych knihow1; najwosebnie jeho pisma la hie njeiene we uiskich knihownjach a mao je tych, koti bychu wanos tutych zwjeta hobrskich dow znali. - Toje je, to my tudy wo nim wupraji smmy; Brance b prni wueny Serb, b prni Serbosowjan, b prni panslawista.

Msak Kosoplski, Jutnika 1842.


54.

Boe sedleko

Pakao Boe sedleko
Na mrcu mrkojtym.
Na wjeku hory pakao
Pi swtle msanym.

So praaa je mrina
A buki pod horu,
to sylzow winu poroda
Boemu sedleku.

Su kraholcy te syeli
Na hazach jehojtych
Pa zrudny, ki jich wubudi
Ze spanja zasparnych.

A wotmowi to sedleko
Tam sobu syachu:
Sym serbske hona wobeo,
Tak roke ha su.

Ze zrudnym smjertnym wobwkom
Wobwiwa Serbstwo so;
Ze zwcow zwuk "pj dom, pj dom"!
Sym pada syao.

kraholcy wtrych pazorow,
Mi sowa njekre,
Ki njedu wam do wutrobow,
Mje ruda aostnje.

H. Zejle, Zhrom. spisy I.


55.

Bydo zrudoby

Hde snko jasne zrdka
Tu mnos pedrje,
Hde msak jeno zeka
Pes ha'zy zhladuje;

Hde woko rych skaow
So jiwa rozpleta,
Hde zrudnych mnych hatow
Wtr rohod peumja;

Hde kurjawa pec wobda
W keki nazymske,
Hde z hrzbnym hosom sowa
Sej wutle zanjese;

Hde w mnych horow doach
Pec umi wodopad,
Hde zahrawa na rowach
Wtr z lisom wjeorny:

Tam msto wuzwolene
Je twoje, zrudoba,
Tam epjaceho ehnje
Zrudena wutroba;

Tam wot tych baznow khodi
Wn swtnych zdaleny,
Tam horjow wuswobodi
So twj wuzwoleny;

Tam pooi so dua,
Ta ecy wilena,
Tam roztaje ta skora
Te horja lodowa;

Tam lije balzam swjaty
Ty sama do ranow,
Tam skii trt ty rjany -
W rany zaija.

M. Bjedrich Wjelemr, uiski Serb 1885.


56.

Slepjanski hrd

Za as rubjenych hrodow, hdy mjachu ryerjo swoje wjesele na rubjenistwje a w tym swoju es pytachu, do wsow a mstow wupadowa a ludi w stajnym strae dere, te w Slepom rubjeny hrd stojee, kotry b sylnje wobtwjerdeny. Kowokoo be wulka murja natwarjena, a ped njej b huboka hrjebja z wodu napjelnjena. Te cya wjes be z nasypom a z hrjebju wobdata, ka je to ha do nowieho asa zjawne byo, doni so nasypy njerozrunachu.

Hrd samn, ka so powda a ka me so z wurytych dopokazankow z nowieho asa pzna, nimale srjed wsy, k podnju wot cyrkwje, na ntiej Handrejkoc a Starych Kaporikoc zahrode (gurje) stojee. Jeho pooenje be tajke, zo b wot toho boka, hde njeb pez wjes kitowany, jara eko, k njemu so pedoby; peto za murjemi so wulke haty a tonida wupesrachu, kotrych ani konjej ani muej njeb mno pepowa. Z trjebinskich hrkow so woda po roach wodee, a ped hrodom tak ka slepjanska wa wysoko hrajee. K ponocy hrodu pak wjes leee, kotra be te wobronjena. Jeniki puik z hrodu na wjesnu drohu wjedee, ntii "wugon" nimo Kulinkec. Po nim su ludo we wjnskim asu skt ze wsy honili, a nadobu, a wo to su mli, wunoowali. Pez wodu su pawida mli, z khjcow a witkow spleene, kotre woy ahachu. W "maym hae" su witko khowali; tam su swj "slpy schow" mli a wot toho ma wjes swoje mjeno Slepo. Druzy mnja, zo su pawidam po nmskim "Schleppe" abo "Sleppe" narjekli a zo je z toho mjeno Slepo.

Wjesna droha, kotra z wjeora k ranju de, be na wobmaj bokomaj, hde so wjes kni, z wrotami a z wisacym mostom zawrna; wrota k wjeoru rkachu "mae", te k ranju "wulke". Nimo toho srjed wsy pu do wsow wjede, kotre k ponocy lea; tam "srnje" wrota stojachu, kotry wujzd je ha do densnieho dnja swoje mjeno wobkhowa.

Hdy pak je so dawno rozpadany hrd natwari, t je w nim we welakim asu nad Slepom knjei, to docya znate njeje. Z doby wak, hdy je Slepo pod muakowske knjestwo pilo, so sldowace powda: w jdnatym stotku nad Slepom a wokolnosu sote knjeetej, Katarina a Fryjina; wonej stej, hdy je so jow kesijanska cyrkej zaoia, boi dom natwarioj. Hdy b tn dotwarjeny a wa ha na tyrirk natwarjena, mjez sotromaj zwada nasta, a wa so njedotwari.

K zwade pak btej sote tohodla pioj: Katarina haty a Fryjina holu lubowae. Tu so sta, zo mokre a zymne lta pidechu, a pez napjate haty bu zemja hie wnia, a husiny wokoo hatow hinjechu. To Fryjinu tak rozmjerza, zo da do wulkeho babineho hatu hrjebju wury. Woda so dele zwala a z njej sobu rjane ryby wupuwachu. Z tym b zwada hotowa.

Fryjina so na to do Muakowa sahny, Muakowske knjestwo zaoi a Katarinu z jejnymi hatami w Slepom wostaji; ale wa b so pestaa twari.

Prjedy tutoho asa - hdy, to wste njeje - be wsty Prilop iwy; wn surowe knjestwo nad Slepom wjedee, a ped nim witko tepotae. Tnsamy Hrdkowskich knjei zbi; tola po dljim wojowanju tam a sem hrdkowskim rjuanski knjez pomhae; Prilop bu pewinjeny a dyrbjee ka. Na to Slepo pod Hrdk suee; ale po nic dohim asu so Prilop wri, a dokel jemu muakowske wsy pomhachu, bu Slepo zaso wuswobodene. Ha je tutn Prilop muakowske knjestwo zaoi abo ha jepopeehnjenju Fryjiny ze Slepoho tuto knjestwo nastao, zwsene njeje; ale stari ludo powdaju, zo je so slepjanske knjestwo tehdy do Muakowa pepooio, jako bu wa ha do wysokose tyrirka natwarjena.

M. Handrik, Luica 1901.


57.

Budyin

Bud witane mi, stare msto njepowalne"!
Drje tepotao sy, hdy z Frankom w diwim boju sta Serb,
hdy w smjertnej bolosi sy pio swoju krew;
tola hie stoji, Serbstwa sydo skalne!

Drje zapusa je cuzbnik twoje domy spalne,
krew twojich synow njeowjeski tepta w hnoju,
a tola wutroby, hlej pez uicu dwoju
i serbske serbski hie bija njerozwalne!

Hs zadenych stoltow na tebje so roi:
"Stj krue," hnue prosy, "Serbow swdko mcny,
zo stara sawa wot tebje so njewobroi!"

Stj, o stj krue, Serbstwa straniko ty wtcny,
br so, zo adyn wichor tebje njerozkoi;
bud jasna hwzda Serbej, hdy chce padny sprcny!

J. iinski, Kniha sonettow


58.

Wo wanosi fotografowanja za serbski narodopis

Nai modi Serbja so witkich wupodow ntieje kultury pimaju a to je prawje; ale my sebi pejemy, zo bychu so samych dobrych wupodow pimali. My mamy w Serbach koojzdnych abo kolesarjow, haj same koojzdne abo kolesaske towastwa, my mamy te serbskich lubowarjow fotografowanja, fotografow amateurow. Tui ma sebi wulke zasuby wo na serbski musej doby, hdy swoje wumjestwo sobu do suby serbskeho narodopisa staja a nam witke wosebie serbske wcy, kotre do naeho museja trjebamy, derje fotografowane do njeho darja.

  1. to pak ma so wosebje fotografowa?

Na tuto praenje wotmowjamy: witko, to je wosebje serbske a to je wosebje w Serbach: a) ludowe typy; b) ludowe drasty (wdne, njedelske, swjedeske) t. r. serbscy ludo, stari a modi (karakteristiscy a pkni) w tajkej drace; c) serbska domjaca nadoba we wch druinach; d) serbske domy, dwory, wsy; e) serbske hry, zabawy, swjedenje, swjatonose, t. r. zhromadenych Serbow pi tutych hrach, zabawach a swjedenjach; f) serbske hrodia a hory a z cya napohlady wchkuli serbskich wokolinow a pedmjetow, fotografowanja hdnych.

  1. to ma so pi fotografowanju wosebje wobkedbowa abo kak ma so z cya fotografowa?

a) Ludowe typy, njech su w cyej postawje abo jeno ha do pasa (howa a wutrobno), maja so peco bra w dwmaj postajenjomaj: z prdka (en face) a z boka (de ct).

b) Twarjenja, wosebie stare a wot ludowych twarcow twarjene, maju so bra z nkotrych stron, kdy kr pak a najprjedy z prdka; nimo toho hie najble kharakteristiske dle twarjenja, wosebje khdby, swisle, durje, wrota, wokna, jstwy wot nutka, pc, domjaca nadoba, stare wobrazy, rzby, pychi atd. Pi fotografowanju cyrkwjow a kapalikow, kiow pi puach a na pohrjebniach, njech su drjewjane abo kamjetne, ma so najprjedy cyy pedmjet a potpm te stajnje jeho najwanii dl abo jeho zajimawe dle fotografowa.

c) Ludowe skupiny pi dle a zabawje, wosebje pi swjedenjach, maju so tak fotografowa, jako bychu wosoby, zajate z dom abo zabawu, wo tym njewdae, zo bywaju fotografowane a zo bychu bye dosahnjene a trjechene we swobodnym a woprawditym pooenju najwaniich wosebitosow, zamacych zajimowa narodnopisnika (etnografa). Tu za fotografowarja nastawa najei nadawk, adacy sebi wustojnose we wubranju najpihodni-eho wokomika a wumjeskeho zaua, ale za to su tajke wcy im zajimawe a im wanie.

  1. to ma so hie nimo fotografowanja wobkedbowa?

a) Witke kopije fotografijow maja so prosto bjez retuowanja ini;

b) k witkim jednotliwym fotografijam ma so pak na wosebitu papjerku pak (hdy njeje wjele) na zadny bok fotografije napisa: aa) z kotreje wsy fotografowany pedmjet pokhada; bb) hdy je fotografowany; cc) kak so tam mjenuje a kak so mjenuja jeho dle po serbsku;

c) pi fotografijach jednotliwych typiskich wosobow ludi ma so zapisa: aa) kdeho dospone mjeno a pimjeno; bb) staroba; cc) mstnos narodenja a ntieho pebywanja; dd) postawa a wosebje te wulkos;

d) pi fotografijach drasenja maju so na wosebitej papjercy w jednotliwe drasty nadrobno wopisa ze swdomitym zapisanjom jich barbow; dale maju so zapisa: a) serbske pomjenowanja jednotliwych drastow a jich dlow; bb) jich material; cc) wanjo jich zhotowanja; dd) mstno jich wudanja abo kupjenja; ee) wosebite rozdle mjez wdnej a swjedeskej a mjez ltnjej a zymskej drastu; ff.) rozdte mjez drastu welakich stawow a starobow, wosebje mjez drastu holcow, modych onow, maerjow a wowkow; gg) w kotrych susodnych wsach noa tu samsnu drastu a w kotrych hinau a we im hinau?

To su w hownych smuhach te dypki, ki maju so pi fotografowanju narodopisnych pedmjetow wobkedbowa, jeli dyrbja tute m hdnos a wanos za narodopis.

E. Muka, Luica 1905.


59.

Mikawk

Tam na skale stoja rozwaliny;
Wtr de pez jich wokna gotiske,
Sprewja umi, kak pez whniske
diwje mocy stara cyrkew zhiny.

W nowej cyrkwi wosrjed tej' ruiny
Bh zas' bydo ma romantiske,
a ka nhdy, ntk te mniske
prosy sowo za wodae winy.

Sprcni puowarjo w tej ruinje
bydla a ka di drmace
ie na maenym sonja klinje.

A te staroswjate rozpadanki
strauja ka duchi kitace
mortwych kesijanow powostanki.

J. iinski, Kniha sonettow.


60.

Rowa

Z rukomaj po durjach masajo
Rowa Bosij stupi do jstwy hoej,
K blidu mjata pjana howa so,
Jako blda smjer we drase nowej.

"ert e kiuj, Khata babica,
Z oa sta mi, lni pjeko zhniy!
Palenc z karana so smwkota;
Swku zasw, zo sej kewju iy!"

"Njew, zo nam wolij wuo je.
Swka wera te so dopalia?
Leh so, ponoc ju so bliuje,
Jdnata je hiom hodin bia!

So za duu khudu pomodli,
Zo by o pokoj w rowje mo;
Wopistwa so wostaj, do so di!
Palenc kazy duu, kazy o!" -

"Zmrom, stara waka w borle tam,
Blady skhowaj sej a prdowanje!
Nochce-li, dha zaswu sej sam,
Na ibjecu sua korkotanje -

Saprlika Khata, dens chcu pi,
Zo i kechow mowy rados zmje;
Rowa sym a smjer chcu poswjei,
Pi tajkim so piu smjer d smje."

A tu rowa Bosij postanje,
Ze jstwy z karanom so mjata pjany,
Z durjemi pak stranje zaprasnje,
Na kechow wn kroi rozhnwany.

Na kechow so rowa dokraba,
Pez rowy so wjero postupuje;
Kie po boku - tu kstnica -
We njej wtr w srujertnych zynkach duje.

Bosij ti kr z pjasu bije
Ped kstnicu na durje;
palenc rue do so lije,
"Dobry wjeor!" zarjechtuje.

"Rjechtaj, rjechtaj, aba budnica,
Karan wuprzdnju pi swtle jasnym;
Swkow dos ma moja kstnica;"
Zabrbata Bosij z hosom djasnym.

Tak ka ertow wjsko howrjace,
Za nim duchow mowy rj so ri;
Mcny wichor ruje zatranje,
Pez rowy a kie pue mri.

"K tajkim hosom njesm ttka
Ka do kormy zastupi; -
to? - Ty mjeli, stara rjdka?
Njeda prh swj pekroi?

Wrno, njecha so wam stawa,
Lnje stawy dudawe!
akaje, chcu do was kaa,
Zo wam nop wa roztaje!"

W zerzawym so zamku wjeri
Klu we durjach pomaku;
Z khki hudba smjeri eri -
- Tu so durje wotamknu.

Rowa swku zapaluje,
Karan staji na awku;
Wtr umi, wtr duje,
Zatasuje kstnicu.

"Aj, snad chcee peproenje
K ncnej mojej hosinje?
Kstliwcy, du prou rjenje,
Ke mni so jow posade!"

Kulody walody kose so rja,
Nopy za nopami rjepotaja;
Nohi a ruki so k sebi zas mrja:
Prnjeho widi, ju kstliwca.

"Hojda, wy rjepuchi, ertowe pjeki,
Pje wak blie a njeboje so!
Karan was napoji, plchate eki!"
- Pije, so posadi brbotajo.

Druhi so sydaju wokoo ttka,
Kosowy rjeaz joh' wobede;
Pjana so wjeri ka wrtna jom' howa,
Huba so karana njedtknje.

By tu stoji, tam orny so stupi,
oty a mowy, eeraty;
Zuby tn wti a tamny je tupi,
Wudera woi nopachaty.

"Hopsa ntk, hajsa, wy susodi moji,
Knjeza dens naeho poesmy!
Zbhajmy rucy a stajejmy nohi;
Z karana bi duch swjatony!"

Khort zo by do was! wy praiwe woi,
Do kutow z wami a do zemje!"
Napina iy a na nje wn skoi -
Cya wak rjda joh' wobzamknje.

"Pij jeno, kmtiko, pij jeno z nami,
Hoso smy twoji dens nadobni;
Knjee na, densa so suowni z wami,
Zwjesela po jeno hodinki!"

Z karana palenc wn do krka lije,
Ka by so pali, wn poi so;
Ble so kstliwcow rj na njoh' wije:
"Pij jeno z nami, na Bosijo!"

Na zem wn padny so pod awu wala
Dwanae prasny - tu hoso so
Zhubja - so swcy we kstnicy pala;
Hasnu - - w kstnicy icho bu wo -

Rano Khata stawa. "Zbniko!
Knjee Boo! hde zas' Bosij bude?
Jeho duu zwarnuj. Jzusko!"
Pyta jeho, pyta jeho wude.

W kstnicy joh' nam'ka na kosach.
Karan przdny - woko be nopy -
Rowa lei morwy na marach.
Zae, zae witke jeho khopy,
Kotre z opatu wn ryjee.
Po smjeri snad hosow witae.

Jan sla, uian 1866.


61.

Kukow

Kak rad na tebje so, khka maa,
dopomnjam, hde sym wot maerje
sdke spwa wukny paerje
a hde wowka je mi bajki baa.

K tebi moja hraje, khka maa,
mysl a k tebi, kwtkna zahroda,
hde najrjei sn je piroda
w hrajkach di radostnych mi hraa.

Hde sym byskotate ji bruki,
hanja za mjetelom pisanym
a hde hob' mi dypa zorno z ruki.

Duch mje omowaty, icha wjeska,
nosy k twojim tcham somjanym,
hdy hok swta woko' mje ntk wrjeska.

J. Ciinski, Kniha sonettow.


62.

Nutrni spwarjo

Sta so pak, zo knjez Khrystus a swjaty Ptr po swjee khodetaj. A wonaj pidetaj do wjeski, hde w jednym domje tak rjenje spwachu. A knjez Khrystus wosta stojo, zo by posucha, swjaty ptr pak dale de. A jako wn kusk dale pide, powohladny so, a knjez Khrystus tam hie stojee. Swjaty Ptr pak peco dale de. A jako won kusk dale pide, powohladny so zasy, a knjez Khrystus tam peco stojee. Swjaty Ptr pak tola hie peco dale de. A jako wn kusk dale pide, powohladny so hie zasy a knjez Khrystus tam hie peco stojee a posuchae. Tu wobroi so swjaty Ptr a pide zasy k tej khi a tam jara rjenje psniki spwachu. A jako btaj khwilu posuchaoj, dtaj dale a pidetaj k druhemu domu. Tam te spwachu. A swjaty Ptr wosta stojo, zo by posucha, knjez Khrystus pak peco dale de. Tu de swjaty Ptr te dale a diwae so wulcynje. A knjez Khrystus prajee: to diwa so tak wulcynje? Swjaty Ptr pak de: Ja so tak wulcynje diwam, zo ty tam stojo wosta, hde psniki spwachu a tu nimo de, hde krlue spwaju. Du rjekny knjez Khrystus: Mj luby swjaty Ptro, tam spwachu psniki, ale to ze wej nutrnosu, tu spwaju krlue, ale to beze weje nutrnose.

J. E. Smole, Psniki II.


63.

Ranje

(Sestina.)

W mocy popuuje kido nocy;
Msac bldnje, wuhaeja hwzdy.
Wot ranja so purpurowy wohe
Lije z mocu do mrelow; snco
Skhada; w zotym zabysknu so byu
Hory; zemju mode wita ranje.

K iwjenju a k swtu mode ranje
Woa ze spanja a ze my nocy.
Swoje zwnki w womodenym byu
Kwtki kolebaju. Rosne hwzdy
Na trawje a keku kosi snco.
Nowej' pal lubose so wohe.
K kwej, k spwej tutn hrje wohe.

Pez holu so epta: Dobre ranje!
Ptakow spw, w kwtkow bjerje snco
Za dar dakny po petratej nocy.
K trunow hr mje wabja zote hwezdy,
Hdy so ranje kupa w zbou byu.

iwjenje triumf we modym byu
Swjei. Lubose a mocy wohe
Sapa w kdym woku - Swe, hwzdy
Zboa, Serbam te! Njech erstwe ranje
Ke jim ha do asow sknnej nocy!
Lubos wutrobow hrj jim snco!

Rano, hdy sej zemju budi snco,
Stawa k iwjenju wo w nowym byu
mowe wottasujo puta nocy.
We wutrobach mcny hiba wohe
So, hdy k du zwoni erstwe ranje
Jasne do nutrinow sajo hwzdy.

enje njehase, wy zlote hwzdy!
Ludej serbskemu, ki swte snco
Mojich psni je a spwne ranje.
Mojim spwam swe w ponym byu
Te, zo hre, swie ka wohe
Bychu do zymy a do my nocy!

Swe hwzdy, zboa, w zotym byu
Do Serbow! mu nocy za, snco!
Skutkow wohe zapal mode ranje!

J. iinski, Formy.


64.

Evangelska wra pola uiskich Serbow

Nmcy su kesijanstwo nic jeno z Boim sowom, ale te z mjeom pinjesli. Serbjo so cuzej kwakli stajachu, pez ti sta lt wojowachu wo swobodu, naposldku buchu pewinjeni, zhubichu kraj a r a samostatnos. Biskopstwa so zaoachu k wobroenju Serbow w Minje 959, w Merseburgu 865, w Dwinje (Magdetourgu) 968, w Havelbergu. Najprjedy postupowae kesijanstwo pri morju w ntiej Meklenburskej, hde tehdy splah Bodricow abo Obotritow bydlee. Tam be w tu khwilu swobodny serbski kral Gottschalk jako kesijan z knjezom, bu pak 1066 morjeny. W tamnej stronje prdowae Wicelin z dobrym wuspchom (+ 1254). Mjez biskopami tola nkoti widachu, zo ma so Serbam z pomocu serbskeje re prdowa. Tajcy bchu Benno Minjanski (1066-1166), rodeny Serb, biskop Wigbert Merseburski, Norbert Dwinski. Posldni zaoi mniski rjad premonstratow, koti polo dachu a pi tom boe sowo rozrjachu. Te druhe mniske rjady zasydlichu so mjez Serbami. Po asu zhubi so pohanstwo, ale te serbska r bu husto dos z mocu zahnata. Serbski ud bu k wotrostwu ponieny; t chcye postupowa, dyrbjee so ponmi.

W asu reformacije bydlee serbski lud zdla hie za objom, haj samo w blizkosi Wittenberga bchu Serbja, w Hannoverskej holi so zderachu ha wokoo lta 1750. Nowa wuba namaka pola Serbow zwlniwe wucho. Hiom 1520 prdowae budesanski duchowny Pawo Bosak po lutherskej wubje. Wokoo lta 1580 be cya uica evangelska. Jeno pola Kamjenca wosta nhde desa wosadow z kltrom Marijinej Hwzdu katolskich, te budyinske tachantstwo zdera so katolske a mee na dale im wjacy za duchowne pozbhnjenje swojich serbskich wosadow ini, dokel jara mao Nmcow pi nim wosta.

Z reformacije nasta prnje duchowne hibanje abo tola woiwjenje mjez Serbami. Prdowanje dyrbjee so sta w maenej ri. "Stawy", to su zemjenjo a msta, chcychu Serbow pi nowej wubje m a zdere, tohodla spchowachu wuwuowanje serbskich duchownych. W ltach 1540-1546 bu we Wittenbergu tyrcyi Serbow na evangelskich duchownych wuswjeenych, koti witcy do serbskich wosadow pidechu. Diwno so nam zda, zo so w nkotrych mstach tehdy serbski prdowae, hde je densa hio doho witko nmske, diwno nam klini, zo bratraj z Kulowa dyrbjetaj pruhowanje wospjetowa, dokel nmsku r dos njeznajetaj.

Reformacija je mae serbskeho pismowstwa. Hiom dw le po Lutherowej smjeri, 1. awgusta 1548, dokoni so peok "Noweho zakonja" pez duchowneho Mikawa Jakubicu, ki be z fararjom blizko arowa, najskrje we ubnicach. Bohuel, njeje so tutn peok dla khudoby serbskeho luda ia, lei hie densa w rukopisu w kralowskej knihowni w Barlinje. Prnja iana serbska kniha bchu "spwaske" wudate wot duchowneho Albina Mollera w Tupcu 1587, jim so pizamkny 1597 hornjoserbski katechismus wot Warichia a 1610 delnjoserbski katechismus, spisany wot Handrija Tary, ki be z fararjom we Friedersdorfje pola Lskowa, rodeny pak z Muakowa.

Po tutych prnich pospytach nastawokoo lta 1700 mcnie hibanje za serbske pismowstwo a duchowne zastaranje Serbow. Tu mamy pedewim naspomni Michaa Frencela, duchowneho w Kzach a wot 1663-1706 w Budestecach. Na jeho pohonjenje zede so 1660 w Budyinje prnja serbska duchowna konferenca, w kotrej so pjatnae duchownych zjednoi k zhromadnemu du za serbske wosady a te k zhromadnej pomocy w domjacej nuzy. Frencel peoi "Nowy zako", ki so 1706 w itawje iee. Te druzy duchowni spisachu serbske nabone knihi. W Delnjej uicy peoi "Nowy zako" G. Fabricius, duchowny w Krjenju a po zdio superintendent w Khoebuzu a da jn 1709 ie.

G. wela, Evang. wra mjez Sowjanami.


65.

Pi kwasu

(Romanca.)

Horka, deika, dom so kwasny swi.
K rejam zajuskaju hoso zhri,

Wonka ma. Ze snhom wtr je w kuli -
K woknam pacholo so skradu tuli.

"Wohlada e jnkr hie jeno
Chcu a zaby potom twoje mjeno -"

Njewjesta ka ra rjana kje,
Wko so ka njebjo mdre smje.

Nawoe ju k sebi ti cunje
A ju wjeri nimo wokna runje ....

Pacho wonka zdyrknje ka krew saba
Za howu so, za wutrobu hraba -

Jemu by to hrozne zda so dee ....
"N wak n!" A zuby kipja klee.

Wutroba so torha, oo pali,
A snh pod nohomaj jemu smali.

Pre wn wlee so do nocy mowej',
Ka by wutrobu njes swoju k rowej.

J. iinski, Formy.


66.

Nto z mythologije

Prnjotny owjek, wobkedbujo bytose a wcy wokoo sebje, njeje wo nich hinak sudi moh, ha jeno po sebi. ujo w sebi iwjenje, kotreho wumnjenja derje njerozumjee, je wn te witkn wokolny swt jako iwy wobkedbowa a jako tajkemu jemu te znamjo iwjenja nadawa. Wn pak samsnemu iwjenju derje njerozumjee - tu runje tak wopanje, jako wo swojim iwjenju, sudee tez wo iwjenju druhich iwych bytosi abo te njeiwych wcow, kotrym iwjenje pisudowae. Po tajkim puu pide wn podio k pedstawam wo welakich bytosach, kotre ha dotal pak w tradicionalnych mythach zdeaniich ludow, pak w piwrkach dotalnych diwich ludow widimy.

Dyrbju so jasnio wupraji a wc wukas.

Prnjotny owjek pedstajowae sebi duu jako nto, to drje njeb mno wobmasa, tola to mjee runje tajku podobu kaowjek sam. Wn mjenujcy widee we spanju druhich ludi, ree z nimi, khodee z nimi na hotwu ka we woprawditym iwjenju, a njemo swojeho sona hinak zapimny, wukadowae sebi, zo w nim sydli druhi owjek, bjezlny, tola runje tajkeje podoby ka wn sam, z runje tajkimi wosebitosemi a potrbnosemi, kajke wn sam ma. Wn dale widee, zo kdy owjek, hdy spi, so njehiba, njeri, njelada, njekhodi atd., zcya je jeno njeiwe o. Tu wn wusudi: we owjeku je woprawde hie druhi owjek; hdy tn z a wude, wostanje o bjez iwjenja leo - tu je tamn druhi, bjezlny owjek piina iwjenja.

Na tajke wanje pide won k pznau, zo je nto, to owjeka woiwja, to je po prawom owjek sam. Hdy tamne "nto" z owjeka wude - owjek spi. Z tuteho pohladowanja na spanje showae runje tajke pohladowanje na smjer. Prnjotny owjek z wopedka zawse njemee derje rozdli son wot smjere, njemee rozdli, ha owjek, ki wumrje, spi a soni, t. r. ha z njeho "druhi owjek" jeno na khwilu wude, abo ha je mortwy, t. r. hac tamn wdruhi" z njeho na peco wude a wjacy so njewri. Wot toho pide pohladowanje prnjotnych ludow na smjer jako na spanje, sn. Hie moderny owjek praji "wotponi z mrom", "spi z mrom", "wn hio soni wny sn" - njepemyslejo, zo bchu tute sowa, kotre wn jeno wobraznje praji, pez jeho prawtcow do sowa myslene, tu zo powda nto, to je po prawom prastare herbstwo z prnjotnych asow owjestwa.

Dopokaz toho, zo woprawde me nkajke bye w owjeku by, harunje bjezne, widee prnjotny owjek, hdy wuhlada swj wobraz we wode abo hdy wobkedbowae swj sn abo te dych - wot toho wn nawda duam zemrtych mjeno duch abo te sn, ka hie densa diwje ludy duchow mortwych mjenuja. Z toho memy sebi lohcy wukas ludowy nahlad, zo duchojo so spznawaju po tym, zo nimaju snja - dokel su sami jeno s. Peto w prnjotnych asach zawese njewobkedbowachu ludo s jako jednory zjew pirody, ale jako wosebitu bytos, kotra, dokel njemjee a, b na jedyn skhodek z duchami postajena, abo hinak wuprajene, b jako duch wobkedbowana.

Runje tajku abo podobnu duu, kajku w sebi wobkejdbowae, mjenujcy duu, kotra je nhde z fotografiju, z podobiznu ea abo zwonkowneje podoby, pipisowae te zwrjatam a witkim wcam, kotre wokoo njeho bchu. Tu k, ps, mjedwjed atd. mjachu po jeho zdau duu, kotra b dosponje podobna wopraw-ditemu konjej, psej, mjedwjedej - due tych zwerjatow je wn husto we swojih sonach wida, hewak njewdee wn sebi wukas zjew tych zwrjatow w sonach ha tak, zo jeho dua wukhada z jeho a a woprawde wobkhaduje z duemi - konjemi, z duemi - psami, z duemi - mjedwjedemi. Tola runje tak wn sudi te wo wcach, kotre mjee, a wo cyej njeiwej pirode wokoo sebje. Tu jeho wodw, jeho uk a koki, z cya witke wcy maju duu, kotra ma dosponu podobu. woprawditeho wodwa, uka, kokow - w sonach mejee wn duu - wodw, duu - uk, due - koki. W sonach rosee dua - trawa, rosechu due - tomy, omjee so dua - woda.

Prnjotny owjek wobkedbowae, zo mortwe o abo o spjaceho owjeka njekhodi, njeda, njeri, dokel b duch z njeho woteo, z eho sudee, zo piina witkich injenjow owjeka je duch - a analogiscy te piinu witkich wujawow w pirode, kotre sebi wukas njemee, we welakich duchach pytae, kotrym, njewdo hinak, dawae podobu owjeskeho ducha, apsp. owjesku podobu. Tola husto te podobu druhich iwych stworjenjow, zwrjatow jim pidawae, hdy widee nkajku podobnos mjez wosebitosemi tamnych wujawow a wosebitosemi welakich iwych stworjenjow, zwrjatow.

Z toho pojimowanja shuje, zo te welake podedenja swojeho iwjenja, lubozne abo njelubozne, zboowne abo njezboowne pipisowae weakim ducham, peelniwym abo njepeelniwym - a z toho nastachu pedstawy welakich duchow, kotre iwjeski bh owjeka wjedu, postajeju, zakituja abo jemu zadwaju. Mnju tudy genijow starych Romjanow - kdy owjek mejee swojeho genija, - "dajmonow" starych Grekow, "dolu" Polakow, Maorusow a Rusow, "sreu" junych Sowjanow, "osud a sudiky" echow, "sudjenice" junych Serbow, "sudjenice abo rojenice" Khorwatow. Spodiwne je, zo Serbja podobneje bytose nimaju, tola zda so, zo nhdy tajku bytos mjachu. Pful drje ma we swojim sowniku sowo "wosudnica", tola njewm, zwotkel je ma, ha je je w ludu sya abo sam wutwori. Na nkotre wanje bliitej so runje mjenowanym bytosam serbska "boa os" a "boe sedleko".

Z tajkimi genijemi bchu te duchojo zemrtych prjedownikow, Prnjotni ludo mjenujcy wrjachu, zo dua zemrteho nana ze swjbu wostawa a so z jeje kitowacym duchom stawa. Powostank teje wry namaka so hie ntko w ludu, ki wri, zo dua zemrteho w domje wostanje tak doho, doni so mortwe o k pohrjebej njewunjese. Tohodla pjea njeje derje, peze wu mru aosi a paka, dokel to njeboiki, resp. jeho dua, wo syi.

Pozdio esachu ludo welakich domjacych duchow, njemyslo wjacy, zo b tuta es z woprdka duam jich prjedownikow suaa. Prnjotni ludo wrjachu te, zo me so dua prjedowrika wri te w podobje nkotreho zwrjea, na p. hada.

Na tajkim puu mee nasta wra do kuboikow, lutkow abo palikow, do plonow abo zmijow, zdla te do boeho sedleka a boeje ose.

Adolf erny, Mythiske bytose uiskich Serbow I.


67.

Pi kolebcy

Do zahrodki wtik du
A lisika tam zelene je hnu,
Z icha zynee;
Lisa spinkaje! Haj!

Jandelko na lubozny,
Ntk spinkaj, zoty hobiko, te ty!
Lubos maena
Njespi, njedrma. Haj!

Na hazy spja ptaatka,
Je kryje tom azlisom wodwa,
Strau na tebi
Dera jandelki. Haj!

Tuj, tuj, zote datko,
Nank, maeka za tebje stara so Strachi zdaluje,
Mjehcy psele. Haj!

W zbnym mrje, kuko, spi,
Ntk hie swi zote snko i,
D e njebuda
Rany iwjenja. Haj!

D e staros njebudi,
Zamk mdre kukulatko, zmrom spi,
Naa rika,
Naa lilija! Haj!

H. Zejle, Zhrom. spisy I.


68.

Nie stoji ie

Pi kromje wulkeho lesa k njebjesam dosahacych tomow stojee jaworc a zhladowae njespokojny a zawistuy k jich wysokosi. Ach, eho dla, dee wn, njejsy mje, Boo, jako tajki majestostny tom stwori? Kak wjele prjedy a dlje bych snka wuiwa a dale widi! Bysk a hrimanje z powalacym wichorom piee, najwjeteho hobra tomow porazy boe njewjedro a rjda druhich pdlanow, jaworcowych susodow, leee wuwrena jaorcej k nohomaj a zdychowachu aostnje na swoju skdnu wulkos. To wido habowae so jaworc swojeje zawise a dakowae so Bohu za swoju nizkos, ki b jeho zderaa.

Njezawid nikomu' jeho wysokos, Ty njew jeje strachotnos!

H. Zejle, Zhromad. spisy IV.


69.

Serbske barby

Brata, daje msto spwej,
Sawa! barbje wyskaje,
Mdrej, ewjenej a bej,
Kajku Serbstwo lubuje;
Twjerdizna njebjeska
Sama k njej' so pznawa.

Mody de, hdy ranje swita
Z rowatej kroelu,
Z naej barbu zemju wita
Z lubosu we wobliu;
Lubos a wuznawa
Naa barba ewjena.

Firmament so mdri krasny
W fijakowej mdrini,
Jeho barba njewuhasny
Peelow slub poswjei;
Peelstwo, bratrowstwo
W naej barbje hordi so.

Bu drastu njewinose
Jasny de so wobleka,
Z bych liljow khwalba rose
Twojej barbje, uica!
Njewina wuzwola
Twoju barbu uica!

Mdra, ewjena a ba,
Haj, to krasna barba je;
Komu wutroba so zhra
Za ua je wtinske:
Zawyskaj, zaklinkaj,
Sawa serbskej barbje praj!

Handrij Zejle, Zhrom. spisy III.


70.

Zastarske serbske pipiwanje

Nai wtcojo su welake dobre wahja mli, ki drje su ntko zabyte, ale tola spomnjenja hdne wostanu. Harunje su jich i, ki mjachu so za jich zdanos stara, druhdy za hrubych wudawali, namakamy tola ntokuli, to na serbsku zdwrliwos pokazuje. Tak ju widimy w jich pipiwanju. Njeje so peco ka ntko, hdy tn, ki ma reju, ped hercami stejo na pipie woa, prajio "Pipij sej" abo ortniwje "Pipi huba - boemje Kuba"; n, na Abraham Frencel powda nam w swojim wulkim rukopisnym sowniku str. 2547 takle: Hdy so nkomu, ki za druhim blidom sedi, pipija, praji so: " Ja chcu wam pipi jako pciwemu muej, jeli peiwo waej mysli njebyo a esi njekodio." Na to wotmowi druhi: "W mjenje boim; ja rad wozmu jako wot pciweho mua." Hdy je wupi a zaso porjedi, poda tn pez druheho a praji: "Bh ohnuj wam; prou za dobry drtk", t. r. zo by derje pi a wupi. Tn wotmowi: "Ja rad wozmu, za koho rukij?" t. r. sym ja rukij, zo je pciwy mu a pipia hdny? Tamn rjeknje: "t je wam lubi, jeno mi nic; pokae mi przdnu, pipije waim towaam!" Tnle druhi wupiwi wotmowi:"Waa wola je so staa." Tamn pak pokrauje: "Podaje mi przdnu; ja chcu wam nowu nale. Hdy je znowa porjedi, poda dale: "Poohnuj wam Bh; napije so erstweho." Napiwi so praji tutn: "Ja so luboznje dakuju za wae dobre pipie."

M. Hrnik we swojej "itancy".


71.

Brata

Wichor howri. - Njewidie,
Kak tu z omom zakhadeja
Syo omy jeate? -
Brata, brata, k omu spie?
Wau ma d wusmeja
Helske mocy sapate!

Stae jako di hdne
Maerje, ki porodia
Luba was a kubaa.
Polo poskia nam pdne;
Swru je je plodia,
Wjele krewje pelaa.

Zhrabaje so! Njeakaje!
Wokomik hdy ad'n so zhubi,
K nam so wjacy njeskhili.
Witke mocy napinaje!
Wtina wam sawu slubi,
Hdy se za nju bdili.

Mocy su 'e erstwe wae,
Rodiercy pisaeja,
Wtina je poada! -
to jich runje zatam'wae?
Z nimi wae mysle deja,
Wobknjea was perada?

O! - Ach n, to mno njeje!
Kak chcy Serb mi Serbej ekny,
Swoju mae wopui? -
Tu dha khtre, doni kje,
as nam. Lnjoty so slekny!
Wtinu nic zapui!

Serbscy brata, brata moji!
Serbow swrny Bh nas stwori
Serbska khorhow zmahuje.
Njepeel so w rjdach roji!
Serbski na duch je tra skhori,
Zo so wjacy njeuje?

N, o n! 'No tesak z nnow!
Wtry tesak zotych wdow
Njepeelow pruba;
Swrny kita serbskich brnjow
Znii hrozne zse jdow.
Njepeelej zahuba!!

Wtina nas woakuje
Wutrobu je wotewria,
Wjeneho ma za swdka! -
Brata, eki boj 'no wuje!
Prawdy hodina je bia!
Bh je z nami. Do prdka!

Jakub ewik. Jub. spisy Serbowki I. swjazk.


72.

astojki

Ze krcami pidechu te druhe ptaki z junych abo naltnich krajow, a w blizkich kekach a lskach so wot ranja ha do wjeora wjesele spwae a fifolee.

ibakec nan be hio w zymje dom slubi, zo z nimi raz do lsa pde a jim hnzda welakich maych a wulkich ptakow pokaza a jich mjena naich najrjeich spwakow nawui. Prjedy pak, ha slubjena njedela pide, zwjeseli druhi pipad ibakec swjbu.

ibakec domk be rnaa drjewjana khka. Z khe dchu jedne durje do istwy, druhe do komory a skhd na ubju. Wjech w khi be drjewjany a leee na mcnej hrjede, kotra be tak nizka, zo dyrbjee trochu wjeti muski so skhili, chcye-li pre. Na tutej hrjede poetej, dokel so khne durje wodnjo mao zainjachu, astojcy swoje hnzdo twari. Cyy de ltatej wobej spnje sem a tam, lpjetej a twarjetej tak pilnje, zo be wjeor hio hdna kromka hotowa. Jank a Lenka pytnytej najprjedy tych wjesoych hosi a proetaj ma, zo by tola na te pkne ptaki njeswaria, hdy nan domoj pide. "Ale hde dha budetej astojcy w nocy," praee so ma. "Ach, w nocy wonej k druhim do hrde poleitej," mnjee Lenka, "pola oic je w hrdi wse desa hnzdow."

Wjecor bu nanej nowinka hio na wsy wupowdana, a wn z radosu pee swojich di dopjelni, pispomnjo: "Hleje, dei, te njerozumne ptaki wda, zo ibakec di nikomu kiwdy njeinja a adnemu ptakej hnzdo njewurubja, dokel derje wda, zo su ptacki najlpi peeljo owjeka a jemu jara wuitne. Jute wurzam do naich khnych duri woknjeko, pez kotre nne astojki te potom, hdy so durje zainja, pelea."

Po wjeeri powdae nan wjele wo astojkach a wo jich mudrosi a lubosi k jich modym.

"Je tomu nto lt," dee nan, "zo bch sodek w susodnej piwani; tam so hio dawno piwo njewari, ale kdu zymu ha do nala so tam sd z jemjenja hotowae. Te tam zasydlitej so dw astojcy a ltatej wjesele sem a tam. Hnzdo btej sebi delka na hrjede natwarilej a mjetej wzo hio jejka, hdy so sodi pesta. Dw njedeli so minjetej, a piwanja be w tn as krue zezamkana. Tu pidech z piwarcom zaso do piwanje a dyrbjach sd wai, dokel mjee so wotwjes. Ldma z piwarcom durje wotamknych a zastupich, powitachu mje astojki ze swojim hsnym "Kiwit - kiwit" a mode w hnzdaku rachu wjesele. "Hde dha tu te ptaki sem pidu," praee so piwarc. "Mamy snad nhde rozbite wokno?" Pehladachmoj witke ubje a nihde adneje dry njenamakachmoj, hde by ptak pelee moh. "To je tola diwna wc," dee piwarc, "dyrbimoj so peswdi, hde astojki k swojim modym piltuja." Zamknychmoj durje a akahmoj, Za mau khwilku postrpwi naj zasy znate: "Kiwit - kiwit". astojka posyi mode a so zhubi.

Widachmoj, zo po skhode na ubju wulea a tam so zhubi. Zedechmoj na ubju a akachmoj z nowa. Nadobo syachmoj zaso znate "Kiwit-kiwit" nad namaj a hu, hu be hio pod namaj w hnzde. Hdy pak so wri, widachmoj, hde wulea. Na te bchu drjewjane wuhenje naprawjene, pez kotre proch pi isenju jemjenja a para pi suenju soda wustupowae. Tute drjewjane wuhenje pak bchu z wjecha pikryte a mjachu jeno z bokow dry, dea dla. Pez tute wuzke wuhenje peltowachu wbohe astojki a iwjachu swoje datka. Kak doho su tute astojki pytae a styskno wokoo woknow ltae, prjedy hac su tute mae dry na te namakae. Njejsu to rozumne a k swojim modatam lubose pone zwrjatka?"

P. J. Laras. Z powdaka "ibakec nan", uica 1911.


73.

Stary lak

Widu jeho hie w duchu ped sobu, toho stareho laka, widu jeho iwje, kak posldni raz pokhileny nri pi boku kree, tam na horu horje, pi kotreje podnozy b jeho, z lsom wobkhdnjena khka. Dopominam so, kak potom zasta tam na wysokim kamjenju, kak z huboka wodychny a kak so wobroi, zo by krajinu, wupesracu so tu ped namaj w krasnej pye, ze mnu wobdiwowa.

"Sy, mj peelo," zapoa wn, hdy be so wukalowa, "sym ntko pez sydomdesat lt stary, a wot swojich dacych lt znaju tutu krajinu. Hio jako hlec khodach rad na tuto mstno - a khodach sem te jako ediwc. A im dlje tute hona, a tu pod namaj swj domek wobdiwam, im wjeti zai to na mnje wukonja - a pznawam, zo je na swe tola tak rjenje, zo so mi staruchej z njeho hie nochce. A tola zauwam, zo bywa dych z kdym dnjom krti, zo mi mocy spaduja hladajcy, wot toho asa, hac ta za khoros mje potorhny... Hlej, luby peelo, wra so sem nalo, wreja so ptaatka, ja jich tu njebudu hio wita, podarmo buda tu wokoo zltowa a podarmo tu pyta swojeho swrneho znateho laka. Potom pid zaso sem na tutn kamje, a praj tym ptakam, zo su stareho laka pokhowali - tam na kechowje pi wsy na hrcy. Potom dopom so na to, sto sym tebi ra, a wr so-w duchu do woneje doby, hdy hie hromadu khodachmoj - rano ped switanjom a wjeor pi posldnich smrkach - hdy khodachmoj dele na lsnu uku aka na rjaneho sornika, kotreho potom porazy wooj z mojeje swrneje tlby. Dopom so te na wichorojte nocy, kotre smj w tuacej subje wonkach pebywaoj, dopom so na nc, hdy sebi pi wohnju pod hauzatym stanom pjeechmoj te divje hobje - a kak potom wichor wujo, wot zemje wotwjertny naju stan a kak rozdu wohe, kotry po lsu ltae ka na smrkach swjatojanske muki. O, peelo, to bchu za mnje hie asy pone zboa, tehdy mjach hie mocow, wichorej a njewjedru khroble napeiwo stupi. Tola ach, kak khte je so to witko pemnio. Hlej, kak mi ruka tepota; wona njebude hio wjacy tlbu k licu nastaje ... N, ach peelo, zauwam, zo ze mnu de ke kncej ... Nozy mje ldom hie nosytej, uwida mi sprostnjeju, a woi zhubjuja wtros - a tule, tule tn hrozny kael!" Stary lak pooi pi tym prawicu na wutrobnjo, a z woow be jemu cita njewuprajny bl.

Stojachmoj hie khwilku we hubokim mjelenju hromade, a ja hladach staruchej do jeho zrudneho woblia a widach, kak so jeho barba pemnja. Lico a coo buchu lewjebe, hubje pak a dlki woow na zele mdre, a woi pikrywatej so jemu ka z pawinu. A hdy jeho blizki, lodany dych na sebi zauwach, dha pekhadee mi pez iy potajne zaue. - Staruch zezda so mi ntkle ka postawa, wotpoowaca na ornych marach, na ole z myrtowym wnkom...

Dopominam so hie iwje, kak tehdy starucha za ruku vzach, kak jeho wjedech pomau, kedbnje po znatym puu do doa dele, hde jeho domk stojee. Ach, njewdach tehdy hie, zo starucha pewodach posldni raz z lsa domoj, hde be peiwi tak zakrasnu zboownu hodinku a hde mjee ntk dokonje swj bh -

Njeb so hie tyde miny, dha hromadee so wokoo tuhoto domcka sya ludu w arowanskej drase, witcy huboko zrudeni, ze sylzojtymi woemi. Dyrbjach so z mocu pez tutu syu peie, zo mh do khki dosp a tu do maeje jstwiki, do kotreje bch tak asto pikhada, po stareho laka, zo bychmoj so hromade nastajioj won na hotwu, wo kotrej be mi wn tak asto powda ze swojeje sdkeje a hkeje zaose, hdy be by jako do, jako modenc, jako mu a jako staruch w zbou a wjeselu iwy. Zastupich do tuteje jstwicki a hio njemach so sylzam dowobara ...

Haj, wn tn staruch, ntk leee tu w bem kitelu, z bldym smjertnym wobiom, ze zadelenymaj woomaj. Stojach khwilku nmy w boli. Potom pistupich blie, pimnych so jeho ldzymneje ruki, kotru be mi wn tak asto zawda - ntk pak, zo bych ju ti posldni raz. Hie jnu smdach jemu do woblia zhladny, zo so mi jeho wobraz njemoh nihdy zhubi - a ntko bu na njeho stajene kaowe wko. Muowje pimnychu ka a njesechu jn ze jstwy. Na prozy bu o hie trjcy pozbhnjene, a potom donjesene w dohim ornyin ahu tam na kechow pi wsy na hrcy...

Nale b zaahnyo do kraja, a z nim zaso i wjeseli spwarjo, koti ls z nowa woiwjachu. Te tam na horje nad lakowej khku zltowachu zaso tute drobne ptaatka, ltachu wot haki k hacy, wot keka do keka, a ikotachu, pytachu bjez pestaa. Jich rdko zanoowane spwy klincachu pak struchle a arowanscy.

Stojach na kamjenju, hde tehdom z lakom stojach posldni raz. Dopomnich so na lakowe sowa a pi tutym wopomnjenju zmcni so mje jderna aos. Haj, ntk wdach, koho tu ptaatka pytachu njepestawajcy, ehodla spwachu tak zrudnje a struchle ... "O, ptaatka, njepytaje jeho, wn tu hio njeje, wn njebude wjacy piposucha waim spwam, wn njebude was wjacy kita ped rubjenym ptakom... Hleje, tamle na kechowje pi wsy na hrcy!"

Mojej woi so tam ntkle njejapcy wobroitej, wotpoowatej tam horkach doho, doho, potom pak zhladnytej k njebjesam, a mojej kolenje so potknytej k zemi.

Mojimaj hubomaj wuroni pak so ichi "Wte na" za toho stareho laka, wotpoowaceho tamle na kechowje pi wsy na hrcy.

J. Lorenc-Zalski, uica 1898.


74.

Serbska khorhow

Stj, khorhow mdra, ewjena a ba!
Tn barbow by njech Serbow k sebi ji,
Njech pod nim mu pi muu lud wn stji,
Zo zemja serbska w tych by barbach ka!

Najble swra ada so do da,
Ka njebjo mdre jeno rostej hoji.
A lubos krew a pjas njech z mocu poji,
Bjez snca adna njej' so ra zhra.

We swrje pak a w lubosi spi pee,
Zo trao zboe by, ki z njeju plee
So, zo by rados wnje wosta sma.

Stj, khorhow mdra, ewjena a ba!
Z njej haje' sebi swru, lubos, rados!
A mocy Serbja zmja dos a na dos.

J. iinski, Wysk a stysk.


75.

Kierjo

Serb, wosebje wjesny, ma ze starych asow khwalbu naboneho owjeka a swjei swjedenje cyrkwineho lta rad ze wej swjatonosu. Rne asy, to su hody, jutry a swjatki, traja dotal zwjeta ti dny mjez katlskimi a evangelskimi Serbami. Najble pak wuznamjenja so jutrownicka abo prni de jutrow.

Tehdy raduja so katlscy Serbja z mortwychstaa swojeho Zbnika nic jeno w cyrkwjach, ale te wonka na swojich honach, hdy wot swojeje wosadneje swjatnicy k susodnej jako kierjo abo "za kiemi" po dwu jchaju. Tajke swjatone wobkhady na konjoch wjedu so z Khrsic do kltra Marijineje Hwzdy, po wobpuu, hodinu zdalenym. Ralbianscy wosadni podawaju so do mstaka Kulowa, dw hodinje daloko, a Kulowscy do Ralbic, Njebjelanscy pak do Wotrowa a Wotrowscy do Njebjelic, to je dobru hodinu rzno, wot jutrow 1882 te Radwoscy do Zderje.

Su to jara nahladne ahi, peto khrsanskich a kulowskich kierjow bywa pez sto sdesat, zbytnych pak pjedesat ha sydomdesat. Jcharjo, witcy w swjedeskej drase, su hospodarjo a jich synowje abo te suowni. Jich konje, hio hewak starosiwje kormjene a esane, dstawaju za tutn de wu mnu pychu. Seda a abraki, wuzdy a pasy maju welake mosazne, kosane, slborne a pozoane debjenstwo. Hriwy, snad tyde prjedy pleene, pokazuja so kuderjawe. Na wopui je idany wjazk z bantow pityknjeny, dar to mandelskeje hospozy abo lubowaceje due; wn bywa ewjeny a pisany, abo jeli minjene lto ncht ze swjby zemrje, zeleny abo mdry. Na tule pychu spomina na basnik Handrij Zejle w swojim "Nalu", hdy w raniim pezpolu jutrownych aharjow praji:

Hde su mi banty ewjene,
Na swjede wjesoly;
St mdrych, bych pinjese
Na wjede jutrowny?

Hde sy, mj pyny koniko,
A to so raduje?
Ka snco skoi skhadejo
Ty ze mnu zejhrawje..."

Kierjo zhromaduja so pipodnju po postajenym dobrym rjede ped swojej cyrkwju. Wjednikej pepodawa so ki abo boa martra z wulkeho wotarja, w Khrsicach druhemu wjednikej hie swjeo z mortwychstanjeneho, a dwaj abo te tyrjo maju khorhowje z cyrkwje. Pi zwonjenju wch zwonow a serbske jutrowne krlue spwajo wobjchaju potom swoju cyrkej a na to po wsy a po postajenym puu podawaju so k susodnej cyrkwi. Kotri dlji pu inja, modla so te rzarij a wjedu na tn as pi swoje konje. Ped susodnej cyrkwju bywaju tu a tam wot duchowneho powitani, Kulowscy a Ralbienjo wopytaju nypor, a wobjchawi tutu cyrkew a te nawsu, a w Marijnej Hwzde te kltrski dwr nastajeja so zasy k wosadnej cyrkwi, zasy ze wmi zwonami powitani. Z nowa wobjchaju cyrkew a po wsy. Tu aka na nich wjele ludi, koti su w nyporach pobyli abo koti su jenicy tohodla pili, zo bychu na kierjow hladali, z dalich mstow a wsow. Hdy kierjo z cyrkwineje wsy domoj do swojeje jchaju, je so najble hio wjeor piblii. Doma pak hie asto powdaju, eji hlcy su najmcnio spwali a eje konje su najkrasnie bye.

Tajki kieski wobkhad, ka jn nai Serbja dotal wobkhowachu, sm so pisprawny mjenowac, dokel so z pistojnosu a wanosu wotbywa. Hde Bh naeho rlnika bohae ohnuje, tam chce tn swjatonje so dakowa a dowrnje prosy. K pomha hewak k wuitku pi ekim rlnym dle, jutrowniku chce jeho Serb sobu wui k esi boej!

Hdy su kierjo nastali, njehodi so zhda. W Ralbicach wozjewja so kde lto, zo ma so jich wobkhad sta po starym!minjanskim rjede", ki drje je ped reformaciju wobsta, snad hio w asu kinych ahow. W agende (parochiale Misnense) so woprawde poruca, zo by po nyporje prcesijn by z jutrownymi spwami.

Mno pak je, zo su kieske wobkhady rlnikow njezemjanow so spoae, hdy su ryerjo zemjenjo so na swjedeske hry zjzdowali. Tola njech tomu kakuli, tu khwilu su kierjo wosebitos serbskeje katlskeje krajiny, hde po starich a nowiich prcowanjach nabonos a narodnos so wuitnje podpjeratej.

Micha Hrnik, uica 1883.


76.

Serbskim kierjam

Kajke radosiwe klina hosy
Wot Kamjenca ha do Budyina?
to jusk z wotrowskich so horow nosy
A ha za Kulow so dele pina?

Wuba as icheho je posta -
Z cyrkwjow jutrowna so rados zwoni;
Khrystus stany je, a w rowje wosta
Drasta jeno! Jande z njebjes hroni.

Serbscy kierjo ze witkich dworow
Na jutrownyoh konjach wujzduja.
Z khorhowjemi w ahach pynych porow
Zanouja z hosom haleluja. -

Konje w kstkatym a zotym gratu
Hriwy zbhaju ha wye wui
Kuderjawe, njesu zmahowatu
Bantow pychu spjatu do wopui.

Konje zesedaue na abraku
Z jehnjeom so byskotaju jasnje.
Pynje modenc sedi na bunaku,
diwc za wuzdu te hie masnje.

Konje rjehoceja w pye z horda,
Zwony jutrowny jusk roznouja,
Z nimi zaahuje do akorda
Kierjow so serbskich haleluja..

Z tajkej pychu Serbja jutry swjea -
Jusk jich doho konikej do wucha
Klini hie, kierjej do dea,
A do honow haleluja bucha. -

Takle z Boha dale jutry swjee!
Wotcow wanje haje s'ej a ese!
Konjom wopue a hriwy plee!
Haleluja pez kraj serbski njese!

Doni k so bude we kuderjach
Gratowa a zadiwane mrki
Buda epta sebi wo kierjach,
Serbja, Serbja wostanu na wki!

J. iinski: Z juskom wtinskim.


77.

J. P. Jrdan zapoina wudawa "Jutrniku", nowiny za Serbow, 1. wulkeho rka 1842

Lubi Serbja!

Witke ludy wokoo nas maju swoje nowiny a asne pisma, kotre jirn zaych abo naich asow stawizny a nowinki wupowduja, kotre jim welake lesne powdaka, rjane pikady, smne basnje a basniki a druhe tajke wjesoe a struche itanja poskiuja, zo ma woni swoje njedelske popodnjo abo druhi as, hdy nio za do nimaju, wjesele a wuitnje peini. Z tajkich pismow nawuknu woni ntokuli, to jim w jich hospodastwje a we wm druhim jich dle, adanju a potrjebowanju wulcy wjele spomha, jich prcu poli, wjeti wuzbytk pi mjeich mocach dawa, ze sowom w jara wjele kruchach wuitk a pomoc pinjes me. A nkotra krasna hodinka minje so jim z itanjom rjaneho powdaka, lesneje psniki, wjesoeho lisika a waneje nowiny wo ekich wjnach a spodiwnych podawkach z cyeho swta.

"Kak je to tola dunje!" praji nkotrykuli z mojich serbskich bratrow; "kak rjenje, hdy me owjek telko noweho zhoni, tajke wuitne wcy nawukny, swoje eke do sebi w nimkuli poli a w przdnych hodinach tak so powjeseli!"

"Haj hlej", praji zas druhi, "Nmcy, ach, i maja tajke witko jara lohcy, ale my wbozy Serbja! t so wo nas stara? Serba hewak kdy hani a hidi, a hdy chce wn nto wjacy nawukny ha swoje paerje, dyrbi k Nmcam po proenju hi; we swojej ri wn ani sowka njenamaka." Ty ma prawje, serbski brate mj; tak je byo ha tu do tejele hodiny. Ale to je byo, mj peelo, a njebude wjacy. Nimo - minya so je tale mna nc, ki serbske hona pikrywae, a nowy de nastupuje za nas. Zestawali su hio nkoti muojo, swrne di naeje serbskeje maerje a woaju ntk peze mnje won do witkich serbskich honow: "Pre tule tupu mnos! Nowe serbske snco zeskaduj a wobsw nae uiske hory, zo budemy we swtle khodi wobdai z brnju wje rozomnose, a wopasani z mjeom swjateje wrnose!"

Tu dha wy ntko, moji lubi, pje a posuchaje swru na tnle hs, dokel wn njeje tn hs samopaneje njepokory abo hordeho ropota a zepjeranja, n - won je hs bratrowskeje lubose, ki wam wuitk, wjeselo, rados njese, hs swrneho peela, ki wam witko wupow, to wn w abo zhoni, jelizo wam to na nkajke wanje spomne a wuitne abo lube a spodobne by me. Wy pak, duchowni a swtni wuerjo naeho luda a witcy druzy, ki to zamee, pje a pokazaje, zo woprawde na lud lubujee a chcece, zo by wn de wote dnja pibra w mudrosi a rozomnosi, we sprawnosi a wrnej bohabojosi, pokazaje je pez to, zo nau " Jutrniku" pokupie a mjez naim ludom ju rozrie, zo bychu wae mjena prnje stae mjez tymi, ki na lud te na tele wanje wuwue a kubowa a ke wemu dobremu budi adaja. W Lipsku, w nazymnym msacu 1841.


78.

Pohrjebane zboe

(Sonet).

Hde wulke zboe skhowa sy do rowa,
Tam njekhod! Daloko bud wot mstaka,
Hde, hdy sy spwa sya zboa ptaka,
Stej krwawioj i wutroba a howa!

Tam stara bolos w dui rza z nowa
i. Tam pak rozmjerza e kda waka,
Pak woko nihdy njezabude paka.
Tam k du, k zbou njej' i zemja strowa.

Hdy z mocu tajnej ehnje e a ri
Pak k rowej tamnemu, di w ichej nocy,
Hdy sam sy z bolosu a ze sonjenjom!

Tam wupac, wujednaj so se iwjenjom!
Ztrj sylzy sej, sta spnje w muskej mocy!
Wuk, kak so epi, nadja a wri!

J. iinski, Formy.


79.

Wanja pi wotemru a pohrjebje

Hdy je pola serbskich wjesnjanow khory smjeri blizko, pooa jeho we jstwje na nowu somu, kotra je z pachtu wodta, ale ze adnym spdnim posleom. Hdy mrje, wotewrja pitomni wokno a powoinja jstwine durje a poklaknywi wuspwaju ichi wtena. Ntk poselu po owu onu, kotra o wumyje a po mnosi brzy te zwobleka a wupyi. Woda, z kotrej bu o wotmyte, wuliwa so tu a tam do keka, zo ju ptak wobltuje; a soma, na kotru b o pooene, njesm nihde do moweho pi. B-li wotemrty z poarjom, dde brzy ncht do polenca, zaklepa na kdy ko a wozjewja jeho smjer z tymi sowami: "Poki, stawaje, wa hospoda je so miny", abo po delnjouisku: "Poki, stawajo, wa gspoda jo hume!" owa ona prosy potom peelow, znatych a wjesnych ludi na pewodenje. Druhde noa gmejnsku heju abo kwakulu dwr wot dwora abo orny kij. Ka doho je o w domje, je witko po mnosi z icha a te pola wobeju susodow. Tehdom so njemi, drjewo so njeruba, skt so njepaha. W arowanskim domje su husto smjertne krlue sye. Wjeor pikhadeja susoda a peeljo, zo bychu zrudnych zmerowali. Wjecor ped pohrjebom pide wye tychle, z kdeho domu we wsy znajmjea jedyn na "pusty wjepr", a tu spwaja so zhromadnje krlue ha do nocy. o z kitelom wobleene lei w kau z wysokim wkom, na kotre so w nkotrych wsach sekera kade. Na pohrjebnym dnju pikhadeja pewoderjo w arowanskich drastach, a dostanu piwo abo kleku palenca. Najblii peeljo pojda we jstwje. Hdy so o z domu njese, dawa so domjacemu skotej pica, zo by njelea. Je-li pohrjebnio w druhej wsy, dowjezu tam o z deskowanym wozom a w Delnjej uicy z rjeblowanym. Kda wjes ma najble swoju "mortwu kupku" z knc wsy, hde arowanski ah zastawa, a pewoderjo wuspwaju wtcena; katlscy pak pozastanu najble pola toch swjatych kiow. W nkotrych krajinach najblii arowacy pi tychle modlitwach ani w boim domje tehdom kobuk njezejimaja, dokel njesmda swoje z wysoka arowanje petorhny. Njedaloko pohrjebnia staji so ka na mary, hde duchowny ze spwarjom napeo pide. Hdy je modlitwa abo krlu dospwany, pozbhnu noerjo ka a njesu jn k rowu. Wosebity rowa njeje wudom, ale rye rowa de po gmjenje wokoo, tak jzo dwaj muej je wobstarataj. Wz, na kotrym bu o sem dowjezene, a kdy stlc, na kotrym b ka sta, lei potom najble doma jedyn de powreny, zo by mortwy lpje wotpoowa. Najblii zawostajeni iskaju po dokonjenju cyrkwinskich modlitwow horstku abo ti pjere do rowa a "mra" so do rowa pui. Potom podawaju so pewoderjo do cyrkwje. Pola katlskich du blii z peelstwa pi boej mi ze zaswenej swku wokoo wotarja. Pola evangelskich spwa so pohrjebny krlu a duchowny ma r a ita bh iwjenja. We wjele wosadach pizamka so temu hie "dobra nc", to rka prda praji w mjenje zemrteho kdemu piwuznemu, susodam, kmtram, dobroelam a peelam boemje a to kdy kr z mjenowanjom mjena, dakuje so za wopokazanu lubos a wo peelstwo a peje za to kdemu witko dobreho. Sknnje je modlitwa a krlu. Po sknenych kemach poklaknu peeljo zasy na row, mjez tym zasypany, a wuspwaju wtena; blii piwuzni inja to pez cyy arowanski as, hdy do cyrkwje nimo du. Na row postaji so pak ki, pak druhi wopomnik, abo pi ulskich doch hnydom po pohrjebje wjele maych kiikow, kotre sobuulerjo a sobuuleki darichu. Po pohrjebje zhromadeja so piwuzni najble hie w arowanskim domje k hosinje, pi kotrej husto na wotemrteho "na boej prawde" spominaju. Tu a tam pomodla so doma na tym mstnje hde je o stao, a wobzamknu cyu pohrjebnu swatocnos z krluom. - Zarowanje abo aowanje zouje so po blizkosi piwuznistwa abo swakowstwa k zemrtemu. Di aruja stareju a starej swoje di lto a nto pez lto, bratrow a sotry aruja zawostajeni wsomnae njedeli, swakow a swakowe, wujow a ety twr lta. Huboke arowanje traje tyri njedele a w tym asu njesm nichtn jich drasty a druhe jich wcy trjeba. Te njesm w tym asu w arowacym domje uh dany by, ani so pat z uhom pari, tola pak sm so bjez uha poka.

arowanska drasta wobstoja ntko pola muskich jeno w tym, zo so nio pisaneho abo ewjeneho njewobekaju. nske aruja w bej pache, kotra je w Hornjej uicy z jednoho krucha a wot howy ha k nohomaj dosaha. Najble hie maju na ole bu lebjerdku - ntko w "polu" jeno tule - a w holi by podhubnik (podgubnik). Jako po arowanja je wokoo Muakowa pachta ha do kolen, na ramjenjomaj (nic na howje) wotpoowaca, a lewje t. r. na papjeru zwite nakrobjene rubiko na khapje (mcy). W nkotrych stronach Delnjeje uicy pai to za cye arowanje. W Bltach pak wobstoja arowanska drasta z dweju kruchow ekeho patu. Wjeti delni kruch wobdawa iwot a je na pasu pipinjeny, a may horni, ki so te tam pityknje, dawa so na howu, tak zo ju a cyy horni dl iwota a po spodobanju te woblio zawodwa. Mjez tym zo w druhich stronach jeno najblie zawostajene w tej bej arowanskej drase khoda, naouja ju w Btach nimale witke pewodeki. Za cuzbnika je to spodiwnje swjatony zai, hdy nkotre omy z tajkimi bymi wosobami wobsadene puwa widi na rozdlenej Sprjewi, abo hdy je po dwu a ze zrudnym druhdy zakrywanym woblicom pomau na pohrjebnio kroi wohlada.

Hrnikowa itanka. Po J. E. Smolerju.


80.

Ptai kwas

Hleje, nowa wc so staa; sye, chcee zrozumi:
Sroka je sej mua wzaa, edia so woeni.
Hawron je ji nawoenja, toho je sej zhladaa;
tn ma wjele zamoenja, za kotrym je adaa.
Na slubje je rapak poby, kwas joh' chcychu wotie:
wn je na wch druhich doby, njeje da so poie.
Kraholc be rznik kwasny, wn sej wjele na to w;
to wak je wam pacho krasny: sam w kobasy jim zj.
Braka by na tymle kwasu stary baon dyrbjee:
tn njej' khromy na tu hubu, nad sto mynow klepoce.
Kuchi je m wrobel twari, krkawa b myjeka,
kurotwa jim pide wari, kuchaka ka wojeka.
Sowa, hlej, ta lesna ona, ta b snka njewjese;
z nawoenju de wrna, kmtra rjana zawse.
Z Wrnic dwku me drui oma, kawka, kabija,
ihlica kwas dyrbi spui, wo nju so tam zabija.
ar a krc tam swataj btaj, taj najreej pachoaj,
z howu wijo pynaj dtaj pede wmi w frakomaj.
Hupak wjele do so deri, pinjese tym drukam pi,
woko' njeho stajnje smjerdi: nchcychu z nim rej'wa hi.
tyrjo hercy te tam bchu. astojka b na husle;
hdy pak woni piska chcychu, njemjachu piele.
Konopak dn b na dudki, kowronk pide z pielu,
may kralik b samlutki z kzom pi tym wjeselu.
orny ks pak b so wopi a z nim moda pocpula,
be witkn palenc dopi, tu joh' swari apula.
Kanja poa k dobrom' radi, dokel be syaa,
cyika zo chceda sadi: na smjer b so spaa.
Pi tym sta so wulka zwada: sknadik klesny sykorku;
tu b trjeba dobrej' rady; rok zas' hrabny za zybu.
rak poa witkich wabi, to je wulcy sylny mu,
chcye ru pliku zabi, wuee sej na nju n.
Nicht njeb ble hnwny dyli mody srokopjel;
ichi Micha sedo zdrmny: dosta hio b swj dl.
Srokopjelej tesak wzachu, nikoho zo njezruba;
a so witcy strachowachu, adyn blizko njestupa.
ysak pak so poca hri, to je drzna raa;
na sudnistwo bi skori, zo je na njoh' kraa.
Kokula tam sudnik be, ka je kdom' wdome:
winowatom' pomha chcye: elma, hde ma swdomje?
Hercy hie wye bchu a nazdala stojachu.
i so sobu njeepichu, dokeli so bojachu:
Zo b'da dyrbje sami rej'wa, hdy tam witko rujee;
syobik sam dyrbi spewa, w kholowach zo ujee.
Ja pak mam ntk cyle za to: zo tych lpich hosi bych,
odk hdy zmje ados na to, we kli m wch pjeenych.

Narodny spw.


81.

Wdny mu

Khodee peco z kobukom w hori. Njech ble snco abo zyma palee, wn deree ldma swj nizki, ale brjuchaty cylindr ze rokej tchu nad howu ka parasol. To b najwjacy. ediwe wosy bchu hadcy k howje piesnjene a zjednoachu so zady do wopue, tak krue stokaneje a zwjazaneje, zo so ani njekiwkae - b to jedna z posldnich muacych wopui w Prazy, hio tehdom btej tu jeno dw abo ti. Jeho zeleny frak ze zotymi kneflemi mjee jeno krtki iwoik, za to pak btej porumje dohej a bijetej suchu, mau postawiku knjeza Rybaka do wuskhnjeneju bristwow. By lac kryjee nakhilene wutrobno, orne kholowy dchu jeno do kolen, hde so slbornej podwjazkaj swetej, dale deleka btej snhbej nohajcy ha k druhimaj slbornymaj spinkomaj, a pod tymaj suwatej so wulkej rijej. Ha stej tej rijej hdy wobnowjanej byoj njewni, zdatej so z najmiea peco tajkej, ka by rjek, zo je so k nimaj rozpukana koa braa z tchi najstareho fiakra.

Suche, kosate woblio knjeza Rybakowe swee so w stajnym smwkanju. adny napohlad skiee knjez Rybak, hdy po wulicy de. Kdych dwacei kroeli wosta stojo a wobroee so na prawy, na lwy bok. Zdae so, zo jeho mysliki njejsu w nim, zo esownje snad kroaku za nim deja a jeho stajnje z nkajkimi wjesoymi pipadami zabawjeju, tak zo so knjez Rybak dyrbi posmwkowa a zo so druhdy po ibakach wohladuje. Hdy nkoho strowjee, wuzbhny pokazowa praweje ruki a z lohka hwizdny. Tajke zlohka hwizdnjenje zapiskny te tehdom peco, hdy knjez Rybak re poa, a najble poinae wn z "ajo", to mjee tak wjele rka ka haj, haj.

Knjez Rybak bydlee we Hubokim puu, hnydom deleka na lwu ruku z wuhladom na Petin. Ale byrnje te hio w durjach swojeho domu by, tak khtre ha nkajkich cuzbnikow wuhlada, koti so na prawu ruku na Hradany winychu, peco de za nimi. Hdy cuzbnicy na rokim wuhladowniu pozastachu a krasnos naeje Prahi wobdiwachu, stupi k nim, pozbhny porst a zahwizdny: "Ajo, morjo! - ehodla pi morju njebydlimy!" Potom de za nimi do hrodu, a hdy cuzbnicy w swjatowjacawskej kapali zaso sny wobdiwachu, z skimi drohimi kamjenjemi wukadene, zahwizdny druhi kr: "Haj, to chcu wri! Pola na isnje kruwa kamje do stada, a kamje je asto wjac hdn dyli cye stado." Wjacy jim enje njeprajee.

Dla jeho mjena, a jeho zeleneho fraka a dla toho "morja" rkach jemu wdny mu. Ala za smy jeho mli stari a modi. Knjez Rybak be za justiciara na wumku, nhde wot Turnova. Tu w Prazy pebywae pola swojeje blizkeje modeje piwuzneje, kotra, mjee njewysokeho zastojnika a z nim hio dw abo ti dei. Powdae so, zo je knjez Rybak runjewon surowje bohaty. A to nic tak na pjenjezach, ka na drohich kamjenjach. We swojej jstwicy mjee, powdachu, wysoku ornu kinju stojo, w tej kini bchuj same nizke tyrirkate orne kaiki, khtro wulke a kdy kaik b z nutka ze snhbej sylnej papjeru na same kwadratki rozdleny a w kdym kwadratku leee na bawmje zybolacy so drohi kamje. Bchu ludo, koti bchu to wideli. Witko to je namaka a pjeca sam na Kozakovej horje nazbra. My di sebi powdachmy, zo hdy pola ajvlec - tak rkachu i knjeza Rybakowi piwuzni - jstwu myja, zo ju msto z pskom ze samymj toenym cokorom posypuja. Sobotu, hdy so myje, smy ajvlec dom peco surowje zawideli. Jnu sedach nad hrjebju za bruskimi wrotami bizko knjeza Rybaka. Tam so mjenujcy knjez Rybak kdy rjany de na hodinku rjenje do trawy posydny a kurjee z krtkeje dymki. Tehdom dtaj pipadnje dwaj wjete studentaj nimo. Jedyn z njeju porskny a praji: "Tn kuri maminu watowu suknju!" Wot loho asa mjach kurjenje mamineje watoweje suknje za nto, to ma sebi jeno jara zamoii ludo dowoli.

Hewak pekhodowae so "wdny mu" - ale n, njerkajmy jemu tak, wak 'no njejsmy wjacy di - peco jeno po bruskich nasypach. Zetyka-li nkajkeho kanonika, kotrych pue te sem dchu, pozasta a popowda z nim nto peelnych sowow. Nhdy - posuchach rad, to doroseni ludo ra - syach jeho kak z dwmaj kniezomaj rci, na awcy sedacymaj. Wn stojee. Rachu wo "Frankreichu" a wo nkajkej "swobode" same diwne ree. Na dobo zbhny knjez Rybak porst a zahwizdny: "Ajo, ja so Rosenaua deru! Rosenau praji: "Swoboda je ka te jukate jde a sylne wina, z kotrymi so sylne natury, kotre' su jim zwuke, iwja a posylnjeja, sabe pak pemocuja, wopojeju a nia." A potom kiwny z kobukom a de.

Wjeti a tosty knjez potom praji: "to dha ma to pecy z tym Rosenauom?"

Mjei ale tohorunja tosty wotwolwi: "Spisowael, najskerje spisowael."

Ja pak spomjatkowach sebi tule sadu jako wobsah weje wyeje mudrose. Wo Rosenauje a wo knjezu Rybaku mjach jenak wysoku pedstawu. Hdy potom dorosech a sam welakore knihi do rukow dostach, namakach, zo je knjez Rybak tehdom woprawde docya prawje citowa. Khiba z tym rozdlom, zo tamnu sadu njeb Rosenau napisa, ale nkajki Rousseau. Najskerje b njekniomna pipadnos knjeza Rybaka z nkajkim lohkomyslnym ieskim zmylkom woenia.

Ale tohodla hie zawse mj respekt njeje zhubi. Dobry, njesmrnje dobry owjek! -

Be to snny awgustski de, takle wokoo toch hodin popodnju. tkuli runje po Wotrohowej wulicy de, wosta stoja t runje tak po domjacym wanju wonka stojee, zawoa skoku nto do domu nut; z klamow bhachu ludo. Witcy hladachu za knjezom Rybakom, dele kroacym.

"Tn so de nhde ze swojim bohatstwom hordi," prajee knjez Herzl, korma "w dwmaj sncomaj".

"Ow jej!" zawoa knjez Mukot, pekupc na rku, tomu dyrbi zl by, njese na peda!" Je mi el, dyrbju-li wuzna, zo knjez Mukot pewulkeho respekta pola susodow njewuiwae. Powdae so wo nim, zo je raz hio bankrotej blizko poby, a do densnieho dnja hlada dobry maostronski susod na "bankrotarja" docya hinak ha zbytny swt.

Ale knjez Rybak kroee spnje dale, trochu spnio dyli hewak. Pod lwej pau njesee jedyn z tych tyrirkatych ornych kaikow, wo kotrych bu hio telko powdane. "iee jn krue k u, tak zo so kobuk w rucy deleka ka k nozy piklijeny zdae. W prawicy mjee panski kij z plaitym kneflikom ze sonoweje kose, znamjo to, zo knjez Rybak nhde na wopyt de, hewak enje kija njenoee. Postrowjany zbhae kij a hwizdae wjele wtio ha hewak.

Zede po Wotrohowej wulicy, pede swjatomikawske torhoo a zade do amberjeckeho domu. Tam bydlee po dwmaj skhodomaj profesor gymnasija, knjez Mhlwenzel, mathemathik a pirodospytnik. Potajkim mu za tehdyi as trochu njewdnje zdany. Wopyt njetrajee doho.

Knjez profesor b w dobrej mysli. Jeho mcne, zasadite o b runje w pripodniim drnmjenju wotpoo. Dohe re wosy, kotre hou howu wncowachu, mjatachu so sem a tam w bjezstarostnym njeporjede. Mdrej, duchaponej a pecy peelnej wcy so swetej. Woblico, bjez toho peco ewjene, so horjee. Tele roke, dobroiwe woblio b trochu sylnje w jtrach pobyo a dawae knjezej professorej piinu k stajnemu ortej. "Tak to na swee je," by praji, "hdy so holcka smje a ma mjezwoi dlk, potom je to pjea rjane; hdy ja so smju, mam dlkow sta, a sym tola pjea peco jeno hrozny."

Pokiwny knjezej Rybakej k sofje a wopraa so: "to sebi po tajkim pejee?"

Knjez Rybak pooi kaik na blido a wuzbhny wko. Pisane kamuki so swachu.

"Ja bych rad - n wse, ja bych rad zhoni - to je tnle tu, to je tole jowle tak snad hdne -" tepotajo prajee.

Posydhy so potom a podepr sebi brodu wo howku kija.

Knjez profesor zahlada so do kamukow. Potom wuee jedyn mny kamuk, waee jn w rucy a hladae na njn napeiwo swtu. "To je moldawit", prajee.

"to?"

"Moldawit."

"Ajo, moldawit," zahwizda knjez Rybak. Na jeho wobliu be tak troehu wide, zo tele sowo prni kr w iwjenju syi.

"Tn by so do naeje gymnasialneje zbrki hoda, te 'no surdke. Tn bye nam peda moh.

"To by so hodao. - to dha takle -"

"Ti snaki w dwacytnikach bye za njn dsta. N?"

"Ti snaki!" zahwizdny eko knjez Rybak. Broda so zbhny a zwjeze so zaso na howcku. "A te druhe?" eptny po khwili, ka by rjek, zo jeho w iji nto spina.

"Chalcedony, jaspisy, ametystki - to nio njeje." -

Za mao wokomikow b knjez Rybak hio zaso na rku Wotrohoweje wulicy. Stupae pomalku po wulicy horje. Prni kr jeho susoda wuhladachu, zo ma kobuk na howje. roka trcha be do oa sehnjena. panski kijek ehnjee so z kncom po zetni a ercee po dbje. Njehladae na nikoho, njezahwizda ani jnu. Toho runja so na puu ani jnu njewohladny. Wse dens adna z jeho myslikow wonka njeharowae, witke jeho mysliki bchu w nim.

Densa hio z domu njewude, nic na nasypy a nic na Brusku. A be tola tak krasny de!

Be hio k ponocy. Njebjo so mdrjee ka na ranje, msak so zybolee z najpyniim, najkuzarniim byom, hwzdy so trepjetachu ka be kr. Petin b pokryty z pekrasnej slbornej mhu, slborne morjo leee nad cyej Prahu.

Wjesoe swto lijee so do jstwiki knjeza Rybaka z wobmaj woknomaj, roko wotewrnymaj. W jenym woknje stojee knjez Rybak. Stojee tu jako stop, sprostnjeny. Z nazdala howrjachu wotawske wory z ahatym mcnym zwukom. Ha je stary dd syee?

Nahle so zatorhny. "Morjo! - ehodla tu njeje morjo!" zaepta a hubje jemu zatepjetatej.

Snad so w nim omjee stysk jako omjace morjo.

"Ej," zatorhny so potom a wotwobroi so. Na zemi leachu wotewrne kaiki a jeho woi so do nich zaprtej. Wa najblii z nich, wuee z njeho kamuki a sypny je do hore. "Fi - rjopy!" a mrny je z woknom won.

Delka zapukota a zaera wokno. Knjez Rybak so ani dopomni njeb, zo je deleka w zahrode klenik.

"Wujo, toha tola inie?" zawoa peelny muski hs wonka, ka so zdae, ze susodneho wokna.

Knjez Rybak stupi nimowolnje kroel nazad.

Durje zapiskachu a zastupi knjez ajvl. Snad be jeho krasna nc we woknje zderaa. Snad be te na starym wuju njewdny njemr wobkedbowa a z jeho jstwiki doho trajace ukotanje sya. Snad bchu so te nkotre starcowe zdychnjenja wte z woknom won zalehnye.

"Wujko, wy drje tola njechae witke te krasne kamuki z woknom zmjeta?"

Stary mu so zatorhny. Potom zaepta, hladajo kleanje k Petinej: "Nima to adneje hdnoty - rjopy to su -"

"Ja wm, zo nimaju wulkeje hdnoty, wak ja to sam znaju. Ale swoju hdnotu maju tola, za nas a za was. Wy se sebi je sprcniwje zbra - wujko, wostaje je, prou was, w mojim dom. Buda na nich wukny, wy budee jim wukadowa -"

"Wy snad se sebi myslili," eptae zaso starc ze sabym hosom a napinanjom, "zo sym bohaty, a ja ntko woprawde -"

"Wujo," praji knjez ajvl z krutym, ale pi tym mjehkim hosom a hrabny starca za ruku, "njejsmy dha my bohai dos, hdy mamy was? Moje di njebychu dda me, moja ona by bya bjez nana, hdy bychmy was njemli. Wak tola widie, kak smy wokoo was witcy zboowni, wy se ohnowanje za na dom -"

Na dobo pistupi starc ha k samemu woknu. Huba jemu dyrkotae, we wku jeho nto njewuprajnje palee. Pohlada won. Njewidee nio cyeho, wo so zybolee ka rozpueny dejmant - ha k samemu woknu - ha do jeho wka - morjo - morjo!

Dale wjacy powda njebudu, dale wjacy njemu.

J. Neruda, Malostransk povidky. Peoi uan. uica 1896.


82.

Serbska njewjesta

Sym Serbow serbske holio,
Mi Hanka rkaja;
A wjes'le sebi spwajo
Mam spnos do da.

Hdy kowronk ranko zaspwa,
Mi spwa k stawanju,
A jdu-li do deela,
Z nim spwam wo wjetu.

Na mjezu jzdu zelenu,
Serp tupy wtu sej,
A nju trawku rosatu
Na mjezy kwtkatej.

A hdy so ruka womaa,
We trawcy rosatej,
Mi pjere mj so byskota
Na rucy na mokrej.

Tn pjere mam wot lubeho
Rjaneho pachoa;
K nam wjeor, hdy so zasmrko
Mj luby pikhada.

Sym w zymje k nowej koulcy
A k patej napada;
Pat dawno je no natkany,
Pat trjebam njewjesta.

Te pjerje je wo wudrne
Na dohich wjeorach;
Tu poslesa mam hotowe
We swojich komorkach.

Za ewjeny bant na howi
Chcu m wnc ruany;
Ma budie pcow kupi mi
Za drohe pjenjezy.

Mi drui buda holia,
Te wjesne towaki,
A bude kwasna hosina
Pez ti dny zaspochi.

H. Zejle, Zhrom. spisy I.


83.

Nawoenja

Narodno-episka base wo dewjeich spwach.

(Ze twrteho spwa.)

Na wutrobu b Michaowu so zas' na nowo orna
Zrudba walia z eu najeej a ze zrudnoh' woka
Zas' wula so jom po licomaj wjelezrudnuka sylza.
Na Michaa so wobroejo ma zjewi jom tole:
"Michale, ach njepu tola nadje! Z nadju swt wn
We iwjenju sej ze studnje epa trta najsdoh'.
Zawse za modenca pak najmjenje so pistoji takle.
Zo postrowi by na dens' z posldna na wjecor kowronk
Snco ze spwom, k wjeornemu pozbha so njebju,
Ze zrudnymaj ntk kidlekomaj dele pjerchota na zem,
Zo njeme wjac ze ije spw rjenje rlaty jeho
Snco pekrasnjowa, tola hdy so ze smrkow raich
Wuzbhuje jom moduki de zaso z luboznosemi,
Wumya z byskotatej sebi rosu na swtej mjezy
Z wka spar a z wjeselimaj so zas' kidomaj ptak ju
Do njebjes zawjerawi, dak sncu na nowo spwa.
Hdy zao je za hory zelene z wjeora snco,
Drasi so ze zrudobu najhubej na ucy kwtka
Zawrajo swoju hwku najpyniu pekdnym mrzam,
Pokoiwi pak na ranje ze rtom so snnym tak horco,
Zas' wotamka tu hjcku ze spchom z krasnosu modej,
Srbajo z wjeseosu jeho koki z poneju hubku.
Michale, kij je nadj, a zepjerajo so mi z dowru owjek
Na njn, na swe pimrjeny jemu dokonja bh swj.
Njezadwluj mi, Michale, tu; wak maeri khroble
W, zo wuhotuje 'e i kwas te z holcu najkhudej
Nan, runje dens' so i staja. Najposldnie jemu sowo
To by njemee nihdy na swe, Michale luby.
W mi, we wutrobje jemu pomjeni za tebje lubos,
Zo by na rukomaj tebje z lubosu nosy najrado.
Sam pak w tola, zo nan na pjenjezy nimo mry
Hlada, a zo je do ese, to nazhoni sy sam ju,
Di' no k njom' a daj jemu posuny sowa najlpoh'!
Z nanom popowda tola wo tym dyrbi najprjedy.
Wuoowanja, so spuej mi na to, njebude ini
Wulkeho, rozestaje-i jom' witko. Praji drje densa,
Zo njesms priwjes jemu do domu bjez pjenjez holcy,
Wusy-li pak, zo Ranikec sy sej wuhlada Hau
Za mandelsku, bud peswdeny mi, zo do toho zwoli;
Wukhwalowa je nkotry raz mi ju pilnose dla jej'.
Hrud naprosy drje tu so jom' da, zo njeb'de tak krue
Napraowa so, to do pjenjezow b'de ji nan sobu da mc."
Do wutroby bchu Michaowej' te wo prawde sowa
Maerine zawe najlpu nadobo nadj.
Maeri dak pak wuznawajo dee z lubosu sowa:
"Maeka dens," njemu pak na nihdy ped nana stupi;
A pejara 'e pukota hrud mi moja w najwjetim
Njemrje. Mc wuprosy chcu wot Boha jute sej na to
Na kemach; bud pak mi ze srdnicu, moju maerka luba,
A pihotuj ju do asa nana na moju etwu!"
Maerina hrud zajuskne tu, a ze smwkom dee:
"Michale, prjed' ha na zahrode 'e mi na tomach hustych
Jabunka zaewjenja so najprnje, na slncu opym
Dozrawjejo, b'de mandelsina ju i we domje lubos
Psaniko sa, wo blido, wo skt stara so, wo hrd."
Wobaj pozbhnytaj so, ze spnej kroelu kroo
Pez zahrodu, sebi radicku na etwu rado najlpu.
Z posldnicu ntk kroee sam pak do kuchnje Micha.
Dojdiwi tu spchae do konjenca, sebi za lack
ornakomaj natykawi pi blide khlbowych skrkow.
Wjesele na Michaa zarjehotataj; d najwjeta
Zrudba, ki do wobjeda 'e jom' ze styskom zjewjee witke
Woblico, b ntk pozbhnya so nimale z njeho.
Konjej zgratowawi sebi zapee do woza itnoh',
Na rjebliznu so zlehnywi do polow rjee ze wsy.

J. iinski, Jubilejne spisy Serbowki I.


84.

Handrij Zejle

Z ponym prawom praji Micha Hrnik wo H. Zejlerju: "W njeboikim zhubichmy jednoho najzasubniich Serbow, sobuzaoerja a woiwjerja noweho Serbowstwa, sawneho psnerja a pilneho spisowarja, kotreho mjeno bude so w stawiznach serbskeje re a literatury wnje byi." Woprawde, Zejle be w kodym nastupanju pikadny, wubjerny owjek. Njelicomnje wjele je wn za nae Serbowstwo skutkowa ka z pismom tak ze sowom a z pikadom. Jeho powaha be wjesoa a spokojna, mia a ponina, - peelna a lubosiwa. Tu b wn wsudze rad widany a njemjee peiwnikow ani mjez Nmcami. Wn njeje enje ani jako modenc ani jako mu za zwonkownej esu a swtnej khwalbu honi, ale b dosponje spokojeny, hdy smdee z mrom a njemyleny wot swtneho hoka za dobru a sprawnu wc da, wn so nihde do prdka njetee a tola skutkowae pi wch wjetich a mjeich wtinskich nalenosach mcnje sobu ze sowom a skutkom. Dohi as bywae wn, runje husto njespznaty a njewidany, "factor movens" pi witkich serbskich hibanjach a prcowanjach. Jeho najwjeta rados be, hdy so wc wot njeho zapoata abo podpjerana radi, runje druzy es a dak za njeho nli. W Lipsku na p. b wn duchowny wode "Sorabije" a tola wostaji rad zwonkowne wjednistwo swojemu peelej Krygarjej, po doholtnym njesprcniwym zbranju be wn wobrne piprawy k wudau serbskeho sownika sini a tola wjeselee so, jako dr. K. Pf ul z myslu wustupi, zo serbski sownik spisa a wuda, poskii jemu w swoje zbrki k wuiu a podpjerae jeho womnje. Jeho azowska fara njesuee do lpich w Serbach, a tola njeje so wn enje wo ane druhe msto zamowja, ale je spokojneje wutroby swoju jemu wot Boha pipokazanu wosadu z najwjetej swru a lubosu wui a wodi. To pakte jeho wosada wdee a pipznawae: wn be wote witkich swojich wosadnych, wulkich ka maych, bohatych ka khudych, Nmcow ka Serbow, jako jich duchowny wtc a radie wulcy lubowany a eseny; a wn wdee, runje swojich Serbow pe wo lubowae, mjez wobmaj jemu piporuenymaj narodnosomaj stajnje pu pokojenja a zjednanja derje namaka, hdy be druhdy te mjez nimaj nkajka pekora nastaa. Wosebje piwisowachu jemu khudi wosadnicy dla jeho dobroiwose a darniwose; wude, hde b nuza, wn z wotewrnej ruku hnydom a w dosahacej mrje podpjerujo pomhae.

Tutu stajnu hotowos k pomhanju pokazowae Zejle we wch wobstojnosach, ka tu peiwo swojim wosadnym tak napeo swojim mnohim bliim a dalim peelam, ka w cyrkwinskich tak w narodnostnych serbskich nalenosach. W pohiby serbskeho ducha, witke serbske wustawy a towastwa, wosebje te nau jemu k wutrobje pirosenu "Maicu Serbsku" wn rad a husto z nahladnymi darami podpjerowae.

Witke wjesoe a zrudne, esace a wuznamjenjace podawki w iwjenju serbskich wtincow a swojich peelow pewodee Zejle z wutrobnym, njesebinym dlbraom a radowae so, hdy mee je z cunimi a khwalobnymi pispwami poswjei a pekrasni.

Khudi serbscy studeni a wuerjo namakachu a znajachu w Zejlerju wtcowskeho, skutkowneho peela; wn njeje enje adneho prstwu wotpokaza. Jeho lubozneje peelnose a zahorjaceje serbskose dla puowachu kde przdniny mnozy serbscy studowacy modency a wuerjo na azowsku hospodliwu faru, na kotrej so druhdy woprawde ze studentami, wucerjemi, gymnasiastami a seminaristami mjewjee. Zrudny ze zrudnymi a wjesoy z wjesoymi wdee wn sebi pez swoju wutrobnu radosiwos brzy pikhilnos wch tych modych wutrobow doby a wch mcnje za serbsku r a narodnos, za serbske wanje a iwjenje zahori. W prnim ltdesatku jeho pebywanja we azu mjachu jeho njeenjeni rowjenkojo a mdi serbscy peeljo stajnu hospodu na jeho farje, w kajkimkuli asu a na kakuli dohi cas pidechu. Wobkhadowachu pola njeho tehdy wosebje ze studentow a kandidatow Pjek, Domaka, Cy, Ernst Smole, Haas, Kruwica, Wako a z wuerjow Kocor, Kulman, Wjela, Bjar, Karl Smole, Hicka, Br, Lib. B to krasne iwjenje, hdy bchy wjacori z nich wokoo Zejlerja k wjesoej, duchaponej bjesade zhromadeni. Tehdy w nich pomjo wtinskeje lubose wysoko a horco sapae. Zeje pak be snco, ki jich witkich wutroby wohrwae, zahorjee, wokewjee.

Za "Serbski sownik" zbrae Zejle z ludoweho erta a ze starich serbskich spisow a iow hio wot studentskich lt - nimo dra. Pfula wse ze witkich Serbow najpilnio-wkuli sowa a wurazy a zapisowae je swdomie do swojich sowniskich zbrkow, z kotrych potom najwanie drej. Pfulej pepoda k wuiu w jeho wulkim, 1866 dowudatym "Serbskim Sowniku", na kotrym wn z Mich. Hrnikom pilnje sobudae. W studentskich ltach be sebi Zeje wotmysi po wudau rnicy te dospony serbsko-nmski a nmsko-serbski sownik wuda, tola welakich zadwkow da wn tutn wotpohlad wuwjes njemee, a podio jn cyle spui, jako zhoni, zo dr. Jrdan a dr. Pful pihoty initaj k wudau serbskeho sownika. W knihowni Maicy Serbskeje pak khowataj so dwaj rukopisnej foliantaj, wot jeho ruki pisanaj: 1. jedyn z l. 1827 z 378 stronami a z napisom wonkach na zwjazku Deutsch-Wendisches Worterbuch Tom 1. A-G a nutka na titulnym opjenje: Njemsko-Sserski Ssownik wot Handrija Sejlerja 1827. - 2. druhi z l. 1830, Ma. knih. rukop. A 33 z napisom "Sowow zbrka". Spodiwne je, zo ani tn ani tamny wot dra. Pfula wucepany njebu, tak zo so tam welake sowa namakaju, kotre w Pfulowym sowniku njestoja.-

Zejlerjowa r je jednora a jasna, wobrazna a iwa, myslam a zauam pimrjena, enje subjektivnje barbjena a dos husto rei naich narodnych psni podobna. Z jich pokadneho ra ra wn nimo znajomose ludoweho ducha njezaprahnite mocy za swoje psnje a basnje a zlouje so z wosebitym wumjestwom po jich podokowych prikadach adajo swojemu serbskemu ludej nto poskii, to by tn cyle a po wm za swoje pipzna a sebi bjeze weje ee hnydom a do cya piswoji. Runje z tutoho wotpohladanja pak wukhada na druhej stronje mjea a wjeta sabos nkotrych jeho psni te z asa jeho najwyeje psnjeskeje twrnose, a njedosponos welakich jeho rymow, runje wn hewak jara lohko, prawidownje a wumjescy derje rymowa rozumjee, wo im mnohe jeho psnje swda. A z teje sameje piiny te so njestrachowae hdys a hdys pi skadnosi abo k pooenju rymowanja dialektiske, wosebje holanske twrby a sowa prijimowa, to smdee sebi hio tohodla im skerje dowoli, doke za as jeho najpdnieje basniskeje dawose naa pisomna rc hie tak krue postajena, wobmjezowana a wudokonjana njeb ka densa. Hewak, be Zejle kruty sudnik wupodow swojeho ducha a porjedee na welakich psnjach mnoho a husto, to je z jeho zawostatych rukopisow a zakhowanych listow na Kocora a Smolerja jasnje wide. Te mamy, z najmjea wot l. 1860, wstu mru, kak wysoko wn sam tu abo wonu pse a base waee, w tym, hde ju wn wozjewi da. Najwudokonjenie mjenujcy podawae wn do "asopisa Maicy Serbskeje", mjenje dokonjane do "uiana" a wdnie do "Serbskich Nowin"; psnje, ki pak z cya jeho spodobanje njenamakachu, lapi wn do rukopisneho, resp. papjerneho kuika we swojej studowani, hde zakryte a zabyte wostachu, doni je my tam njewueechmy.

A wanos Zejlerjoweho basnistwa wotpouje bjez dwla w tom, zo wn maiznu k swojim psnjam z pirody a ze serbskeho wjesneho iwjenja bjerje a zo ju wn we wtinskim, istoserbskim a pobonym kesanskim duchu zapimuje a wobduje. Ze swojim wtrym, wotewrnym wokom widee wn, kak huboko je naemu ludej swjata lubos k Bohu a nna, pelubozna lubos k boej stwrbje do wutroby zapjena, a wn jako prawy syn serbskeho naroda wobsedee tute jeho samownose sam w najwyej mrje: wn wobkedbowae iwjenje stwrby jara domyslnje a dowipnje a rozumjee jo nam basniscy w najrjeej podobje predstaje. Wo tym swda nimo mnphich jednotliwych psni wosebje jeho "Poasy", kotre su najlpi dopokaz jeho hubokeho zapijea boeje stwrby a jeho basniscy tworjaceje mocy. Serbske domjace a rataske iwjenje z narodnymi wanjemi a swjedenjemi naeho luda matej za podok wosebje "Serbski kwas" a "Serbska meja": tu ka druhde Zejle mrnje a wrnje bjeze wch wotpohladow date serbske wobstojnose wopisuje a w plastiskich, te jednoremu itarjej zrozumliwych wobrazach tak iwje a zajimawje nam ped woi staja, zo so nam zda, jako bychu so pedmjety a podawki wot njeho wobspwane ped nami wupesrae a stawae a jako bychu jeho serbske wosoby iwe ped nami khodie a skutkowae; Zejle je swj serbski lud nanajlpje zna a z najhorcyej, istej lubosu swojeje nneje, nadobneje wutroby wo nim aza njn basni; jeho psnje dawaju nam woprawdity wobraz serbskeho luda samoho, kajki wn je ze swojej sprawnej, pobonej, ale nic pobonostkowej myslu a ze swojej swru. Tu t chce serbski lud nic jeno w jeho zwonkownym, ale te w jeho znutkownym iwjenju spzna, tn namaka k tomu najkrti, najnjemylnii a najluboznii pu w Zejlerjowych psnjach a basnjach. - A ze swojej swrnej lubosu k serbskej zemi zapuje Zejle serbskemu ludej samemu lubos k domowinje a k maenej ri, kotru wn znajee a wumjescy naoowa wdee w prnjotnej cyosi a cunjosi ka adyn z jeho rowjekow. To pipznawaju te wulcy wukrajny kriticy, ka na p. plski spisael hrabja Stanisaw Mieroszowski, ki mi wo Zejlerjowym psnistwje takle pisae: "Ja itam tute wabjawe idyle z cyle wosobitej radoscu - lubozne su wone ka naltnje kropaki, mejske zwnki, njezapomniki, fijaki, nalicki a druhe make, nne plne kwtki, kotre nas ze swojej graciju, nnotu a poninej elegancu zwjeseluja. Wulka wustojnos k temu sua, nto woprawde rjaneho a nadobnehopo wanju ludowych psni tak zbasni, zo pola luda te spodobanje a lubos namaka - a Zejle je, myslu, tutu wustojnos w najwyej mrje wobssda" ... Haj, tutn posudnik ma cyle prawje: na Zejle je ludowy basnik w najlpim a najwyim zmysu sowa; istoludowy a dosponje serbski kharakter jeho psni je jim pu do srjede naeho luda pihotowa a Zejlerja kdej serbskej wutrobje tak lubeho a sympatiskeho sini ka dotal adneho druheho serbskeho basnika.

Dr. E. Muka w Zhromad. spisach Zejlerjowych.


85.

Rdnej ri

O klin a brin mi, rdna r,
Ka z njebjes lubos wtebi dycha!
Za njewjestu chcu tebje m,
Ty krasna mojich sonow pycha.

Ty mojeju sy wuow wysk
A hordos jazyka sy moja.
Hdy sni mje a spina stysk,
Mi kidlo twoje zynki troja.

Tak zyno ka dych naltni
A wonjejo mi w trunach hraje.
Mc sodka ze rta wje i,
Hdy do pjera mi kuzo tkaje.

Ty wohe mojich sowow sy
A mojoh' mjena krna krasna.
Hdy wichori a hroa my,
Sy hwzda mojim myslam jasna.

O hrj nas, deb' nas a nam sw,
Ty wbohich Serbow zota pycha!
Haj, klin a brin mi, rdna r,
Wak z njebjes lubos w tebi dycha!

J. iinski, Serbske wobrazki.


86.

Maena r

Maena r ma w sebi wulku mc. Kajki lud je, to wn mysli a za im edi, to peiwi a epi, to jemu wjeselo cini to a hie wjacy ee do re a rli zasy z njeje. Wona naii ludej jeho kharakter, wanja a naoki. Hde je so Serbam z namocu maena r braa, tam su so rozpuie narodne zwjazki mjez ludom, tajcy su so po asu skhilili k cuzemu, doni njejsu cyle do njeho peli. A tak smy zhubili serbske splahi a ludy a jeno horstka zwostachmy we uicomaj, kupa wosrjed omjaceho morja Nmcowstwa, kotre chce nas pr. Densa hie pozhubjujemy Serbow po stach pez wotkhad do mstow, pez zastojnistwa, towastwa a etwy. Pez to wotemrja mnozy swojemu narodej a sowjanskemu swtej. to sebi mjez nami Nmc na swoju r by zda! Nau deri za patnu. Nicht njeprje wanos nas wobdawaceje nmskeje re. ehodla njedyrbjeli ju jako druhu wobkhodnu do ista nawukny? Tola njesm so k kode serbskeje wuiwa a trjeba.

Serbska r ma w naich ludowych ulach m centralne stojnio. Zcya zapoinaju wye ule pezahe z wuknjenjom cuzych ri. Najprjedy ma so do w maenej rozwuce. Pokazuju na tamne di, z kotrymi w cuzej ri zcya nio zapoce njeme. Njeje tn owjek, tn lud wobarowanja hdny, haj njezboowny, ki swoju maenu r, kotru wdnje trjeba, dosponje njewobknjei? Tajka serbska r, kajku druhdy mjez Serbami syi, je wonjeesenje maeneje re. Hdy serbske do w uli runje telko njeme ka nmske, zda so we woomaj nmskeho dohladowarja hupie by, njediwajcy toho, zo wone w swojej maeinje wjele duchowneje maizny wobknjei, kotru pola nmskeho podarmo pyta. Je dha nmska zdanos wjek weje mudrose na swe? to ma so potom wo druhich Germanach, wo Romanach a Sowjanach dere? t je sebi njeskaenu a njezranjenu mysl za duchowne derjeme blieho, kesansku sprawnos a ue za naturske a bske zasady wobkhowa,tn dyrbi samo najmjeemu ludej joho njepikrtene prawo na maenu r pipzna. Wzo mamy te winowatose napeo statej. Wn ada sebi jenajke duchowne wuwiwanje luda. Tola na woehnjenju di nima wn njeposrdne prawo. Te sua starim. Stat ma jeno tomu dopomha, to stari njema abo zanjechaja. Swjba ma swoje naturske prawo na maenu r. Teho nimaju stat, cyrkej a ula jej kazy a bra. Stawy jedneho stata maju so mjei sobu lubowa a esowa. Tola wjacy lubose smda sebi domordni jenajkeho pokhoda wopokazowa. Kdy owjek sm po kesanskej wucbje swj narod najble lubowa. Z tym pak so cuza r a narodnos njezacpwa, to nam nai njepeeljo rad potykuja. Lubos k narodej je wola boa. Tohodla mamy jn ze wmi dowolenymi srdkami stajnje a wude podpjera a zakitowa. St potajkim ze sowom a skutkom swoju serbsku narodnos zaprwa, so maeneje re habuje, ju wonjeesi a potuje, haj hie druhich k tajkemu hrnemu injenju wabi a tak wot wch pistojnych ludi zacptemu wotrodenstwu polkuje, je najhri renegat, Juda na swojim lude, je hanje Boha, ki je jemu maenu r do erta zapi. Tajcy te adnych materialnych woporow za swj lud a narod njepinjesu, rado brja zbytny pjenjez za swtne a hrne wjesela. Tajkemu je te wo jedne, ha je Nmc, ha Serb, ha Rus abo Prus; je kosmopolit. Pod kwaklu dotalneho systema w Nmskej su Serbja nimo mry narodnje kodowali, a naa maena r b k proeskej rli, haj k smjeri zasudena a zatamana.

Wukhod maeneje re je naturski, tajke je te nae prawo na nju. t chcy to pr, tn by so owjeej naturje spjeowa. Nicht njeje sebi ju sam da. Za wch owjekow je wona jedne z najdrich kubow, kotre na zemi mamy. Maena r je r wutroby a mysle, w kotrej cye duchowne iwjenje ze swojimi myslemi a zauemi so zjewja. Wona je z wosobu tak nnje zjednoena, ka o z duu. t ju bjerje a nii, tn torha jednotliwcej ka ludej astki z due. Kdy lud ma swjate prawo na swoju r, a byrnje mjei by. A tele naturske prawo je pola wch ludow jenajke. Njech kdy, pola kotreho narodne ue njeje hie cyle pohuene a poduene, sam rozsudi, ha wn wupad na swoju maenu r jako hrku njeprawdu njezacuwa. "Mc de pez prawo!" Tak rejachu nhdy hakatistojo a wonmcy. A Bohu dak, jich rohi njerostu wjacy ha do njebjes. K tomu suee kharakter: ped nimi, ped wynosemi a predstajenymi swojeho serbskeho zmyslenja a narodneho peswdenja so njetaji. Z dobrym pikadom bechu a su nam nai wtincojo. Hdy buda Serbja w swoje do a skutki po tym posude, ha su we wim k lpemu a k wuitkej naroda, potom bude s nimi te lpje.

Jurij Sodek, Serb. Sowo 1919.


87.

Serbina

Je serbska r ka lyry slbrozwuki,
ki hiba porsik zefyra;
ka truny, kotre pez hajnia, uki
najmile zynki zaklina,
zo kwtka te smwa
so wjesele, spwa
a klini haj a dom.

Njej' serbina ka wtry epotace
a w ha'zach mcne umjenje?
Njej' w studnicy to ro pluskotace
we sinje iche zynenje? Ha], khwalimy miu tu mcnu a iwu sej serbsku swoju r!
A praj, ha njeui ka omy wodow,
ki wichor wala wjacy?
Ka hrimot, mrelow to pony kodow,
hdy njemdri z byskom zatrany?
Haj, hroace sowa
ze omjacoh' doa
to potom zynki su.

Sy sya hdy ty luboznie spwy,
ha soobika, kowronka?
Sy pos'cha, na jzoru kop hdy by
swj spw we smjeri zanoa?
Tak klini ka ana
te r naa rjana;
du najluba nam bud!

Jan sla, Hrnikowa itanka.


88.

Wuitnos serbskeje re

Ha-te-to je serbska rc wuitna? Serbska r, ki ma wjacy gramatiskich twrbow dyli nmska, je rozwiwanju myslenja wulcy spomna; tohodla serbscy hlcy, koti woprawde serbscy mysla, na gymnasiju pi wuknjenju cuzych row z wjeta so wuznamjenjeju. Ale wuitk serbiny pez wuenju won daloko do iwjenja saha. Nmcy adaju za na ntii as pdla nminy znajomos dweju nowieju row: franczskeje a jedelskeje, a nekotrykuli na wuknjenje teju sameju rad wjele pjenjez wai, dokel pi puowanju do wukraja abo doma we wobkhade z ludimi druhich narodow bjez njeju by njeme. Tomu abo tamnomu esenych itarjow snad so to tak nuzne njezda; ale wn mi, ja z nazhonjenja rcu, na sowo w, a kdy mdi daj sebi wote mnje radi, zo khroble njedyrbi wuknjenje row zakomde, hdy so jemu, ka wosebje na gymnasju, skadnos k tomu poskia. Peto - te wothladujo wot wuiwanja literatury - nichtn njeme wde, ha bude wn pichodnje na mrnej wjescy sede, kotra je z jenej abo dwmaj rcomaj dosponje spokojom, abo ha snad do wobstojnosow pide, ki znajomos nkotrych nowiich row wuitnu abo te njewobkhadnje nuznu inja. Tak daloko smy z praktiskimi Nemcami cyle pezjene, koti germanske a romanske jazyki wobjima pytaju: ale my hie nto wjacy adamy; peto t nmske mjezy pekroi, tn lohko do tajkich krajow dde, hde ani germanska, ani romanska r njedosaha. To widimy hiom w najbliej blizkosi, w susodnej Rakuskej, hde je najwjeti dl krajow wot Sowjanow wobydleny. Tu, ka te w Plskej a Ruskej, je wikowanja a suby dla hiom tn abo tamn uiski Serb poby, ki sebi ze serbskej ru pez kraj pom-hae. Wo wuitku serbskeje re wjeda te stari ludo powda, ki machu so we wjnje z ruskimi wojakami atd. zrce, a koti pi tym lpje wotedechu ha susodni Nmcy. im ble pak w naich asach wobkhad ludow mjez sobu, ze eleznicami atd., pribra, im nuznia bywa - na o su nmscy pekupcy z dla te hiom kedbowa poeli - znajomos z najmjea jedneje sowjanskeje re. t pak jednu rozumi, namaka so lohko do witkich druhich jako sotrowskich row. A tnle wulki wuitk, kotry bude so w bhu ltstotkow peco zjawnio pokazowa, podawa nam naa luba maena r, naa serbina. Tohodla sebi ju khwalmy a hajmy jako wosobnu dobrotu, kotru je boa mios nam wobradia.

Dr. K. B. Pful, Hrnikowa itanka.


89.

Epigramy

I.

Daka w swe njehladaj,
Pipznaa njeadaj!
Hewak w hnwje zahinje a w zobje.
Myto skutkow pytaj we wutrobje!

II.

Stupa w taktu, ka so piska,
Z wjelkami wu z jednej truby,
Wc mi stajnje be nizka -
A tak mnohim njebch luby.

III.

"Serb sym, Serb swrny wostanu,"
Do swta modenc horde trubi.
Hlej, do le, ei pjenjez so
We Nmcach zabysknje, a khwatajo
Wn jako mu so z Serbow zhubi.

J. iinski, Formy.


90.

Ja sym Serb

Ja sym Serb, to kdom' praju,
Njech mje khwali, hani!
Rodeny sym w serbskim kraju,
Hde su ludo khmani.

Serbscy uju w swojej dui,
Serbscy mysli howa.
adyn wtr mje njepohui,
Hok mje njepewoa.

Kda ika serbscy bije,
Kdy stawk je serbski.
D so morjo njewulije,
Wostanu ja serbski.

W modlitwach za narod prou
W horju, we radosi;
Kdu ranu jemu kou
Swrny we lubosi.

Z tysac stron njechza mnu wra
Njepeelow ipy,
Zradcy njech, to chceda, bra:
Njepuu so lipy.

Wotrodenc njech so mi smje,
Njech mi peel klije,
Zawistnik njech ces mi drje,
Njech mje krjuda zmije:

Ja sym Serb, haj, ha do rowa
- Sy mje Bh samlutki -
Serbska wutroba b'de, howa,
Serbske sowa, skutki.

Jakub ewik, Jubijejne spisy Serbowki.


91.

Mc serbskeje re

Nhdy sym w uianu rozestaja, ehodla Serb z konjom a ze psom nmski ri. - K a pos staj zwrjei, z kotrymaj tajki zemjank najrado wobkhadee. Podan njewlnik wotposucha sebi r knjezowu a mnjee sknnje, zo k a pos jeno nmski rozumitaj.

Psy pak tola serbski rozumja nic jeno w Serbach ale te nhdekuli druhde. Dwaj pikadaj tu podam, ki sym sam nazhoni.

Dowjezech so wndanjo (nazymu 1886) na konjacej drnicy po Zeitz-skej hasy won ke Konjecam. Steju na zadnim peronju a nkoti muojo. Wulki orny pos piba - a bee z boka woza owkajo a chcye jeneho kusa. Chcychu jeho wotehna z woanjom a hroenjom - ale pos im ble owkae. Khwilu pihladowawi na psa zawoach serbski:

"Psye, njej' e haba?!" A pos so, sahnywi wopu, zawri a kae wot woza. Witcy so diwachu. Ja pak so smjach a rjeknych: "R njeznata je psa stria." Pi sebi wak myslach: Te ludo nau r njezriaja - a Serbow so boja -

W zanym nalu 1886 dch po drzy z Drjedan do Wysokej; w Bohlen zastupich pola zahrodnika, a chcych nto nalikow kupi. Rach ze zahrodnikom, a njedaloko stojee pos rjeaznik. Pos so mi spodobae, a chcych z nim pore. Zahrodnik prajee: "Pos kusa." Poach psej rjenje serbski re, a pos preco blie ke mni lzee, a poplacowach jeho na howu, a pos mje njekusny. Zahrodnik so diwae a rjekny, zo rozumi njeje, to sym z psom ra. "Widie," prajach "pos rozumi serbski a wy nic - w wjacy dyli wy."

Ducy domoj pak sebi myslach: My Serbja z Nmcami pecy rjenje rimy, a njechada nam rozumi. Njerozomne skoo w sakskich krajinach zabyo njeje, zo su jeho prjedownicy serbski khlb jdli.

Handrij Duman, uica 1910.


92.

Serbam

Ltnje wtiki hdy zaduwaja
Bh wem kwtkam ki dowoli!
Kda zahrodka so krasnje zyboli,
Nne kwtki wnje rozsywaja.

Zo by kwtka rjeo zakwaa,
Pilny zahrodnik jej piliwa;
Na prcu a munos njediwa,
Zo by krasnos hie pibraa.

Serbowstwu de najtni te swi,
Mdne kwtki kja w mnohosi,
Pokrjepja je pilnos serbskich di.

Tu sej tute kwtki zdobnje hajmy,
Zjednomy w mocy w lubospi,
Bohu wjenemu so pod kit dajmy!

M. Hrnik, itanka.


93.

Serbske wobydlestwo w Budyinje w spoatku 15. ltstotka

Budyin, z woprdka mae wobrnjene mstako abo lpje wjeska, natwarjeny wot naich serbskich prawtcow, b najprjedy te jeno wot nich wobydleny. Tak zwosta to ltstotki doho. Ale hdy nmski kejor Ota I. we wjnje ze Serbami sebi twjerde mstna pytae, z kotrych moh dale peiwo Serbam wojowa, natwari w Budyinje, tak powdaju nam krniki, twjerdiznu pozdio Ortenburg mjenowanu. Z dobom psa do tuteje twjerdizny nmsku wobsadku. Z tym pieechu prni Nmcy do dotal serbskeho Budyina. Pozdii nmscy kejorowje, koti tohorunja ze Serbami wjny wjedechu, spytowachu te kesanstwo do serbskeho kraja zawjes a selechu tohodla nmskich kolonistow do kraja, koti so wzo pedewm do mstow tcachu. Ka wudom, tak sta so te w Budyinje, zo Nmcy Serbow brzy po libje pesahnychu. Budyin pak bu z tutym pipuowanjom kolonistow stajnje wjeti a wjeti, a Nmcy, koti ze Serbami hromade bydli njechachu, tutych po nim z manskich murjow wutichu. Serbja, stajnje mr lubujo a njeradi wojujo, pytachu sebi z wonka manskich murjow nowe byda a twarjachu sebi nowe statoki. Tak rozumimy, zo so na kncu srjedneho wka pedmsto Budyina "serbske pedmsto" mjenowae.

Z pomocu dawkowych lisinow sym spyta libu serbskich wobydlerjow w Budyinje w zapoatku 15. ltstotka woblii. Njejsu drje w tutych lisinach jako Serbja woznamjenjeni, tola myslu, zo je so mi po swjbnym mjenje dawki dawarja abo po jeho pokhode t. r. po mstnu, z wotkel je do Budyina piahny, poradio, libu Serbow nimale z wstosu wusldi.

Zpehlada dawkow widimy, zo mjee Budyin wokoo lta 1408 nhde 347 serbskich hospodastwow z 1909 wosobami, to je 35,8 pro-centow witkich wobydlerjow, potajkim wjacy dyli teinu Serbow. Pispomni tu dyrbju, zo mjee Budyin po mojich wobliowanjach tehdom wo hromade 5335 wobydleri, Zo Serbja woprawde ped pikhadacymi Nmcami do pedmsta Budyina wotstupowachu, widimy z toho, zo b w nutkownym mse 94 serbskich hospodastwow z 517 wosobami, we wonkownym pak 253 hospodastwow z 1392 wosobami. Abo po procentach pide 9.8 procentow na msto za murjemi a 26 procentow na msto ped murjemi. W nutkownym mse be wosebje "Serbska wulica", w kotrej najwjacy Serbow bydlee, po im je te swoje mjeno dstaa.

So samo rozumi, zo mnozy z tutych Serbow njebchu w Budyinje samym rodeni, ale zo bchu, jeli nic runje sami, tola jich stari a prastari do Budyina piahnyli. Zajimawe je zhoni, z kotrych kninow serbskeho kraja abo z kotrych serbskich wosadow bchu pipuowali. To praja nam jich swjbne mjena, kotre su mnohim z nich date po wsy abo wjescy, z kotreje do msta piachnychu. Tak widimy, zo tehdy budyscy Serbja ze showacych wosadow pokhadachu: z bartskeje 3 wosoby abo swjby, z budyskeje 26, z husanskeje 6, z hodijskeje 9, z huinjanskeje 2, z bukeanskeje 4, z mao - budyinskeje 1, z klukanskeje 6, z maleanskeje 3r z minakaskeje 6, z njeswaidlskeje 11, z budesteanskeje 4, z priskeje 3, z radwoskeje 5, z hornjowujzdanskeje 3, z wjeleanskeje 4. Dale pokhadachu z wosadow lubijskeho wokrjesa: z bukeanskeje 3 a z ketlianskeje 4, a z wosadow kamjenskeho wokrjesa: z krsianskeje 3, z wosleanskeje 3, z ralbianskeje 2 a z wotrowskeje 2. Z tutoho zestajenja spznawamy, zo wosebje z wosadow blizko Budyina wjacy Serbow do msta ahae, dyli z daich. To pak je te cyle zrozumliwe. Jeno Njeswaido ini tu wuwzae ze swojej wysokej libu 11 wosobow abo swjbow.

to pak b wina, zo mnohi krasnu ichu wjesku z lubym domkom a kjatymi polemi wopui a swoje zboo w mse pytae? Pola toho abo tamnoho be to nadja, zo w mse wjete zamoenje docpje, ha je jemu to w ratastwje mno. Ale asia piina b showaca: W asu do 14. ltstotka wdee serbski rlnik, zo w ee ratastwa njese za swoju ddinu zemju a za wosobinsku swobodu. Tola wot tutoho casu a snad hio nto prjedy dyrbjee rata pdla swojich starodawnych eow te nowe pisunose dopjelnje a k tomu zemju wobda jeno jako poddan w hrode sedaceho zemjana, kotry dawk adae. Tu mnohi rado wo stejo a leo wostaji a pytae w blizkim Budyinje swoje zboo.

Nimo mry zajimawe by hie byo wusldi, kajke rjemjesa wosebje Serbja w Budyinje wukonjowachu. Znate je, zo w nto pozdiim asu Nmcy z hidu na Serbow w mse zhladowachu a sknnje to docpchu, zo adyn njesmdee z mitrom by, jeli njemee dopokaza, zo njeje serbskeho pokhoda. W tutym naim asu to po zdau w Budyinje bie njepaee. Tola ha dotal njejsmy hie adnych kuoow wusldili, kotre bychu nam na tole praenje wotmolwie. Nimale z wstosu pak memy praji, zo Serbja wosebje w pedmse Budyina te husto dos jako ratarjo swj khlb jdachu.

Dr. Jakub Wjacsawk, . M. S. 1917.


94.

Mortwy do

Balada.

Pje mi hlcy, khwataje,
Pje ntk, ze mnu spwaje
Spw mi tn cuni klinaty,
Po wch mi Serbach zynaty,
Po wch mi Serbach serbowskich
Wo tych mi rjekach ryeskich! -

Tam hde mi we luboznej saksonskej zemi
objo to roke slbori so,
A nad objon/skay so zbhaju k njebju,
Tam wysoko stwarjeny mst ja i znaju
Wot skay do skay wjedacy tak,
Zo wyi njej' adyn i po cyym kraju. -

Z mosta tam dele zhladuju,
Wuhladam tranu hubinu,
Wudera na mnje diwje so
Huboke, hrzbne bjezedno;
mrki tam delkach hobrske
Su i ka jehy malike!

Tam hrd je sta serbski na wysokej skale, -
Minyo tomu so wom stow lt, -
Dha na nim rjek Wjmr b nadobny z knjezom,
Pan sylny a rjany, po wutrobje sprawny
Wtcowskim piboham piwisujo,
Pak swrny a w bitwje ped druhimi sawny.

adyn joh' winik njepem,
adyn te br jom' njepek;
Pez kabat jemu elezny,
Pez worcel jemu byaty
Pu jeno lubos sini sej,
Lubos ke knjenje pciwej.

Je lubos i diwna, njediwa na wru,
Ani po narode njepraa so; -
Jadwigu b wuzwoli, kesanku, dowku
To nmskeho ryerja Wulframa modu,
Ki tam na susodnym hrode b knjez
A surowy njepeel serbskemu rodu.

Sa drje je Wjmr brakow k njom'
Z pistojnym, pknym postrowom,
Z prstwami sam so ponii,
Tajkile wotrjek naprosy:
"Serbskoh' za pohana psyu krej,
Nanihdy moja dowka njej'!" -

Na te zasutaa zrudnje je sowa,
Wokoo hroda b wichorina
So zbhnywi pirodu zatasa diwje:
Pak wjetu we wutroby hubinje twori
Wjmrej zrudoba z njepokojom,
Zo nihdy njej wurjec, kak we nim so hori.

Wra ta hory pesadi;
Lubos w hory peskoi:
Wjmrej pide do mysle,
Lisik wn lubej napie,
Sele tn lisik z huslerjom
Podrnym skradu lubej dom:

"Wo jdnatej, luba, bud jute ty delkach
Pod hrodom w zahrode akajo mje,
Zo wudemoj skoro wm njepihodnosam,
Zo lubosi twarimoj tempel we miym
Mojim mi hrodiu skaowatym,
Na mojim mi sydliu njepewinliwym." -

itawi holo mnkluje,
Dwojaka mysl ju pehnuje:
"Dyrbju dha, abo njedyrbju? -
Buda mje swari njeswrnu -
Buda mje tama njesmilni -
Njetama-li Knjez njebjeski?" -

N, wn drje Bh lubose wostanje wnje,
Njetama, to d po lubosi je!
Tu z nana - ha kesana - hidenje sapa;
Tam z pohana wutroby lubos so podi,
Ka z njebjes jandelik kiwajo mje: -
"O jandelko, twoje njech swto mje wodi!" -

Nc be icha nastaa,
Sparnu tu pachtu pestra.
Jchataj dwaj tam na konju,
ritaj spenje po puu;
Dojchu Wjmr z Jadwigu,
Na Rain - skau wysoku. -

A mjtaj so derje a wuijtaj rjenje
Jasne dny wjesela z dakownou!
Tu pod sncom khwiliki zboa su kue, -
Haj slduje hcy dos njewjedro trane
Hodinku miu, zo wotepi ma
Tra z trajawej zrudobu wo zboe brane. -

Brzy d Wulfram wusldi
Khowanku swojej' dowicki;
Pni so w zsi, zaroa,
Wjeenje krwawne pihroa;
Wulki dl Nmcow wobjcha,
Syy sej luda zhromada:

"Mi poje ntk, krajenjo, pomhaje wjei
Kiwdu nam ibale nainjenu!
Was witkich d nastupa, hac smda Serbja
So smjei nam dale, nam knjei na skodu, -
Wutupmy hnzdo to sokoowe,
A smjer tomu sokoej, smjer jeho rodu!" -

Tupaju konje, zrjehotnu -
Wtre te mjee zabrinknu, -
Mrele Nmcow walejo
K Rainej so a smalejo
Surowje witko wutupja,
to jeno serbske mjeno ma.

Drje nadbhi inja, pak witani krwawnje
Z twjerdizny stupaju z wopjeicu;
to owska mc zame peiwo twjerdi,
Ki Bh je chcy sam ju ze kitom tak wod,
as zo by, wo hewak scyrowaty,
Lt tysacy ani ju njezamh podml? -

Msacy tak so pominu,
Lto je nimal' na kncu: -
Bda, i bda, Wjmro!
Sylnii winik piwda so, -
Hri, hac Nmcow zobota,
Njepeel hd so pisnowa!

Ach, z hodom w stawy i wosabnjeja,
Z hodom w wutroby zezawutla,
Ka kwtka bjez wohi i zwjadnjena mrje:
Hlej, Serbam hd wutrobu njesini khmanu.
iwy so njepoddam njepeelam!
Tak Wjmr: "St swobodu lubuje, za mnu!" -

"Do twojej rukow, Morjawa,
Swobodny syn i khwatam ja!"
Mje w rucy z mosta wikny so,
Z nim jeho tyrce rjekojo,
Zlea do tranoh' bjezdnka -
Bjezdno witkich pohrjeba. -

Jich kose tam bleja w hubinje ichej,
Kiik jim adyn tam stajeny njej',
Jim soolik adyn tam njepozaspwa, -
Ha lutke tam sowisko styskniwje woa:
Sawa bud wna, wy rjekojo wam! -

Hlej, to je ta pows wot mortweho doa.

J. Ed. Wjelan, . M. S. 1876.


95.

Macyna paza

Maka pede spwajo
Bku kudel idanu,
Wko swte byskajo
Swdi mysl radostnu.

Wjer so, eke wrjeenko,
Smwkaj mi so myslika,
Ceh so, swte pedenko,
Bude kwasna suknika.

Kajke,wera wjesele,
Juk b z Maku na slubi;
Densa hke rudenje -
K wjni su joh' zbrnili.

Maka pede pakajo
ru kudel paosnu,
Wko omy syzujo
Swdi tynu zrudobu.

Wjer so, orne wrjeeno,
Lubeho su zabili;
Sre, zrbne pedeno,
Smjertna bude koul mi.

Jan Radyserb-Wjela, Tydenska Nowina 1844.


96.

Wineta

Hdy do wcka i pohladnu,
Dha na Winetu pomyslu,
To sawne msto zastarske,
Ki do morja so pepade.

t prawe hrnko wurjeknje,
Winetu zaso wuzbhnje
Z najjasniimi wemi
A wysokimi khemi.

Praj, kajke hrnko wuzwolu,
Z im twoju lubos wubudu,
Zo ka Wineta postanje
Mi w ichej twojej wutrobje?

K. A. Fiedle, Luican 1868.


97.

Serbski prawopis

Runje su Serbja jeno may lud, dha mjez nimi tola dwoje wry wuznae knjei. Wobej wuznai mejetej dotal swj wosebity prawopis; a rozdl teju prawopisow may njebe. Z toho pide, zo protestantojo katolske knihi ita a zrozumi njemachu, a katlscy nic protestanske. Dokel pak smy ntko witcy w nawditosi a rozswtle tak daloko, zo jedyn druhemu wjacy wry njewutyknjemy, a dokel smy pznali, zo kde rozkhadenje serbskim nalenosam kodi a zo me Serbowstwo jeno w pezjednosi luda duchownje so rozwije a rozkwa, tohodla su so muojo wobeju wuznaow w tym zjednoili, zo by so nowy prawopis postaji a wot wobeju wuznaow naoowa, tak o by kda wudata kniha kdemu Serbej wuitna bya. Tak je tute nowe wanje pisanja, tutn nowy prawopis nasta, kotry je na powitkowne sowjanske prawida zaoeny a so skadny abo analogiski mjenuje. Tohodla, serbscy krajenjo, njewotwlakuje so tutoho prawopisa! Pez njn, jeno pez njn memy zjednoenju naich Serbow a rozkwanju jich duchowneho iwjenja spomni by. Njepraj nicht: To su nowinki!" peto na starym mstnje njememy pecy stojo wosta. Njepraj nicht: "Tn prawopis je eki!" Wn je pi naoenju maeje prcy li ha stary. Wulka sya naich wuenych je jn z wutrobnej radosu powitaa, a wy, ki jn dotal njejse pznali, pimaje so jeho z najlpej wolu! Wopome, zo chcemy zjednoeni za nawditos naeho rad wuknjaceho ludu da.

Do sowjanskeje rnicy, a wosebje do sowjesow, je ech Dobrovsk najprni swto pinjes, kotre na krajan dr. Ptr Jrdan we swojich rninych spisach rozrja, na o tudy dakownje spominamy.

Dr. K. B. Pful. as. Ma. Serb. 1848.


98.

Serbski rychopis

Hdy bchu ludo poeli prajene sowa pisa, poachu sebi te na to mysli, kak bychu je po mnosi rue napisa mhli. Tohodla naoowachu hio w starogrekskich a staroromskich asach welake skrenki sowow. W nowiim asu poradi so wunamaka pismo, z kotrym me khtio pisa ha re. Tajki rychopis wusldi za nmsku r mjez druhimi Gabelsberger. Dokel be jeho system khmai dyli druhe podobne, penjese jn Hendrich Jakub Heger, podpjerany pez sawneho afaka, pez umavskeho a druhich, l. 1848 na tyri najwjeti sowjanske re. Potom te druzy we welakich sowjanpkich rcach rychopisne zestajenja piprawjachu a naoachu. Te w naej serbinje njewosta to njespytane. to smy wo tom zhonili, staj so tu prcowaoj jako prni na najsawnii narodowc Micha Hrnik, a po nim z mdich Jurij Kral. Do ia pak pody jeju prcowanjow dotal pie njejsu.

Nkotremukuli pak, wosebje serbskim prdarjam a rnikam, bude snano witana wc, hdy buda mc swoje mysliki khwatnje napisa a z tym wjele droheho asa zalutowa. To je wina, ehodla namowjany pez druhich swj rychopis tu w iu wozjewjam. Wn je nic jeno po theoriji zestajany, ale po mnohe lta te praktiski peze mnje wuspytowany a naoowany. A k tomu je wn tak lohki, zo jn kdy zdany Serb za nkotre njedele a, t nmsku stenografiju hio znaje, za tyde dosponje nawuknje. Z rychosu zjednoa tutn rychopis te dosponu wstos, kajku ma pismo, tak zo tn, ki jn znaje, bjez wobenose peita nic jeno, to je napisa sam, ale te to t druhi. Srdkaj, z kotrymaj so to dosha, staj tejle: pismiki su jednore, pisaju a zwjazuja so lohcy; skrenki sowow su postajene po wstych prawidach. Potajkim dli so wucba wo rychopisu do dweju dlow, do wuby wo zkach a do wuby wo sowach.

Dr. Filip Rzak, . M. S. 1895.


99.

Hudba

Ty wodi mje na hna jasne,
ludaprzdnu, ichomnu,
A moje pea, sony krasne
So swa tebi we woku.

Njech swt mje tyi, pepznawa,
Ty w, to pjelni wutrobu.
Wak twoja r mi wstos dawa,
Zo znaje rados, stysknotu.

A sym ja pio khudy k tebi,
Tu nabych drohich kubow dos:
Hlej, pokoj due dobych sebi,
Mc a horjo a zboownos.

K. A. Fiedle, Luica 1901.


100.

K. A. Kocor

t by mjez nami Serbami jeho mjena njezna? t by jeho spwow njespwa? Wotrok a dowka, bur a knjez, zdany a njezdany w holi a horach, we wsach a mstach, spwa pi dle a pi wjeselu krasne hosy naeho mitra. Te cuzomc, samn nmski susod se Kocorej koni, z respektom a poesowanjom. A my densa naemu mitrej awrjenc podawamy, dakownje prajicy: "Ty sy, ki sy na luby lud spwa wui!"

Kocor je rodeny melodiski genij; z jeho kuzaskeje lyriskeje harfy stajnje nowe zaklinuja hosy, pone naivneje jednorose, ale nutrneje hubokose; wurazy to woprawditeho wumjeskeho ducha. Naemu ludu je Kocor zaoe serbskeje narodno-wumjeskeje hudby, wosebje spwa.

W serbskich hrkach a hajkach zahoskeje wokoliny dorose; tam zapichu so jemu serbske narodne hosy zahe do wutroby; a hdy b pozdio w hudbje so kuba, z mcnym hibanjom woiwichu, rozwiwachu a petworjachu so: narodny spw bu ze iwjenjom jeho byu. Hnydom jeho prnje hudbne pospyty wobswduja to; spnje nadoby powitkowneje popularity.

Wjele k wuspchu Kocorowych komposicijow pida zboowny pipad, zo namaka w fararju H. Zejlerju basnika, kotry tak ka wn stojee na rdnej pde serbskeho ludstwa, psnjerja bjeze weje tendency, ki date pomry a wobrazy z ludoweho iwjenja skiee w plastiskej formje a w prostym podau.

Tak bu Kocor te sobuzaoe serbskich spwanskich swjedenjow l. 1845 a showacych, a z tym njesmjertny zbudowa noweje serbskose. - Tehdom d poachu so Serbja z nowa jako lud zauwa, a zjawnje pez Kocora dopokazachu swoju khmanos te za salony. Kocor njewobmjezowanje wobknjeee programy spwnych swjedenjow, jeho spw so rozlea do najzdaleniich wsow a mcnje wjele wudokonja za zbudenje modeho Serbstwa. Te nkotry mody wobdarjeny Serb tehdom swoje mocy spytowae, ka Frencel w Njeswaidle - a staraj hio: Smole a Zejle we azu.

Kocor je z njewdnej pilnosu da, wozboujo swj lud z wulkej syu maych a wjetich skadbow.

Wulkotnje zaiachu so posucharjam jeho oratorije, z kotrych drje stej "Nale" a "Kwas" najkrasniej wupodaj jeho Musy; mi so "Nale" najkrasnie a najsawnie mitrowe do by zda.

Ale te w jeho mjeich dach so krasne nakhadeju parle. W dejmantowym byu swi so jeho "Syrota", kotra te najkamjetniu wutrobu zmjehi. A kak rli so bohae melodiske iwjenje w operee "Jakub a Khata"! Jedne z najposldniich rjanych dow mitra je "Wodan", na sowa H. Dumana-Wlinskeho komponowane. Te krasne narodne reje se zajimawym rytmom je nam Kocor dari. Ani njezapominajmy na jeho komornu hudbu a jeho ouvertury, harunje njejsu tak znate. Hnujacy zaiuje so dui jeho duchowny oratorij: "lzraelowa zrudoba a trt". W wjete komposicije - oratorije, su so w Budyinje, Lubiju a te w Drjedanach, ze znamjenitym wuspchom ped wubranym posuchastwom pedwjede, mitrej k wulkej sawje a nam Serbam k esi - a k wuitku.

Witke Kocorowe komposicije, te najwobsrnie, ka jeho oratorije, maja wsty raz wysokeje noblesy a adneje pciwose; witke su po formje jednorje tworjene, njeso znamjenja narodnych hosow. Ja bych Kocorowe spwne psnje piruna holcy ze wsy, prostej w drasenju, rjanej, nnej a lubej, tu sonjacej, tu ibaej: a jeje mdrej wcy a kjacej hubcy nas wobkuzujetej, hdy d je wo tak pirodene na njej, ani jeje mysl njekhori na mudrowanje.

We swojim narode Kocor samsne msto zajima, kotre Bjedrich Smetana w skim. Nkotre rysy su jemu a skemu mitrej zhromadne. Wobaj naroditaj so w prnjej twri minyeho stotka, Smetana 1824 w Litomyli, Kocor 1822 w Zahorju pola Budestec. Wobaj z prostych stawow swojeho ludu pokhadataj. Kocorowy nan b rolnik, Smetanowy piwarc. Lubos k hudbje w tym a wonym wucui w najprniej modosi. Kocor zda so w Budyinje w dobrej wubje hudbneho direktora Heringa jenak wustojnje ka na klavrje, tak na pielach, a na seriosneho komponistu - Smetanowy talent zrawjee w Prazy pod nawodom znamjenitneho yirtuosa na klavrje a hudbneho skadowarja Prokea. Smetana a Kocor zahe z originelnymi skadbami pedstupitaj ped ud: Kocor nkotre z luboznych prnikow poswjei swojemu wuerjej Heringej, Smetana swoje kharakterne opus 3. za klawr mitrej Lisztej. Wobaj w najlpich munych ltach stworitaj da, kotre same hio bychu njesmjertnos zawsie jeju mjenu: Kocor swoje zote "Nale", Smetana swoju z dychom nala dychacu a zahrwacu ze snnym byom operu: "Prodan nevsta"; a wob dle wak butaj te tu a tam najasio spwanej. Jako z Kocorom Serbam, tak ze Smetanu skemu ludu nasta zaoe specifiscy narodneje a wumjeskeje domjaceje hudby a z tym mcny wubude ludu. Wulke koncerty, woprawcjite swjate dny domjaceje hudby, wobaj skadowarjej samaj dirigowataj, njo, zahorjene triumfy, najlpi synowje ludu wyskachu jimaj.

A tola, kak so wobaj mitraj rozkhadujetaj zaso! Samotna lyriska Kocorowa powaha a Smetanowa postawa dramatiska pedstajujetej wtry kontrast. Hie ble wumjecow dli polo hudby, na kotrym knjeitaj: Kocorowa domena je hownje pse, Smetanowa komorna hudba, symfoniske basnjenje a opera. Ze zotym awrjencom staj wobaj wncowanaj, ale Kocor je wjele prjedy w ludu so pedoby, ha doho we wukraju - w wedskim Goteborgu - jako kapanik skutkowacy a dojasnjowacy so Smetana; pozdio hakle tutn profeta we swojim wtcnym kraju pipznaa dode. Wysokeje staroby wobaj dsptaj, tola te tu je Kocor lubuk Musy by.

Hio 80 lt starcej b w slboru pzdnjeje nazymy, a hie so, njediwajcy na snadnu khoros woow, lnje a duchownje erstwy ujee wuiwajo w mrje we swojim ketlianskim idylu wulkich skutkow pody. Kak struchy za to b Smetanowy iwjeski wjeor! ski mitr, kotry hinak ha Kocor te materielnu nuzu iwjenja nawdi, bu hio w najlpich munych ltach z wunej khorosu napadeny, a dosponje wohuchnywi skni w zamjenju ducha njezboowny, ldom majo 60 lt w praskich Kateinkach.

Bjarnat Krawc, uica 1902.


101.

Zdalenej lubej

O daj mi, daj wak, moja mia,
i zhladowa do wka mdroh'
e, prou, lkarja njeh dobroh'
Ma wutroba mi pestyskniwa!

Wn swt sy sama mi ty rjany;
Ki radose w nim njenamakam,
Ach tebje doby, mia, akam,
Ach tebje - njejsym zacpwany!

Ach chcya trt mi jeno skii
Tu w njewjedrach, we iwjenju,
A byli te pez pohladnjenje.
Mje njebuda te potom nii
W wosudy, we adosenju
Ja njepodam so saby enje.

Micha Bjedrich-Wjelemr, uian 1875.


102.

Klankodiwado a jeho wuznam

Smy iwi w dobje, w kotrej owjestwo pi wm swojim pospochim khwatkom do prdka zaso pima za starymi dobrymi doho dos zacpwanymi zarjadowanjemi. Tak je to te z klankodiwadami. Nhdy, hdy wjetina ludi hie ani nowinow, ani knihow, ani diwadow ze iwymi hrajerjemi njeznajee, be klankohraje, ki ze swojim khudukim wozykom msto wot msta, wjes wote wsy ahae, jeniki japoto wumjestwa, haj, docya duchowneje zabawy. A potom pide wobrot. Sepje asopisow a knihow rozleachu so po wch krajach, diwada rozechu ze zemje a mali, ponini kralojo a pryncojo a pryncesny klankohrajerjow bchu wopueni a wisachu po wej swojej krasnosi zapreni nhde w kuiku a tryskow pony Hapka abo Kapork zakisny a zaby swoje orty, ki bchu telko khutnych piposucharjow rozwjeselie. Tola nic na wne! Wn jako zastupnik sylneho njezniomneho optimisma njemee zadwlowa, wn wdee, zo witcy i zakuzani pryncojo a pryncesny zaso wotua ze swojeho hubokeho spara hie k wjetej krasnosi. A mjee prawje. We wulkich mestach, w krasnych wumjescy wuwjedenych diwadach wustupuje densa zaso Hapka jako swrny suobnik swojich wysokich knjezow, a klankodiwado ze swojej sylnej wobkuzacej naivitu dobywa sej dale a wjacy piwisnikow a lubowarjow. Njeru tu wo Barlinu, hde pai najtue mstno w klankodiwadle - ti hriwny. N, klankodiwado ma a me za tuni pjenjez poskice dsu a wotrostemu wokewjenje a powuenje nadobo.

Wzo, pedewim dsu. A tu skutkuje jako wubjerny srdk k wupstowanju dsowskeho kharaktera. Moderna pedagogika hdnosi sej klankodiwado wosebje tohodla, dokel me so z nim najlo a najlpje peskutkowa jedna z prnich poadankow pedagogiskich: wuwuowa pez zabawu, rjec wrnos ze smwkom na hubinkach. Peskakowacy, wjesoy duch modizny njeje jara pikhileny suchim ulskim wdomosam, kotre, su-li podawane tak ka su, sprcuja, buda njelt, haj, inja zacis pinueneje namocy. Di wak dyrbja rady pijima wubu, powuenje ma jim by witane wjeselo, wosebje tam, hde so jedna ble wo wukubanje kharaktera dyli rozoma. Memy do nuzowa, zo by pijimao wdomose, nihdy wak, zo by so nutkownje polepio - tu dyrbi kde do same chcy, dyrbi na peswdiwych pikadach wide, zo jedna wopaki a kak ma jedna prawje. Tu wzo ulske srdki njema dosaha. Dyrbimy dale srdki pyta, z kotrymi bychmy tutn wany zamr docpli.

A tu njememy sebi lpeho pomocnika mysli, dyli diwado a to klankodiwado, kotreho kuzo skutkuje. tak bjezposrednje a je tak bizko dsowskej dui, zo je w tutym nastupanju njememy dos wysoko hdnosi. Maizny klankohrow, brane najble ze swta bajkow, ra z najzrozumliwiimi sowami k modej dsowskej howcy, ponej fantastiskich sonow a zboownej w pespodiwnych widenjach, ka je wukuza dokonja jeno erstwa, iwa a mcna dsowska fantasija. Maizny tajke podane wzo wot woprawditeho basnika, njema misny wuspch, dokel skutkuja z typiskimi, razowitymi postawami ludoweje poezije.

Dobra klankohra je z wokewjenjom te za dorosteho pihladowarja. Romantiske wuzdae rjekow mnja lubowlnje wobraz a zwreja jednanje a nia pi tym ironiscy ilusiju; rjekojo hladaja z dowru iwjenju napeo, ale njedada so wot njeho zjeba, njezadwluja pi wokomiknym njelachenju. Dokonjeja sej wai ponos, krasnos a sdkos iwjenja, a zhladuja z dobromyslnym smwkom na jeho podskoki, ka bychu chcyli rjec: wak my wmy, zo to tak z njemni, sy tola dobre a krasne. Pihladowarjej so zda, ka bychu rjekojo mli wosud we swojich rukach a bychu jemu diktowali notu swojich napadow.

A za tej kalejdoskopiskej hru pemnjawych scenow peswitaja jimawe rysy prosteho ludoweho basnistwa, tak njepytaneho a jasneho, jednoreho styla, z tak wotewrjenej iej mudrosu isteje wutroby, zo dyrbi te dorostemu by wumjeski poitk showa hru ze zajimanjom. A di cuja instinktivnje mc iwjenskich wrnosow, podmoowanych z nuznosu wosuda, a bjeru je z diwada tak sobu, ka bchu wot ludoweho basnika peiwjene a na jewiu podate: huboke, woprawdite, ae w pisanych a wjesoych ramach stroweho nahlada na swt. Demoniskos a tajomnos, samowne ludowym wutworam, su paralizowane ze smchom Hapkowym, ki dokonja pryzlowa te w najble kritiskich situacijach.

Z klankodiwadom wak je te mno pstowa wumjeske ue. Na kraju wonka me klankohraje by jeniki japoto wumjestwa. A tohodla kade so te w posldnim asu tajka wanos na to, zo bychu podawane hry bye hdnotne pody woprawditeje poezije a dale zo bychu klanki same bye zhotowjene wot swdomitych wumjecow. Njesm so ani podhdnosi techniske zhotowjenje figurow. Klanka dyrbi by wumjescy stylizowana, dokel dyrbi so ze swojim wurazom a z mnosu pihdnych gestow zbudi adane zauwanje.

to nastupa maiznu, tu nawjazuje klankodiwado na ludowu tradiciju. Bajki, powse a narodne eposy wobsahuja cye bohatstwo dramatiskich elementow. Ju densa je mno maemu publiku poda woprawde wumjeske da, napisane specielnje za klankodiwado, na p. klasika klankodiwada, hrabje Poccija, a mnohich druhich.

Tohodla je nuzne, zo bychu witcy, kotrym zalei na tym, zo by naa modos ma ze swojich zwjeselenjow najwjeti duchowny wuitk, pinjesli za tutn wany zamr swj wopor - zawse won pinjese bohate pody!

Fr. Prochazka - C. Wjeka, uica 1908.


103.

Snco - swoboda

"Snco, snco chcu ja m!"
Woa slncna ra,
"Kak ja dyrbju ros a k,
Ka to re ma?"
Prawje ma, o rica,
Sy te k tomu stworjena.

A ty ducho owjeski,
Na o lei tebi?
Njejsy ram k runosi,
Praj, to peje sebi?
Ja e syii zaumi
A mi wte wotmowi:

"Swobodu, mi swobodu
Msto snca daje,
Puta, spah a robotu
Z razom rozamaje;
to je z Boha rodene,
Dyrbi te by swobodne!"

H. Zejle, Zhrom. spisy III.


104.

Nto wo jtowjeku w diluviainym asu w Europje

Diluvialna doba naeje zemje je potajna hranica swtnych a zemskich stawiznow. Jeje as memy densa lpje postaji ha prjedy. Mjez tym wak, zo po pepytowanjach poslednich 30 lt densa egiptske stawizny ha nhde do lta 4000 ped Khr. derje dos znajemy, w Europje stawizniske ra wjele prjedy zaprahuja, dosahujo z najwya ha do 15. stotka ped Khr. Wo tym, to je so prjedy wo iwjenju europiskich ludow podawao, zame nam jeno prahistorija nkajke wotmowjenje da. Wueni su stawizny zemje do wstych periodow z kharakteristiskimi zwrjatami a rostlinami dlili. Paproi wuhloweje doby sldowachu jehlinowe a hie pozdio lisowe tomy krydoweho asa, sknnje rostliny z jasnje widomym knjom. Podobnje memy zwrinu w njedlenym zwjazku wot jednorych ha k wye organizowanym formam showa, ha k runje khodacej owskej wopicy ped neto ltami w teej podzemskej wore wosrjed kupy Javy namakanej. Pirodospytnicy w jeje kosowcu pedkhadace formy praowjeka zeznawaju. Njediwajo na tutu, tola hie trochu njedowusldenu namakanku - pokazuja nam druhe, zo je praowjek hio wstu kulturu m. Wosebje prawobydlerjo Europy stojachu na pimrjenje wysokim stojniu zdanose. Ze spodiwanjom widimy, zo na dl zemje w teej dobje a w jeje mcnej vegetaciji hie njeb wot ludi wobydleny. Prnje dopokazy wo owjeku nakhadamy hakle w sldowacym lodowym asu. Tehdom njebchu jeno Alpy, ale te hornje Wochi, wabska, haj samo srjedno-nmska hornina z lodowcami pikryte, a wot sewjera pikhadujo napjelnjachu lodowe rki wuob baltyskeho morja, dl sewjerneho morja a poncnu ntiu Nmsku. Rostliny a zwrjata so k junyrii pobrjoham Europy, z dla samo do Afriki naspjet wrachu, z dla do cya zahinychu. Za nimi pak iachu so wot ponocy druhe druiny, ki zymu znjesechu. Srjed tuteje tak mcnje premnjeneje pirody stojee ntko owjek, Powostanki jeho bya namaka w Franczskej a w Nmskej wudom w tych stronach, ki w lodowym asu zalodene njebchu. Tajke namakanki wobstojeju z brnjow, runeje a domjaceje nadoby, pychi, welkich wotpadkow a mjenje abo lpje zderanych kosowcow. Sawne su wosebje namakanki w Scusssquelle w wabskej a z Taubacha w Ilminym dole pola Weimara. Flora a fauna preje pokazujetej docya sewjerny raz, mjez tym zo staroitnose z Taubacha pzdniemu - srjedolodowemu - asu pisueju. Jim podobne su namakanki z wulkich podzemskich przdnjencow w Franczskej a wabskej. Zoimy-li witke tute powostanki porunjo sebi, dstawamy sldowacy wobraz diluvialneho owjeka:

Diluvialny owjek mjee hio wstu prnjotnu zdanos, nakhadamy pola njeho prnje spoatki rjemjesa a druhich wustojnosow. Wn b hotwje, runajo so w tym snad sewjerno-amerikanskim Indijanam abo ukam w Asijskej. Swoje brnje hotowjee sebi z wtrych kamjenjow, ki z rjemjekami k nkajkemu toporu wjazae. Howna diwina bchu w tym asu bhae, hobrske jelenje, mamuty a przdnjenske mjedwjede, ki tra w jamach ojee. Peto ze swojimi kiprymi a snadnymi brnjemi sebi z eka zwri tamnym sylnym a diwim zwriskam swobodnje napeiwo stupi.

Hotwjeski dobytk rozumjee wukoi a wukutli, trjebajo pi tym kamjetny n abo mjedwjedowe elesno. Mjaso pjeee sebi na wohnju a spera je drje te na po syre. Pozdio nawukny, sebi je wari w hustopleenych witkowych korbach, z nutka z hlinu zamazanych. Pez to dde najskeo k hornestwu. K wotmnjenju jdee hdys a hdys ryby, ki b sebi z rohowej wudu popadny. Po wobjede wotpoowae mu na mjedwjedowej koi, mjez tym zo ona swoje hospodaske pisunose wobstarovae. ijee drasty ze idlekom, ki b sebi z jelenjoweje kstki wudaa a te z tajkimi jehami. Wzo bchu drasty jeno z koow, peto pas a tka diluvialny owjek njerozumjee. Pik wn najskeo by njeje, peto pordko nakhadeju so piwne sudowja, ka wobdane jelenjace nopy. Tola pychu wn hio znajee a lubowae. Na to pokazuja pewjerene zuby diwich konjow a elesna diwich kkow, ka te kruchi ewjenca, z kotrym so wse barbjee. Z toho hdamy, zo je so te zawjeseli wdi w swojim iwjenju. Wurzanki a wudypanki na rohach wobswduja nam, zo su nkotre splahi hio spoatki wumjestwa dspe, peto wone pokazuja na wtre wobkedbowanje pirody. - Mao wmy wo wobydlenjach diluvialneho owjeka. Bydlee najskeo w le pod koanymi stanami a w zymje pytae wuek w zemskich przdnjencach a kaobach. Normalnu lnu postawu praowjeka rysowa je eko, dokel hio tehdom welake splahi w Europje bydachu; najasio namakachu so dozy ludo z dohimi nopami. ȳowjeka diluvialneho asa sldowachu ludo kamjetneho asa, ki su z kolikowych twarbow blie znai. Wot sknenja lodoweho asa je so - ka welake woblienja pezjedne dopokazuja - nhde 20.000 ha 40.000 lt minyo. Kak snadnuke zda so nam napeiwo tutej libje tamnych 1500 lt ped Khr., ki knc historiskeho pepytowanja w Europje woznamjenjeju!

Jan Kek, uica 1901.


105.

Nto z geologiskeho twara wokolnose Budyina

Budyin, stare howne msto hornjouiskich Serbow, k ranju, k podnju a k wjeoru z wncom nahladnych hr wobdate, z kotrych najhordio ornobh swoju krasnje wobrosenu, z wu krnowanu howu wuzbhuje, stoji na powyenju tudy dale k ponocy spadowaceje runiny, z wjetim dlom na prawym brjohu Sprewje wosrjed pdnych polow, ukow a hajkow, a ma swoje cyrkwje, hrd a domy do twjerdeho zornowca zatwarjene. Wokolne hrki wuobuje drje ntko proch a dynamit, eleznica wotwouje rjenje pirubany abo toeny zornowc do dalokich mst, wozy drobne kuski k porjedowanju drohow a puow; tola napadne pemnjenje zwjeneho napohlada zemje z tajkeho owjeskeho da njeslduje. Kak hinae mocy su k temu jnu suae, hdy so huboke rnio do tutoho twjerdeho zornowca ryjee, hdy bu hrka "lc" abo "pola Piboha" z nawalom wodinow peamana, hde ntk wysoke kamjetne stopy z wody so wuzbmja, swdkojo stareje zamaneje hordose. Hie wjete mocy bchu trbne, pemcne zemjerenja zakhadachu, hdy bu we wjele starich asach zornowc nie ntieje "Winicy" wosrjed rozamany a zaklinjena nahladna ia druheho kamjenja pjela.

Tutaj pikadaj neptunskich a wulkanskich pemnjenjow w naej krajinje w pradawnych asach njejstaj jenikaj; namakamy tudy w niinach pod'pdnej pjeru te, kopjena drobneho beho pska, tu a tam hromady mjenje ble oteho erka a roke lhwa hliny. Drobny by psk a mjenje drobny erk rozdlujetaj so napadnje wot naeho rneho pska, ki z rozdrjebjenja naich horow a kamjenjow z rnej wodu to wob lto nastawi wopija jeno zestawki tutych, wosebie zornowcowe - tamneje zestawk pak je kemje rozdrjebjeny z wodu, kotry pola nas ble zrdka so namaka. Sroke lhwa z njeho su wse z dalokich krajinow z mcnje so piliwacej a omjacej mskej wodu sem pinjesene a w mrniich objach so erk w cyle drobny psk wotsadowae: hde pak pona mc wodow hie knjeee, tam wostachu wulke eke, hobrske kamjenje, zdla na mcnych lodowych krutach pipowawi, wabjo pozdiich wobydlerjow krajiny k welakim diwnym powsam. Tele morjo kryjee cyu nmsku a sowjansku sewjernu runinu; z wuzbhnjenjom zemje pak buchu wody do druhich niinow wotpuene. Mnoha krajina, nhdy pdnje wobrosena, je z tym ntk pikryta z wodu a mske omy wobnowjeja tam do pola nas zanjechane pemnjejo zemske woblio. Pola nas wora ntk rata, khowataj so sorna a zajek, hde nhdy mska ryba a mski rak so wjeseletaj.

Wobkedbujo blie zestawki tutych mskich pipawow, nadedemy w nich welake kamjenje, kotre su naej krajinje hewak cuze, ka ewjeny zornowc z finskich brjohow, wapnowe kamjenje a krydu kupow a krajinow ntieho naraeho abo baltiskeho morja, jara zrdka te jantar; witke pak pokazuja na sewjerne kraje jako swoju domowinu.

Zastupiwi do naich erkowych abo pskowych jamow nadedemy te asto, ka wudom po polach rozbrojeneho wm znateho cuzbnika: kesawc abo klepany kamje. Wn bu w starych asach, wo kotrych stawizny mjela, k welakej domjacej nadobje abo k brnjam trjebany, dokel so z twjerdosu a wtrosu kromy swojich zamkow wuznamjenjee. Swdk tamnych asow, powda wn potomnikam owjeslwa, mjedowy abo elezny naporjad wuiwacym wo iwjenju w tak mjenowanym kamjenjowyrn asu. t chce na jeho diwne pows kedbowa, tomu powda wn z hie wjele starich asow, z asa, hdy owjek hie zemje njewobydlee, z asa, ki je zapoatk jeho bya. Nic z pismikami owjeskeje re su pisane jeho stawizny; n, w kamjenju wobkhowani su nam wobydlerjo tamnych asow sami a moemy jich pirunowa z naej ntiej stwrbu. Pirunujo welake kesawcy naeje krajiny namakamy, zo su mowe a mdrojte tudy khude na skamjenjeniny, swtlie, brune, nao a re pak w tym bohate. Namakam w zbrcy z naeje krajiny mskeho ja, pak dosponu skamjenjenu skoru abo kou we wjacorych druinach, pak jeno zamki skory zasy druhich druinow, witke drje w /ltiej stwrbje wotemre, we wulkosi husaceho hac k hobjacemu jejku rozdlne; dale nohdohe wjertawkojte korpiznaki w naewje kamjenju; w druhich welakobarbnych kuskach dobe kemikowe jehy, zamki krasnje wutworjenych pruhownikow, kotrych perz je mjenje ble prawidowny pjeirk. Najwjacorie pak su stwrby z najniich organismow, z rjadownje koralow.

Zwjeny napohlad tutych pokazuje mnohe haoki a koruki, welako ze sobu spleene a pez cyy kamje rozrjene, na skorje a we zdnku pak mnohe drki ze welakozubkowanej kromku we wstym porjede stejace, najasio w kiwje so kiowacych smuhach; mjez nimi druhdy te opjenojte twrby z mnohimi bnickami. Tajkele koojte, opjenojte twrby namakamy te w ntiich morjach hie na p. flustra. Zdnki abo opjenojte twrby su kolonije jenajkich zwrjatkow, ki w bnikach bydla a welake nohi abo ramjenja k ojenju cyroby wutykuja. We starych skamjenjenych formach su jich ka zhnie a jeniki powostank snad jewi so we wosebitej barbje kamjenja, jich wapnojty wupot abo zdnk je wosta, njepetrajo pak pemny. W tamnych asach, hdy wapnowe a krydowe skay so tworjachu, wjeselachu so swojeho bya te iwochi w kesawcu namakane, dokel na kupach naraeho morja nadedemy kesawc wude we wapnowyeh abo krydowych skaach, pak w jednotliwych kuskach, pak we wortach zakadeny. Chemiski pepyt pak powua nas, zo kesawe wapnojte zestawki jeno pipadnje wopijejo hownje z kemikoweje kisaliny wobsteji. Memy sebi mysli, zo tehdom, hdy bchu so minye wodiny, z kotrych so wapnowe a krydowe skay z wulkeho dla te pez powostanki najdrobnieje zwriny tworjachu, na wjeku krydowych twjerdnjacych polow uiki stojo wostachu z eitej kemikowej kisalinu; wa zwrina w nich so iwjaca wsty as w tajkejle mokrinje trajaca napjelnjee so ble a ble z kemikowej kisalinu, doni iwjenje cyle njezasta; tuta kisalina pak stwjerdny ble a ble do mjenich a wjetich kruchow abo kulow, do naeho ntieho kesawca. Tute lachu kryjo potajnos tamnych asow we sebi lt tysacy na mestnach swojeho nastaa, doni mske omy je zaso wutorhnychu z mrneho pebytka a penjesechu daloko do druhich krajinow, te na pola a hona naeje uicy.

Dr. Ptr Duman, . M. S. 1878.


106.

J

J je nimale po oha dohi a pi tym sylneje zasaditeje postawy, kotra je z wjecha z krutymi rymi kaaemi wobrnjena, mjez tym zo howu, brjuch, nohi a wopu jednora kosmina samsneje barby pikrywa.

J je po cyej Europje a nawjeornej Asiji z domom. Tu nadede jeho w horach a w. runinje, w holi, polu a zahrode, tola wudom nimale pordko. Wo towanosi j wjele njew. Pod hustolistnymi kekami, pod hromadami walkow, w potach a na podobnych mstnach me jeho lhwo namaka. Je to wulke, z lisom, somu a synom wukadene hnzdo, kotre sebi do nkajkeje dry natwari. Njenamaka-li pak adneje, wuryje sebi sam wobydleko, kotre je nhde po oha huboke a z dwmaj wukhodomaj wuhotowane, z kotreju jedyn k podnju a druhi k ponocy wjede. We wysokich itach dry ani njehrjeba, ale je ze samym hnzdom spokojom, kotre na cyle wosebite wanje twari. Zo by maiznu k njemu z hubu abo z nohami nosy njetrjeba, kula so tak doho po zemi, doni so liso na kaae njepikaa; a to ini tak doho, doni cyy wa .na sebi nima. Potom ampa pomau domoj. Zezdanje-li pak so jemu wonka nto wopak by, posucha kedbliwje do wch stron, a jeli nkajkeho njepeela wuuje, zawri so hnydom, abo njeje-li k tomu hio wjacy khwile dos, sehnje so do kule. Chce-li jeho do rukow wza, wobr jeho tak, zo je khribjet zwjecha a jzd khwilu z ruku wot howy k wopui po kaaach, zo jeho zhadkuje! - Tajkeho me jeho potom cyle derje z nahimaj rukomaj wotnjes. - Docya mainy te srdki, zo so rozwije. Hdy jeho do wody kuli abo te jeno z wodu polije abo jemu tobakowy kur mjez woci duje - mjezwoo je tam, hde je dlck do kule - to jeho w prawym asu na nohi staji.

Wodnjo j porjadnje spi a pi tym tak smori, zo so wo smoratym owjeku pisownje praji, zo "smorci ka j". Hdy so mi poina, na kaak stawa, dokel sebi odk swojeho prawa ada; hewak wak so j zawse te w nocy z hnzda hiba njeby. Tak pak dyrbi won - a tu je hewak nimale njelepe skoatko cyle wustojny hajk a wuwjede wcy, kotre sebi nicht wot njeho pyta njeby. Jeho wdna cyroba su brunki, wjerce, skki, muchi, waki wch druinow, linki a mye. ȳowjek wri njeby, zo moh pomaki a njewuskocny j spnu my popadny, a tola tomu tak je. Wonka wak za njej njedobhnje, ale rozrywa dru, hde je so skhowaa, a brzy myine kwienje a jowe spokojne smorenje peradi, to je so stao.

Samo jdojteje zmijicy so j njestri. Jeho bitwy z tutym zstnikom pirodospytnik Lenz nhde takle wopisuje: jnu sadich ja do wulkeho korta a dawach jemu, zo bych zhoni, to najrado j, po mnosi welaku ratwu. Ka so tu brzy peswdich, jdee najrado mye, sad pak jeno, hdy nioho druheho njemjee. Wosebje pak so diwach, zo so nic jeno wdnych hadow, kotre jdojte njejsu, ale te zmijicy njestri.

Sadich raz staru, prawje jdojtu zmijicu k njemu do korta. j ju brzy wuu, stany ze swojeho lhwa a ehnjee ju wopyta. Hdy jeho knjeni zmijica pi widee a wosebje, hdy ji skhroby hs mjez woi nucha poa, jeho z wjacykrnym skusanjom poesi. Cyle spokojom z tajkim powitanjom wosta j bjeze weho rozhorjenja zmrom sedo a woblizowae sebi rany. Ale pi tym jeho zmijica z nowa a to do jazyka skusa. - Nico wo to. Hie peco j sepnje pihladowae. - Tola nadobo hrabny zmijicu tak za howu, zo w kose zropotachu, a zera ju ha do poojcy. To b pipodnju. Wjeor doj dalu poojcu a druhu modu zmijicu, a nazajtra hie 3 druhe.

Tutn nadrobny wopisk drje po zdau adneho zmysa nima, woprawde pak je za praktiske iwjenje tola cyle zajimawy, dokel je z njeho wide, kak nimo mry wuitny j owjekej je. im njerozumnio tu je, hdy ludo tu a tam tutoho swojeho dobroerja zabiwaju, kotreho mli na w mne wanje haji. Me drje hie nhdekuli powda sye, zo j w nocy do mloka khodi a zo je samo kruwom z wumjenjow wudoji. Ae tute poroki su so jako bajki wupokazae, tak zo rozomny owjek do toho njewri. Cyganam a podobnym wokooahatym ludam je j hie po smjeri z wuitkom, dokel jeho mjaso jda. Stari Romjenjo trjebachu jeho kou za wochlu a k esanju womjenjow.

Nimo njerozumnych ludi ma j te hie mjez zwrinu mnohich njepeelow. Psy su w njemdre, hdy ja wuhladaju; ale najzmuiie z nich, kotre chceda so do njeho da, brzy z krawym nosom a wopu powejo dale ahnu. Lika jeho, ka so powda, z tym k rozwiu nuzuje, zo jeho z prnimaj nohomaj do wody kula; potom je jej wzo lohko, jeho za howu hrabny a zakusa. Jowy najwjeti njepeel pak je sowa, kotra je jemu wosebje tohodla strana, dokel je runja njemu ncne zwrjo.

J so jara derje skludi hodi; trjeba jeho jeno z jeho dotalneho mstna wotewza a na druhe w domje sadi. Tu so cuzbnik lohcy zeznaje a zhubi brzy wu bojos ped ludimi. Nimo toho te na picu runje wostudy njeje. erje, to dostanje, a pyta sebi nimo toho sam po domje wokoo, hde to lepi; wosebje so na jenje myi derje wustoji; abo hdy ma w kuchni abo wokoo khachli khabry, njech su wulke abo mae, wobhonjej so za jom a sad jeho na spomnjene mstno. Z tym maych ornuchow lpje a tuo zari ha ze welakimi kupowanymi srdkami. Mjez napojemi lubuje j ka domjaca kka najble mloko.

J. Nowak-Horjanski, uica 1891.


107.

Herc

Sym herc we Serbach znajomy,
Mje wudom witaja,
A maju de hde wjesoy,
Mj smyk jim zejhrawa.

Ka wosanki 'no smykowe
Na truny pomasnu,
So hnuja rjowka wjerane
A jasnje wyskaju.

Ja hudu modej njewjesi
A spnym kwasarjam,
A kmtram hlej po wjeeri
Ja iy wubudam.

Su slojo hde zbhali
Sej po mnje seleja;
Jim zajusknu te truny ti
Na reju do koa.

A wjeor na mnje wjesela
So mode tihaki.
Jim lka nka wjertliwa
Po huslach poskoi.

Ma rychy ludik swjatoka
Na trawnym radniku,
Ja zahudu - a modina
So wjeri pod lipu.

W rjane dowki kormarske
Mi rady porjeda,
Pak njepowm ja, kotra je
Mi ze wch najluba.

J. Radyserb-Wjela, . M. S. 1867.


108.

Wo serbskej reji

Ntko memy pistupi k wopisanju mjezow narodneje serbskeje reje. Wona so rozpesra, respective so rejwa, ha runje nic wudom jenak husto, z prnja w tych wokolinach, hde so narodne nastroje, husle abo dudy, namakaju. Dale sym ju nadeo na zapade Hornjeje uicy pruskej najponcnio w Brtnej, hde je mi ju hie herc Nazdala z Michakow na modernych huslach piska a hde, ka su mi tam prajili, so hie hdys a hdys rejwa. Te we wokolinje Wslinka su ju hie znali. Nowotnik w isowje mi hie nkotre hewak mi znate reje piskae. Herc we Wysokej mi te prajee, zo znaje serbske reje piska, njemiee pak khwile a pislubi mi, je napisane psa. Tea kupa, hde sym hise narodnu reju namaka, je - kuik zady Picnja w Delnjej uicy.

To je jara zajimawy, koda z zabyty kruch serbskeje domizny. Cise serbski jako w ri, tak te w drase a psnjach. W cyej Delnjej uicy njenamakach adneje jenikeje serbskeje reje - ha tudy, w tym zastorenym, w dalokej, rokej holi skhowanym kruchu serbskeje zemje. Tu je mi herc Ptac w Drejcach na huslach - modernych - ti jara originalne a zajiinawe reje, druheho kharaktera hac hornjoluiske su, piska. To b pozde wjeor a wn potom njechae wjacy piska. koda, zo runje tajke hubjene zymne, deiwe a wtrne wjedro knjeee tak zo dyrbjach khwatnje so do Budyina poda, bojo so wo swoju strowotu. Sym krue peswdeny, zo so w Drycach, Janojcach a wokolnych wsach hodi hie welake rezbra, to bude za serbsku narodnu hudbu zajimawe.

W druhich kninach, wosebje w Delnjej uicy, njejsym serbsku reju z cya rejwa wida. Wudom rejwaciu "nmski". Dowole mi hiemae praeko, serbsku narodnu reju nastupace. Znaju jednu jeniku serbsku reju, w kotrej rejwarjo (hdy taj, kotraj "reju mjetaj", porejwataj) 8 kroeli doprdka, 8 wro du a potom tyrikroelowu reju na jednym mstnje rejwaju. Njeb nhdy wjacy druinow narodnych serbskich reji?

Podobnje, ka be pola susodnych echow, koti mjachu welake "straky, vrtky, ezanky, rejdovky, kominky, furianty" a druhe reje? Snad by so hie tu a tam nkotry stary lowjek na druhe wanje narodneje serbskeje reje dopomni wda? Za tym sldi by za serbsku ethografiju jara trbne a wane byo. Mi w tym nastupmju nto wusldi njeje so radilo, tak zo so mi nimale zda, zo su stari Serbja woprawde jeno jednu reju mli, na o zda so te jenajkos hlosow serbskich reji pokazowa.

Adolf ern, Narodne hosy uiskoserbskich psni. Budyin 1888.


109.

Serbska meja

Zelena ta meja
Serbska lsna reja,
Kiwa k rjanom' wjeselu;
Tu hotuj so, ty rjane holo,
Hotuj so na rejku
Z pachoom na trawniku!

Deik bude kapa,
Snko bude sapa,
Bri nan a wotrada;
Maeka ta stara,
Ta je pona swara
Pjenjekow tych swtych dla.

Mie njebjo lubje smwa so,
A swoje holo wjede pacholo;
Woko' rjanej' meje
Zejhrawaju reje,
Horkach banty, rubia.

Mja rubiata khila so;
Tu kedbuj, kedbuj, spne pacholo!
Za tym wjekom hrab!
Wona lei, hrab za wjekom zelenym!

Pacholo so mjerzae,
Ki tu meju njekryde,
Zo njej' holo jeho
W rejach kralowa.

Do kormy ducy,
Tu meju w rucy,
Tn hlik juska
Na sylnych ramjenjach;
i hercy huda
A wjes'le buda
A hraja rjee pezpolo.
Zawyskaje, poskakaje,
Wjesee so rjanej modose;
Bjee dar tej' lubose
Z ruki holiow!

Nhdy snhi nadu,
Likow re zadu;
Ra njewinose
Wnje rjana ke!

H Zejle, Zhrom. spisy III


110.

Na rejach

"Bohu dakowano, zo je tola skoro zaso tyde dokonjany," tak rjekny sobotu popodnju Wiazec Jakub. Ale kajku mjee to d piinu, zo so tak adosiwje na njedelu wjeselee? so prae. To drje doho rozkadowa njetrjebam: jeno praju, zo bchu tehdy runje n. Po cyych dnjach wot ranja zahe, ha do wjecora pozde dyrbi tu, woprawde wobarowanja hdny owjek, na polu sta a so stajnje na sncu prai, zo moh so zapali! Byrnje te jeno w koli a kholowach by, so tola pt peco z rkami z njeho lije. t to sam hie njespyta, ani njewri.

Tu so njediwajmy, zo so witcy wjesela, hdy sya sobotu swjaty wjeor zwoni; peto njedelu d buda mc powotpony.

Njedelu rano abo dopodnja pak njedaju, pak leo njespja prajo, zo dyrbja so tola te jnu za tyde wuspa. N, bohudakowano! tak daloko hie pola Serbow njeje. Dera krue do Boha a do bskich wcow, a kdy bur kedbliwje za tym hlada, zo eled boich subow njeby zakomdia.

Po kemach muscy ped cyrkwju zastawaju, powdajo sebi tu hromade, abo du te hie do wobjeda na klecu piwa. -

Micha: N, hlcy, hde pak densa pdemy, njejsu nihde reje?

Jakub: Kak by byo, nastajmy so do Jawory! Tam densa su reje, a ubju maja tam te, ka je kdemu znate, dunu. Njejsmy tam doho wjacy byli.

Witcy bchu z tym spokojom, a wosebje te tohodla; peto mjachu hie nto z Jaworanami wumje.

Micha: Doakaje na mnje, ja wokoo wjeora po was pidu, zo bychmy potom mhli hromade hi.

Ptr: Njebud pak nam zas' smjer doho, ka je to hewak twoje wanje; njebude-li tu wokoo esi, to my peco pomau pdemy.

Hosenca: Witaje, hlcy! mje doho wjacy wopytali njejse, skoro sym wam za zo wza.

Jakub: Smy wak so posldni raz khtrje napeli - a zo bchmy tehdom cyle njewinowai, to sam derje w. Densa pak chcemy so zaso zjedna.

Micha: Pje horje, pje! hercy d hio piskaju.

Ptr: Michale, di jeno horje pohlada, a potom pid nam praji, kak su e piwzali, my wupijemy mjeztym deleka klecu piwa.

Micha de ntko na ubju, a tu jeho Jaworscy hlcy jara witacha a jemu hnydom pipijachu prajicy: zo to tehdy tak zl mnjene njebe, ha je so zdao, a zo jim to za zo bra njesmda. Skoci ntko spnje dele, zo bychu te swoji towaowje sobu horje li, koti so nad tymle jara zwjeselichu!

Jaworscy: Pje so z nami napi, Wotrowenjo! a njech je to, to je so stao, witko zabyte!

Wotrowenjo: To je te nae pee, a smy tohodla te sem pili, zo bychmy so zaso zjednali.

Powdachu pak sebi doho, podawachu sebi peelnje rucy, a wupichu za mau khwilku tjto klecow na nowe peelstwo.

Na cyej ubi be witko hie dwjcy wjesele, ka hewak; peto serbscy hlcy radi njepeelstwa nimaju.

Njeje pak tu wide, zo su ne a zo jich stawy bola; ale skakaju a wjera so ka popki, kotre ma cyy tyde lehni a jeno rejwa wukny. Wosebnje su holcy na reje w nabazne, a piskanje jim woprawde do stawow zajzduje. Byrnje bychu te ble mune bye, reje pak tola njespua, je-Ii jim to nkak mno.

Z najwjetej lubosu a jednosu je tu mody lud peelnje zhromadeny, hde witke staroe, wu prcu a rozlaty pt zapomina, zo by so tak prawje z cyeje wutroby wjeseli moh. Tu hrabnje ewjeny modenc smjo a z rukomaj placajo lubozne holo a wjeri so z nim mjelco do koa. Tam stoji rjdka hlcow, ki spwaju a juskaju, zo cya ubja klini. Je to z cya za Serbow wosebite znamjo, zo peco, haj samo pi ekim dle wjele spwaju. A wo owjeku, ki rad spwa, me te skoro z wstosu praji, zo ma dobru wutrobu.

Hde 'no pohlada, wude nakhada wko wjesoych dobrych ludi. uje so mjez nimi ise zboowny; peto njeje wak w Serbach tak ka we wulkich manskich salonach, hde su na wste prawida wjazani. N, tu me so kdy po swojim wanju zawjeseli; a kak derje ini to wutrobje!

Je-Ii tra so w tydenju .te druhdy hnwa a prawje nada, to tola kdy zaso na to zabywa, myslo, wak sym petra a kodio mi te nio njeje! -

Haa: Hana, t to tola je, ki z Krawcec Mariju rejwa, staja jednu kroe] ka druhu, a pi tym tak mjelo, zo jeho ani njesyi.

Hana: Ja jeho te njeznaju, pide prjedy z Wiazec Jakubom sobu horje.

Lejna: To wak je, ka sym syaa, Wiazec Jakubowy bratr, a zmje densa wjeor reju. Boju so hio do asa, kak pak budemy jich domoj nawabi mc. -

Micha: Ale Ptrje, takle so mi doho wjacy na rejach lubio njeje ka densa. Kak ikowanje so to as minje, hdy so njestorkaja a njewuruja, ka so to bohuel husto stawa.

Haa: Jakubje, njebychmy skoro domoj li; je hio dwanaich, a rano dyrbimy zaso zahe stawa.

Jakub: Doakaj jeno hie khwilku, pdu pohlada, ha su witcy hotowi, a potom hnydom hromade pdemy.

Hlcy, njechamy so pozbhny? mamy skoro as!

Ju, to memy, wupijmy klecu piwa hie hromade, a potom mjelo eknjemy, hewak pak nas tola zaso zdera.

Zapaichu ntko woriznu a sunychu so, zo jich nicht njeby pytny, z domu, hosencarjej dobru nc pejo.

Jakub Bartec (iinski) 1873, uica 1902.


111.

Kral Pibysaw

ere so swto rozpstruje,
Mrel so blda ewjeni;
W murjach so mowych rozswtluje,
Za pruhu pruha zyboli.

Z wotrokom wotrok khwata k du,
Wjwoda z knjezom za nimi,
Mocy su muow w ponym kwu,
W bitwje so kdy zjednoi.

Posldnje smrki dohej' nocy
Do bydow mnych kaju,
Ze zotym swtom erstwe mocy
W dui a w le hibaju.

iwjenje nowe, nowe bye
Na hrode, w dole po murjach,
Hibanje wude, prunos, tye,
erstwa krew cyrci w wutrobach.

Wrota zas era; dupot koni
Na mose bije dudawje.
Khorhow tam bu rye koni
Pselstwo mra wuje.

Ped krala wjedo wojewodu
Rye tak icho zakliwa:
"Djas dy do tebje, z hdnoh' rodu!
Mr njech e orny spera! -"

Rye pak hordy z hosom pynym
Praskajo na mje porci:
"Ludwik, knjez na ze sowom tynym,
Kralo, i takle porui:

Lebju podaj, mje twj krwawny
Kralej ty Frankow miemu!
Podaj nam Limas starodawny,
Hrody w - ludej nmskemul

Podaj te lud a kraje twoje,
Dowku, te sebje sameho!
Z daloka hej! so naich roje
Sahuja z kraja serbskeho.

Dos no sy pela krewje rkow,
Serbow dos twojich znii sy!
Poddaj so! knc na wki wkow
Z mjenom je serbskim! Skonja sy! -

Perz d zwjazk sy, zwjazki mra,
Ludwikej ki sy pisaha!
Pohanska dyrbi zhni i wra,
Dos no sy z Pjerunom, z Flinsom hra.

Wotroski splah wa dyrbi padny,
Frankow wy zhinili suobni! -
Praiwy staw na wki zwjadny,
Zem kotry z krewju pohnoji.

Na mios tu so poddaj mocy,
Na mios kralej Ludwikej!" -
"Na mios? - Kotra wodnjo, w nocy
Rubi we zemi sowjanskej?

Zo i njech Pjerun jazyk zlemi,
Mios zo Frankow pislubi!
Milos to, kotru w naej zemi
Z wohnjom a smjeru wosawi?

Kotra i di mori kaza,
ony a bldych diwcow?
Kotra 'no z lesu cwilu wjaza,
Z jdom ki mori Sowjanow?

Mios nam slubi tn, ki bohow
Miych nam kaza k habje da?
Kotry ony a knjeny z prohow
Mrnych sej zwri z lesu bra?

Ludwikej tute sowa praju,
To jemu dak bud za mios:
Doni su Serbjo iwi w kraju,
Njezhinje serbska narodnos;

Njerodu mios, mios jeho,
Jeho so mjeej njepodam -
Swobodu luda sowjanskeho
Nihdy na nihdy niepedam.

Doni 'e tute murje stoja,
Muojo serbscy wojuja,
ia a strowa ruka moja,
Muna mi bije wutroba;

Dn hie kamje jedyn lei
W hrode tudy na karnjenju,
Hrd doni skaa kruta ei,
Njezhinje wo we pomjenju. -

Bohojo wjeni iwja z nami,
Swjantowit, Pjerun knjeitaj,
Poditaj zboo mjez Serbami,
Pomoc a kit nam daritaj:

Nihdy ja mios Frankow ada,
Nihdy ju prosy njebudu! -
Prjedy njech dyrbi na mnje pada
Limas mi kruty na howu! -

Serbski to slub je, serbske sowo,
Donjes je kralej swojemu.
Mjez nami bj bud, bj na nowo
Prjedy ha de de k wjeoru."

Praji a mjeli. - Poso hlada,
Nad kralom diwa so straeny.

"Horde to sowa, mysl te pyna
Jnkr 'e mios poskiam."!
Nastanje khwila, strana, tyna,
Pihodna hordym zmyslenjam. -

- "Z miosu wr so k kralej twojom',
iwjenja hkrtkoh' raduj so:
Zet kam so z krwawnym, krutym bojom,
Zadycham wlnje, wjeselo!"

Jan sla, 1868.


112.

Na akacy

(Hotwjeski wobrazk.)

Potajnje icho, mjelkno b w lsach, kotre bchu hie do reje my zawalene. Ptaatka spachu hie mrnje w haukach a snko be hie daloko za lsami skhowane. Njebjo be jasne, mdre, a njeliomnje wjele hwkow zybolee so na nim. Z powtra sapae pak lodane dychanje, kotre so w podobje drobneje, beje mucki na hauzy a moch sadee. mowozelene mrki poinachu so tak na spodiwne wanje pomau wobswtlowa, iwe mikotanje wukhadee z drobnych jehlinow a na moe zaswachu so zybolate hwki. Witko be za krtki as pokryte z bym mokom a tak wuzbhowae so kdy kerjak, kda hauka, haj sama kda jehlina we mhowinje.

Spodiwajo wobkedbowach tute kuzapone pleenje we stwrbje a bch pi tym skoro zapomni na jelenje, kotrych dla bch so tu densa tak zahe wustupi. Doh bch hio za nimi khodil, tola dotal njebch hie zboa pom, jednoho tutych rohatych wobydlerjow naich lsow z kulku potli. Z nowej nadiju bch so densa na swoje stare mstno, za hauzaty mrk, stupi, peto derje wdach, zo ma tu blizko pez lsny pu statny jele swoju seku, po kotrej wn rady pi raim smrkanju do husiny kroi. Dotal be so mi jele kdy kr zboownje zminy wda a tohodla bch densa im ble njedoakliwy a wipny, kak bude mi tn kr zboe pikhilene.

Stojach hio tjhdy na mstno pikowany ka socha a nio so hie njepokaza. Za to poinae zyma im ble ipa a rza. Drasta be z bej, lodanej rosu cya posypana a byskotate krystalki swachu so na tlbinej tari. Wudom be blina a iwe mikotanje a te w powte poinae so jasni. Snko spae drje hie za lsami, tola na njebju wupesrachu so pomau swte, ote kolesa, kotre po asu ewjenu barbu nabrachu. W husinje nastawae pomau iwjenje. orne kosy a ote sknadiki wultowachu po rjadu ze swojich skhowanych kow a ze spnym ikotanjom a wjesoym pjechotanjom woznamjenjachu swoje spodiwanje nad spnym petworjenjom stwrby. orne are a spne sykorki dypachu hio w trawje a na haukach pytajo za wakami a brukami, kotre pak bchu so pez zymu huboko do zemje zakhowae. Zwrjatka bchu tak skludne, zo moh je druhdy z ruku popadny; wone mje zawse njerozeznawachu wot kdeho blieho mrka, peto witko bse so pemnio a witko zdae so jenak be.

Tola to to? Njezasyach na dobo daloke rue, njebe to ryenje jelenjowe? Haj, njebch so myli, syach je jasnje a zrozumliwje k druhemu razej. Be to wone rycenje, kotre jelenje wustorkuja w asu druenja, w asu, hdy je jich wutroba napjemjena z lubosu a njenasytliwej poadliwosu. A tuto ryenje je tak jimace, tak wobkuzace, zo ludo husto daloke pue njelutuja, jeno zo mhli na krtke wokomiki tutn pralsny hs do so srba. Hio pi wjecornym smrkanju zapoina jele swj hrimaty hs zanoowa, z tym swojeho peiwnika namowjejo, jemu polo wostaji, abo so z nim na mc mri. A husto pide tak mjez tutymi mcnymi wojownikami k bitwje, kotra najasio z poraenjom sabeho knci.

Spodiwajo piposuchach tutomu pzdnemu ryenju jelenja. K teemu, k twrtemu razej wn mcnje zarya a to kdy kr jasnio a blie. Kde tajke ryenje suchae so ka daloke, buke hrimanje, kotre so mcnje piblia. Po zdau nastajee so jele w runej merje na mnje. Wutroba wa rozhorjena iwje we mni dupotae a rucy pimatej so kruio tlby, kotra mjee tra brzy wulke do dokonje.

Zaso be witko z mrom, jeno ptaatka ikotachu dale a wohrwachu so w zoanych pruhach skhadaceho snka, kolebajo so na prnych haukach. Wysoko w powte ahachu wulke rjdy wrnow, wte harowajo do poodnych krajow. Powtr be eki, pewidny, zo mee wko do njesmrnych dalokosow saha a by zawse ha do njebjes pohlada moho, hdy je na tym fijakowy zawk zadwa njeby. Lohki wtik pozbhny so hdys a hdys we wjekach mrkow a sajee byskotatu rosu we hrajatych trubjelach z haukow. Be to wobkuzace pleenje w boej stwrbje, tu w napohlade sameje krasy ujee so wutroba tak zboowna a swobodna, zo njeby so z kubami a esemi swta mnjaa. -

Tola njebe to amanje hauzow pede mnu w zdnkatym drjewniu, njebli so tu tra hio mcny jele? Haj woprawde, tamle khwata nto w runej mrje na mnje. Khte zoich tlbu k icu a mrjach - tola wohabjeny wotstajich ju zaso. Njewinowata sorna to be, kotra chcye so do husiny skhowa. Za starej sornu krosnowae pak so mae sornjatko, kotre zpaitym hosom swojej maeri piwoae, zo njeby tak khwataa. Mje njespznajo skoitej wobej pdla mje do husiny. Jej be nto zatraio, peto zdae so, ka chcyoj so bliacemu njewjedru wukhowa.

Tak tu zaso stojach w nadji zjebany, zo jelenja hie wuhladam, peto nio njeb wjacy wo nim sye. Haj, te tutn kr be mje hotwjeske zboo zapomnio, lesny jelen be te densa pelii. Mjerzacy chcych hio swoje mstno opui, tola ka wot byska zraeny zjdech za mrk. - Smdach swojim woam wri? Njestojee tu pede mnu w khjnach jele? Be mno, zo mh so tu wn tak z icha piblii? Haj woprawde! Hlej! ntkole zbha wn howu a ji powtr, ach, ntko mje wn pytnje a khte so zaso wri! N, msto toho zarya wn ze slbrojasnym, ale mcnym, hubokim hosom. Jeho ijne hriwy so pi tym wupjerachu a jeho wcy so byskotatej ka worjowoej, hdy pyta sebi wopor.

Cyle poraeny wobkedbowach tutoho lsneho hobra, kotry tak zmuie swojim njepeelam swj pikhad wozjewjee. Jele ujee so zawse najmcnii a be kdy wokomik hotowy, kdemu peiwnikej, kotry chcy sebi zwai, jednu z jeho swjbnych wotwjes, swoje dwanaekrnate rohizna na oo staji. Horde a samopanje kroee jele runje won, na mnje sebi ani njenadjo, zo tu hie mcnii peiwnik steji, kotry me jeho z jednym pohibom porazy. Haj a ntko be as! Jele stojee njekryty srjed dweju khjnow kusk wot boka a tu mjach dobre mrio. Wutroba z rozhorjenitosu mcnje we mni bijee, tola wko mrjee wse a ruka njetepotae. Mcny wrjesk! Pede mnu mrel kura a pez tutn kur widach, kak so jele zabrae a kak wn z prdkownymaj bhomaj wysoko do powtra zarubny. Potom skoi hie nto kroeli na bok, hde so wjero k zemi sypny.

Khte piskoich k jelenjej. Wn be hio wudycha. Kulka be so jemu pez wutrobu perya, wona be poadliwu wutrobu na wne zmrowaa. Za znamjo jeho zmuitose swdee pak na jeho wutrobnje posldnja es - wulke barbne koo.

J. Lorenc, uica 1893.


113.

Z Homeroweje Iliady

Mr. Zobjenje.

Zobjenje, bohowka, spwaj Achillowe Pelesa syna
kdne, ki staji do njepemrnych bdow Achajskich
a mnohe sylne ryerjow due k Hadesej torhny,
samych pak rubjenstwo witane sini psykam a ptakam,
- wobzamknjenje pak Dzeusowe je so wuwjedo ponje -
po tym hac prjedy w rozkorje hnwnej so dlioj btaj
Atresa syn, knjez kitacy ludy, a krasny Achilles. -
Kotry d bohow jeju we zwade wojowa zehna?
Dzeusowy syn a Latony. Tn mjenujcy hnwny na krala
khoros we wjsku budee kdnu, a mrjachu ludy,
dokel joh' Chryzesa mnika njebe dostojnje esi
Atresa syn. Wn de wak k dam spnym Achajskich
wukupi dowku a pinjes njepemrjomnu wukup,
w rukomaj wnc Apolla dodalatlerja mjo
na zotym bjerle, a proee nalenje witkich Achajskich,
Atresa synow pak najble dweju, kazarjow luda:
"Atresa synaj a druzy zwupaskowani Achajscy,
wam njech bohojo domy olympiske mjacy dada
wutupi Priama msto a zboownje domoj so wri;
do pak lube mi pue a wukup tule sej wzmie
bojo so Dzeusa syna dodalatlca Apolla."
Tehdy pihosowachu druzy witcy Achajscy
mnika esi a wukup wubjernje wosebnu pije;
ale Atride Agamemnonej njebe lubo,
ale zl wotpsa, sowo pak k tomu nasylne staji:
"Zo tebje, ediwco, njezetkam ja pi obojtych dach,
ani hdy ntko so komdi ani so pichodnje wri;
zo snano z bjerom i wnc by bohowy njepomha nio.
Ju pak ja njepuu, doni te staroba w naim ju domje
njenadpadnje w Argejskej, daloko wtcneho kraja,
khodacu wokoo krosnow a bliacu k mojom' so lhwu.
Ale di, njehnwaj mje, zo by erstwii domoj so wri!"

Tak dee, bojee so pak wn ediwc a podda so sowu,
de pak mjelacy pi brjozy wjelewalneho morja.
Horco pak potom wn ediwc proee dodala ducy
knjeza Apolla, kotreho podja kuderna Leto:
"Sy mje, tlco ze slbornym prokom, ki kituje Khryzu
a jara swjatu Killu a knjei nad Tenedom z mocu,
Smintheso! je-li hdy tebi swjatnicu k wjeselu twarjach
abo hdy hio tebi pleca tukojte palach
howjaze abo kzlace, tole mi adanje dopjel:
Moje njech Danajscy z kokami twojimi zapaa sylzy!"

Tak dee z modlenjom, jeho pak syee Fojbos Apollo.
De pak dele z wjekow Olympa we wutrobje hnwny,
z prokom na ramjenjomaj a kokadom zawrjenym twjerde;
zaerachu d koki pak z ramjenjow hnwneho, hdy so
hibae sam; wn krocee cyle pak podobny nocy.
posydny potom so nazdala dow a sypae kki;
strany pak za slborneho wrjeskot wobuka nasta.
Mule a spne psyata najprjedy nadpadowae,
dale potom na samych so mrjacy knojte koki
mjetae; peco pak wohnje za mortwych so palachu huste. -

Dewje dnjow po wjsku nadpadowachu bohowe koki,
na de pak desaty zwoa do rady lud sebi Achilles;
jemu wak bohowka k wutrobje da, boohata Hera;
so wak wo Danajskich starae, dokel d widee mre.
Hdy pak i tak so skhadowali a w hromade bchu,
k nim pak so zbhnywi dee hibity bha Achilles:
"Atresa syno, mnju, zo ntko my rjeni wro
domoj so podamy, je-li zo wukhowarny so smjeri,
hdy tola kncuje zdobom wjna a khoros Achajskich.
Ale n, nkajkoh' werja ntk abo mnika prae
chcemy so abo te sonarja - peto te sn je wot Dzeusa -
ki by moh praji, to hnwa tak jara so Fojbos Apollo,
ha d wn slubjenjow dla abo ha je dla woperow hnwny,
ha nhde wonjenje modych wowcow a dosponych kozow
dostawi zechce z nas wotwobroi skaenje jre."

Wse wn rjeknywi tak so d sydny, a mjez nimi stany
Kalchas, syn Thestorowy, ha najlpi ptaatow znaje,
kotry, to bywa a bude a byo je, znajee derje
a b do Ilija nawjedowa de Achajskich
z wenjom swojim, ki da be jemu Fojbos Apollo;
ton k nim ree dobreje mysle a mjez nimi dee:
"Oh luby bohu Achillo, mi zobjenje kaza Apolla
wuoi knjeerja, ki do daloka z kokami tla;
po tajkim re ja chcu, ty pak kedbuj a pisahaj mi so,
zo wse peelny mi ze sowom a z rukomaj spomha.
Wse wak mnju, zo rozhnwa mu so, ki witkich Argejskich.
knjez je mcny, a jemu posuchaju Achajscy.
Peto sylnii kral je, hdy hnw ma na snadneho mua;
by-li wak te de samsny hnewanje spera do so,
ale te pozdio hidu ma, doni dokonja njeje,
we swojej wutrobje. Ty pak sej pemysl, ha pomha mi bude."
Jemu pak z wotmowu dee hibity bha Achilles:
"Bud jara muneje mysle a wozjew wenje, ki w.
Wak pi Apollonje, lubuku Dzeusowym, kotreho proo,
Kalchaso, boe ty wenja Danajskim wozjewje jasnje,
nicht za iwjenje moje a zemske rozhladowanje
na tebje pi dach obojtych ekej njezoi rucy
ze wch Danajskich, ani, ki wo wjele najlpi hordi,
Agamemnon, Achajskich so by, by-li mysli na njeho."

A tehdy potom bu muny a warny ree we:
"Ani d wn da slubjenjow ani dla woporow hnwny
njeje, ale dla mnika, kotreho je Agamemnon
wohani, dowku te njepui ani njepija wukup,
tohodla bdy d da je tle a psele dale.
Ani wn prjedy z Danajskich njewozmje hanibne horjo,
ha nanej lubemu njedada rjanolikate holo
darmo bjez wukupje, wopor pak pselu swjedeski swjaty
do Chryzy; tehdy zwujednawi zdobrimy jeho."

Zeserbjsil M. Urban, uica 1916


114.

Z Homeroweje Odysseje

Odyssowe dospe k fejakam abo nausikaa, krala Alkinoa dowka

Tak wn tam drmae sdcy sepliwy jasny Odysses
ze sprcnosu a spanjom zajaty: ale Athena
poda d na pu so k ludu a mstu mui fajekskich,
koti prjedy raz bydlachu w hornjej krajinje rumnej
blizko kyklopskich muow, khroble so wupjerowacych,
ki jich wurubjowachu; wak sylnii bchu na mocy.
Wot tam so zbhnywi zasadi Nausithoos bohoruny
jich na eriji z dala wot ludi so iwjacych z khlbom;
msto pak wobhrodi z murju a we nim natwari khe,
byda te stajee boham a zahony wudlowae;
ale wn hio zemr a k Aidesej woteo be;
Alkinoos pak ntk knjeee, wjedicy mudros wot bohow.
K jeho so domu hibae sapaca z byorn Athena,
bohowa, domojwrt munemu rozpominajo Odyssej.
Sahae k jstwicy pak strojnej, hde knjena wotpoowae
njesmjertnym runa po podobje a a wobliu rjanym,
Nausikaa, Alkinoa wulcy zdobneho dowka;
pdla pak dowcy dw suobnej, mjacej rjanos wot Rjankow,
z wobeju stronow, durje pak zawrne byiwe bchu;
wona ka z wodychom wtra pak k ku so knjeniki zmawny
a d so k howam stupi a knjenje ree sowo,
w podobje Dymasa dowki, we dniskej sawneho wde,
kotra b modostna towaka jejna a spodobna w dui,
tutej so spodobnjowawi by sapaca dee Athena:
Nausikaa, je ntk ma tak njerodnu rodaa tebje?
njewobstarane tola drje lea byiwe aty,
tebi pak kwas je blizko, hde trjeba je rjenje so samu
zhotowa, drastu pak poskii wonym, ki powjedu tebje;
wse wak pokhada z teho mjez ludom lubozna khwalba,
nan pak a esowna ma z tym zmjetaj wjesele swoje;
ale dimoj tam poka z dobom ze skhadenjom zerjow,
z tobu te pomocnica ja pdu, zo nada sebi
ha najspnio, dokel wak knjena ju njebude doho;
hio wak- poadaju mjez ludom najlpi tebje
Fajekow witkich, z nich sama te pokhade z rodom;
ale huj, pohanjej nana sawneho na ranje zahe,
zo by da gratowa mulow a wz, ki powjeze aty,
ka te ruby a pokrywy byiwe; te pak je tebi
samej tak wo wjele rjeo hac z nohomaj stupota pi;
peto su daloko wot msta zdalene pokaske oby."
Hnydom pak zerja so bliachu na zotym stole, ki samu
zbudichu, Nausikau, rjenje drasenu; rue pak sona
jara so diwae; de pak sahajo pez dom, zo pows
daa by starimaj, lubemu nanej a maeri. Nutka
jeju pak namaka; wona pi wohniu sedee womu
z dowkami suobnymi morjopurpurnu pedo,
jeho pak pi durjach zetka mjez rjekami duceho z domu
k zhromadiznje, hde jeho Fajekscy woachu jasni.
Wona pak najblie stupiwi k nanej lubemu dee:
"Luby nanko, ha njecha wz prihotowa mi ntko
wysoki kolesowaty, zo bych sej dowjeza aty
pyne k rcy na pokanje, ki mi dos brudojte lea?!
Te so pak samemu tebi, hdy sy mjez prnimi radu
wurade, sua istu mjo na iwoe drastu;
pjeo pak tebi su w domje rodeni synojo lubi,
wonaj dwaj enjenaj, to z nich pak modi kjacy hlcy,
woni pak peco chceda drastu najisiu nosy
do rejow stupajo; nalei wo to pak wutrobje mojej." -
Tak dee; peto so strachowae kwas kjacy nanej
ubemu naspomni; tn pak wo pytny a dee ze sowom:
"Ani mulow i njezapowdu ani to druhe,
dowo! Di! mjez tym i pihotuja wotrocy wozyk
wysoki kolesowaty, z pokryworn wuhotowany."
Prajiwi tak k sebi wotrokow zawoa; woni pak bchu
posuni; woni d wonka wz wslii w kolesach dobry
wuhotowachu. mulow pak wjedechu pod pah a k wozej
spahachu; holo pak z komory noee byite aty
a je na wozyk rjenje hadeny zestaja dele;
ma pak do toboy nastaja dosahaceje jde
welkeje, nut pak da pikus a wina do koanca nala
kozaceho; holco pak na wz ,poda so horje.
Daa pak be do zoteje bleki wonjacy wolij,
zo by ze onami suobnymi so abowaa.
Wona pak kud wza a woteki swate z byom,
z kudom pak zapraska k behej; z mulow wrjeskot pak be;
wonej pak rjetej spnje a wjezetej aty a knjenu,
nic samu, sobu z njej dowki te druhe sluobne dchu.
Ale hdy potom d wro so domoj dyrbjee poda
spahnywi mulow a aty zhadkowawi sej rjane,
zaso tu druhe sej bohowka, sapaca z byom Athena,
wumysli, zo by Odysseus so wubudi, wida te knjenu
rjanu po wobliu, ki jeho k mstu by mui fajekskich
dowjeda; potom bl wjechowka funkny k suobnej dowcy;
dowku drje misny, do kuoa hubokeho pak isny;
te pak k tom do zdala zakiknychu, a jasny Odysses
wocui, sdo pak rozpommae we myslach a duchu:
"Bda mi! do kraja kajkich dosp zaso sym ludi?
Hac de su woni zstni a diwi, nihdy pak zdobni,
abo lubuja cuzych a maja pobonu duu?
Mi jako nske woanje modych klinee holcow;
[wilow, ki pebywaju na wjekach wysokich horow
a pi rach rkow a na ukach pokrytych z trawu.]
Wse ntko drje nhde sym blizko pi rcacych ludoch,
ale huj! sam chcu wobhoni ja so a z woomaj wide." -
Prajiwi tak so ze kekow wusimy jasny Odysses.
Zastrany samym pak zjewi so, hrozny wot slneho bta.
Do wch pak stronow kachu rzno k wupadnym brjoham;
sama pak wosta dowka Alkinoa; jej wak Athena
khrobos skii do myslow a bojos zebra ze stawow;
wosta pak z napea stejo so deraca; wn pak Odysses
rozpominae, ha prosy by knjeny z wobliom rjanym
wobjawi kolena abo tak ze zdala z luboznym sowom
prosy by, ha jemu pokae msto a poskii drastu.
Tak d so jemu rozpomnjacemu lpje by zdae
prosy ze sowami ze zdala luboznymi, zo knjena
jemu, hdy kolena wobja by, w myslach by njewzaa za zo.
Hnydom najpeelnie a wuitne prajee s owo:
"Prou e, kralowa, adna snad bohowka abo sy smjertna!?
Wera na dwacetym dnju sym mnemu wuekny morju,
mjez tym pak peco mje njesee oma a torhawe wtry
z kupy Ogygije, ntko pak tudy mje wuisny bstwo,
zo bych snad hie te aos epi; nihdy wak, mnju,
njezmje knca; ale bohojo dopjelnja prjedy
hie dos zeho; ale so, kralowna, smil! peto bdy
ptrawi mnohe k tebi sym najprjedy dosp a z druhich
nikoho njeznaju ludi, ki msto a krajinu tutu
wobydla; bydo pak poka mi; poski pak pa mi so woblec,
je-li ma piedi adne snad zawaenje za drasty!
Tebi pak bohojo dada njech witko, to poada w myslach
swojich, mua a khu, a jednotu pjdada pknu;
njeje wak woprawde pez tuto mcnie nio a lpe,
ha hdy zoenaj jenak we myslach hajitaj khu
muik a nka, mjerzanje stajne za zawistnych ludi,
rados pak dobropejacym, samaj pak najlpje wstaj."
Jemu pak Nausikaa boohata wotmowi zaso:
"Cuzbniko, dokel so njeruna zemu a hupemu muej,
Dzeus pak Olympiski ludom sam wudla iwjenja zboe,
dobrym a zyrn, ka zechce, kdemu, nhde te tebi
tuto je da, i pak trjeba je pi wm tym sepliwje ptra!
Ntko pak, dokel sy k naemu m^tu a krajinje dosp,
ani ntk drasty njebude parowa, ani to druhe
ze weho, to so pi zetkanju proerjej zbitemu sua.
Msto pak tebi chcu pokaza, praji pak mjeno i luda:
Bydla Fajekscy we mse a krajinje tutej,
ja pak sym Alkinoowa wysocy muneho dowka,
na nim pak wotpouje sylnos a pemc Fajekow."

Zeserbil M. Urban, uica 1911.


115.

Smjer maerje Jugowiow

Miy Boo, wulki to diw Boi!
Hdy so zehna na Kosowe wjska,
We wjsku tym dewje Jugowiow
A Jug Bogdan: desaty wn be.
Boha prosy Jugowiow mae,
Zo by Bh ji woi sokoowej
Da, a kidle bej swtoh' kopja.
Leaa by na Kosowe rune,
Widaa tam dewje Jugowiow,
Desateho Jug Bogdana starca.
Prosya je, Boha naprosya:
Bh je da ji woi sokoowej
A te kidle bej swioh' kopja;
Wona lei na Kosowe rune:
Mortwych nade dewje Jugowiow,
Desateho Jug Bogdana starca.
Wye nich b dewje wjnskich hlebji,
Nad hlebjemi sokoow pak dewje,
Woko' hebjow dewje dobrych koni,
Pdla hlebjow dewje diwich lawow.
Zarjehota dewje dobrych koni,
Z dobom zaru dewje diwich lawow,
Zakrca te sokoow tych dewje.
Ale mae hrude twjerdej' bya,
Sylzy wot wutroby njespuia;
Ale jima dewje dobrych koni,
Zjimaa te dewje diwich lawow,
Zjimaa te sokoow wch dewje.
Potom wri so do hrodu boh'.
Synowki ju z dala wuhladachu,
Krocaku drje napeo ji dchu.
Zawrao wudowow je dewje,
Zapakao syrotow je dewje,
Zawrao dewje dobrych koni,
Zaruo je dewje diwich lawow,
Zakrao sokoow je dewje.
Ale mae hrude twjerdej' bya,
Sylzy wot wutroby njespuia.
Hdy je byo w nocy wo ponocy,
Zawra to Damjanowy bo
Praa ma so Damjanowej' lubej':
Synowka mi, luba Damjanowa,
Sto nam wri Damjanowy umjel?
Ha je hdny penicy drje bej',
Abo lany wody ze Zweana?

Wotmowja ]ej luba Damjanowa:
"Mai naa, mai Damjanowa,
Njeje hdny penicy wak bej',
Njeje lany wody ze Zweana:
Je wak jeho Damjan toniu zwui,
Do po nocy sytnoh' wowsa krami,
Wot ponocy drohu puowai;
Tak wn eli swojoh' hospodarja,
Zo joh' njeje a sebi dom pinjes.

Ale mae hmde twjerdej' bya,
Sylzy wot wutroby njespuia.

Nazajtra, hdy zaswita de by,
Leitaj dha hawronaj dwaj ornej,
Krwawe matej kida do ramjeni,
Na pysku so ba pna jei.
Ruku njesetaj wot khroboh' rjeka,
A na rucy slubny pjere zoty.
Puioj stej ruku maeri do klina.

Wza sej ruku Jugowiow mae,
Wjeraa z njej a ju wobroaa,
Zawoaa Damjanowu lubu;
Synowka mi, luba Damjanowa,
Pznawa ju, eja tale ruka?"

Rjekny na to luba Damjanowa:
"Mai moja, mai Damjanowa!
To je ruka naeho Damjana,
Dokel znaju slubny pjere, mai,
Slubny pjere ze mnu by je k wrowanju."
Wza sej mae ruku Damjanowu,
Wjeraa z njej a ju wobroaa,
Potom z ruku z icha bjesad'waa.
"Moja ruka, zelene jabuko,
Hde sy rosta, hde sy wotipnjena?
Ach, sy rosta na mojim mi klinje
Wotipnjena na Kosowym runym!"

Tole prajo, lohko duu spui.

Junoserbska narodna. Peoi J. Winge, uica 1897.


116.

Mr w serbskich Hornich uicach

Nai stari serbscy wtcojo mjachu husto pod mrom epje, ki w swojim asu mjez nimi z wulkej surowosu zakhadee. Wosebje zy b mrski as w Serbach wokoo leta 1632. Najsurowio wustupi tehdom tuta khoros w holanskich serbskich wosadach wot Wojerec ha k Zhorjelcej. We Wojerecach zemr na nju w le 1632 w po twrta msaca na 700 ludi, modych a starych a powda so, zo tehdom we Wojerecach njezby wjacy ha 16 porow mandelskich. Ze samsnej surowosu zakhadee mr we wokolnych wojerowskich wsach, na pikad w Brku, hde nimale witcy wobydlerjo na njn wumrchu. W Sprjewicach zapoa so mre hiom w le 1631. Tehdomny sprjewianski fara Matej Wiaz b tohodla nuzowany so do Hamorow a wot tam pozdio do Brka a naposldku do Wojerec sahny a b wot Sprjewic na ti twre lta zdaleny. Zo pak jeho spowdne di mjez tym njebychu cyle bjez Boeho sowa bye, wotmwae wn boe suby wonka w holi pola Brka, hde te kijee a boe wotkazanje wudlee. Na samsne wanje prdowae tehdom te duchowny z Khoma pola Nizkeje Hznianam pede wsu a stoji na tym mstnje, na kotrym je so to stao, bizko pola Hznicy hie densnii de kamje z napismom: "Pestaltar 1632" k dopomnjeu na tamn zrudny as. Podobny wota z kamjenjow natwarjeny a z libu lta 1632 namaka so te na hrcy pola Jzora, na kotrej je jzorski fara Hrjeho Kryga pod dubom boe suby wotmwa.

Do tutoho duba bu pozdio liba lta 1632 wurzana a je so dohe leta pola Jzora zdera. Jako pak b wn po asu z nutka cyle zhni, su jn na posldku lzy pastyrjo zapalili a tak tutoho swdka ze stareho asa skazyli. W le 1832 bu toho dla wot jzorskeho hrabje horkach naspomnjeny wota na samsnym mstnje natwarjeny, na kotrym b prjedy tamn dub sta. Kak zrudnje je tola dyrbjao w tych pomjenowanych a te w druhich wokolnych wsach by, hdy bchu te boe domy w nich zamknjene, dokel so ludo bojachu w twarjenjach skhadowa! Tysacy su tehdom zemrli a husto dos njeb tu nikotio, ki by chcy zemrych pohrjeba, dokel so kdy wo swoje iwjenje bojee. Hakle w le 1633 wri so zasy lpi as, peto z tutym ltom pesta to mre. - Nowy a runje tak zy mrski as nasta w Serbach w le 1680. Tola zda so, zo je tehdom mr mjenje serbskich wosadow peahny, ha po sta lt prjedy. W le 1680 pide wn wot Drjedan sem, hde b z wulkej surowosu wustupi a na tysac ludi mori. Ze serbskich wosadow mjee,tak wjele ha je znate, najwjacy smlnjanska wosada peepje. W Smlnej samej wumr, ka je tehdomny smelnjanski duchowny Jurij Wesenig do swojich cyrkwinskich knihow napisa, 31 wosobow na mr, z kotrych buchu jeno tyrjo na kechowje pohrjebani, witcy druzy pak w zahrodach, na ukach a w kekach. Zo su so druhe wsy w le 1680 ped mrom w Smlnej bojae, to wobkrueja nam te stare cyrkwinske knihi w Palowje, z kotrych widimy, zo su tehdom Zemienjo a Tumienjo dla mora w Smlnej wudyrjeneho swoje di w Palowje ki dali, to je so posldni kr hie wulkeho rka 1681 stao. Ka w Smlnej, tak zakhadee mr w le 1680 te w Kamjencu ha najhrje. Tam wumrchu na njn tyri radni knjea, tyri duchowni a wuerjo, dwaj lkarjej, sydomnae rowarjow a pez tysac pje stow druhich ludi. W khe bchu pone khorych a tak mjenowana "bor" pola Kamjenca b wot eknjenych msanow z Kamjenca wobsadena. Wjee domow a wulicow b zabitych a mstske wrota bchu zawrne. Skt rujee w hrdach a dyrbjee zawutli, dokel tu nikoho njeb, ki by jn z picu wobstara. W mse samym nasta hd, dokel nichtn wjacy ze wsow nio nut njepiwjeze. Mortwi buchu witcy hromade do hubokich jamow iskani a z wapnom posypani, dokel khwile njeb, za kde o wosebje row ry. Jako b naposldku w mse najwjeta nuza nastaa, smilichu so wokolni zemjenjo a kublerjo nad njezboownym mstom a psachu jemu khlba a butry a wina a welakich druhich wecow k warjenju, ale jeno ha ped wrota. Hakle pichodne lto 1681 pesta mr w Kamjencu zakhade a te w druhich stronach, w kotrych b 1630 wustupi. Wot tutoho lta sem njesyimy te nio wjacy, zo by so mr hdy zasy w naich Serbach pokaza, harunje je tu te pozdio wjele khorosow pod druhimi mjenami pobyo, ki su runje tak surowje mjez Serbami zakhadae ka nhdy mr.

K. A. Jen, Hrnikowa itanka.


117.

Pokazka ze Sienkiewiczowych "Kiakow"

[W asu kinych wjnow b rjad nmskich kiakow nasta, zo by wojowa peiwo Turkam a Boi row zakitowa. Hdy bchu Turkowje swjaty kraj zaso kesanam wudobyli, pesydlichu so nmscy ryerjo najprjedy do Bjenatkow (Venedig), a potom lta 1309 do Maborga (Marienburg) nad rku Nogatu w ntiej zapadnej Pruskej, zo bychu wojowali peiwo Litwjanam, tehdom hie pohanskim. Tola litwinski wjech Jagieo, woeniwi so ze swj. Jadwigu, pija kesansku wru, da so ki a po jeho pikade te jeho lud. Tu machu kiacy po prawym swj krwawy mje do nnjow tykny, ale njediwajcy toho nadpadowacm woni dale litwinski kraj, doni so Litwini z Polakami njezjednoichu a kiakow pola Tannenberga (1410) cyle zbichu a na howu porazychu. Henryk Sienkiewicz, sawny plski spisael, w swojim romanje "Kiacy" bitwu wopisuje.]

W tym asu spohladowae mitr na kralowske wjska, kotre so z lsa walachu.

Doho hladae na jich syu, na jich kida rozpestrte jako kida hobrskeho ptaka, na khorhojow tuel - z wtrom so kolebacu, a nahle so jemu na wutrobu lehny nkajke njeznate strane zaue. Snad wuhlada z woomaj due sepje ow a rki krewje. Njebojo so udi, naboja so tra Boha, kotry deree hio w swojej rucy tam na njebjeskich wysokosach wahu dobya.

Prni raz pide jemu na mysle, kajki je to strany de nasta a prni raz zau, kajke rijesmrne zamowjenje je pewza na swoje ramjenja.

Tu zbldny jeho woblio a hubje zatepotatej, a z woow so jemu wuronichu spore sylzy. Komturowje ze spodiwanjom na swojeho wjednika spohladowachu. -

- to wam je, knjee? - wopraa so hrabja Wende.

- Zawse je to najpihodnia khwila za sylzy - dee surowy Hendrich, cuchowski komtur.

A wulki komtur Kuno Lichtensteinski nadunywi hubje rjekny: Zjawnje i to porokuju, mitrje, peto ntko so i sua, wutroby swojich ryerjow pozbude, a nic wosabje. Zawrno, tajkeho e njejsmy do toho asa wideli. -

Ale mitrej so njediwajcy na to tak pospochi sylzy na ornu brodu kulachu, ka by ncht druhi w nim paka.

Sknnje bu tak trochu nad sobu z knjezom, a pohladnywi z krutym wkom na komturow, zawoa: "do khorhojow,!" Tu skoichu kdy do swojeje, peto mitr pow to jara z mocu a z ruku naahnywi so k swojemu brnjerjej rjekny: "Podaj mi pilbicu!"


Hio we wobmaj wjskomaj kdemu wutroba bijee, ka heja, ale hie njebchu truby znamjo k bitwje dae.

Nasta khwila woakowanja, ea tra dyli bitwa sama. Na polu mjez Nmcami a kralowskim plskim wjskom pozbhowae so wot tannenberskeje strony nto prastarych dubow. Na nje bchu tudyi burja zalzli, zo bychu pihadowali na wojowanje tychle wjskow, tak hobrskich, kajkich swt wida njeb z njepomnjenych asow. Ale nimo teje jedneje kupy tomow b cye polo puste, re, struche, na mortwu pusinu podobne. Jeno wtr po nim hanjee a smjer so nad nim znoowae. Ryerjam so woi nimowlnje na tule mjelacu zo wacu runinu wobroachu. Mrele po njebju peltujcy zasonichu z asami snco, a tehdy padae na zemju smjertna ma.

Tu nasta wichor. Zaumi w lsu, zedr tysacy lisickow, wuwali so na polo, zhrabny suche stwjelca trawy, zezbha mrele procha a njesee je wjskam kiakow do woow. Runje w tej khwili zara pewtry hs wojeskich rkow, hwizdaow a piakow w powte, a cye kido litwinskeho wjska zbe so a leee ka njesmrne stado ptakow peiwo njepeelej. Po swojim wanju dachu so hnydom do skoku. Naahnywi ije a potuliwi wui hrabachu konje ze wej mocu do prdka, a machajcy z mjeemi a kopjemi leachu jzdni ze stranym kikom peiwo lwemu kidu Kiakow.

Mitr b runje pi nim. Hio b peo jeho pohnue, a z woow dchu jemu msto sylzow kr. Wuhladawi pibliowacu so litwinsku syu, wobroi so k Bjedrichej Wallenrodej, kotry na tej stroje nawjedowae a rjekny: Witod je prni wustupi. Zapoe te wy w boim mjenje! -

A z dobom pihna so ka z byskom Zyndram z Maszkowic do plskeho na ole zastupa, w kotrym najwubjernii ryerjo stojachu, a pokazawi z nahim mjeom na zbliowacy so Nmcow pomrok, zaru tak z wotmachom, zo so konje w prnich rjadach na zad zwalichu:

Do nich! Bij!

A z razom so ryerjo pokhilichu konjom na ije, a wusunywi ped sebje hlebije, postupichu.


Z powyeneho mstna kral cyu bitwu wjedee, rozsyae psow, a wudawajo rozkazy wn zdybawi. Wuhladawi sknje w wjska w dle, poa so te sam do boja zabra.

Bojo so wo poswjeenu kralowsku wosobu, njepuichu jeho dwrnicy. oawa zhrabny konja za wuzdu, a hdy te jeho kral z hlebiju po rucy smykny, njepui. Druzy jemu te pu zastupichu, proo, ebrjo a pedstajejo, zo tak te bitwy wusudow njepewali.

A w tu khwilu so nad samym kralom a cyej jeho drubu nahle najwjeti strach nakopi.

Po pikade tych, koti bitwu rozehnawi so wrachu, zamri so te mitr - Polakam do boka, rozwi so w koo tak, zo dyrbjee jeho 16 wubranych korhowi runje njedaloko hrki pe, hde stojee Wadisaw Jagieo.

Dohladachu so hnydom stracha, ale njeb khwile, so wucofa. Zawichu jeno kralowske woznamy a z dobom dolea, sto b w konju mocy, kralowski pisa Zbigniew z Olenicy k najbliej korhowi, kotra so hotowae, njepeela pije a kotru rye Mikaw Kiebasa nawjedowae.

- Kral wobstupjeny! Na pomoc! - zawoa Zbigniew...

uica 1903. Zeserbi J. Winge.


118.

Z wopomnjeu smjertneho dnja wulkeho wtinca Michaa Hrnika

(+ 22. maoho rka 1894.)

Na Hrnik wumr! Takle z Budyina
So zrudna njese pows z wichorom;
A hcy aoso wot Lubina
Do Btow dele pae kdy dom.

Ach, khorhojnik na padny je a hasa
Najrjea hwzda njebja serbskeho,
Najkhmaa iwjenja je ia prasa,
Pre mc najwjeta ludu naeho.

A hleje! Pez Sowjanstwo, pez Europu
Kak tuta eka pows khwatnje de;
A hdekuli te staji swoju stopu,
Tam w dui stysk a w woku sylza je -

Hoj! k Budyinej ludi pone pue
Su z uicy a z krajow dalokich;
A witkich jene spina blne ue
A jena ados wjede witkich jich:

Jom' do woblia jnkr hie zhladny,
Na kechow jeho o pomha njes,
Pi jeho rowje na kolena padny
A da tam posldnju jom' zemsku es -

Ka na Mikawku pua so do rowa,
A ze wch woi nahy prasny pa;
Wak kdy w, to w nim a z nim so khowa,
Zo nio to nam njem'e zaruna.

Bud Bo'mje! Tebje Serbja njezabudu;
Tam horkach njezapom ty na nas te;
Ze swojim wulkim duchom w serbskim ludu
Ty dale nad nami a wnje knje!

Jakub iinski, "Serbske Zynki".


119.

Wopomnjeu Hrnikowemu

Zadenu pdelu (27./II. 1904) je so minyo desa lt, zo je wumr Hrnik. - Hdy kamuk do jzora isnje, nastawaju koo wokoo zmohi, najprnje wulke, potom dale mjee a mjee, doni so skncnje cyle njezhubja: zwjech wody je so zasy zmrowa a wupestrwa so jako hadka runina ped twojim wkom ka prjedy. Podobnje je so staio z mjenom mnohich serbskich wtincow. Zaklinachu, wuklinachu; nicht jich wjacy njewupraja a njesyi. Moho snad so te mjeno Hrnik runje tak zhubi z pomjatka serbskeho naroda? Nihdy, enje! Pehuboko je so , jeho skutkowanje zaryo do serbskich stawiznow, hubo dyli objo Sprjewje do zemje serbskeje! Pewysoko pozbhuje so jeho mjeno nad mjenami rojekow, wye dyli skalny khribjet Boha orneho!

Wuklinae su dawno arowace zynki zvonow, ki smjer wtca wtiny pipowdowachu wm serbskim wutrobam. - Kotry syn moh zaby swojeho nana? A njeje Hrnik swj cyy lud lubowa z wtcowskej, nanowskej lubosu? Haj, je snad hdy adyn nan swojim samsnym rdnym dom moh wjacy da, woprowa a wotkaza, dyli je Hrnik so woprowa a wotkaza cyemu swojemu horcolubowanemu narodej? Na lud je rataski lud a to jara wustojny a nimo mry pilny rataski ud a wn wai sebi kdy rk a brjk namrteje zemje a kde stwjelco, ki na nim narose, jara wysoko, haj - skoro moh praji - pewysokjo. Ale je to te jenike bohatstwo, kotre ma prawy dobry serbski a kesanski nan swojim dom zawostaji? Njejsu dary ducha a pody wutroby, nadobne kesanske zmyslenje, pciwos a poinki te bohatstwa, snad hie wjete a drohotnie bohatstwa, ki hakle nadju dawaju na tamne pokady, kotre mole ani, ani zerzawina njezahubi? A runje tute bohatstwa, bjez kotrych te sama serbska zemja, tak horcolubowaria serbska zemja, jeno zemja wostawa, je Hrnik nic jeno swojim piwuznym, ale cyemu, wosebje pak katlskemu serbskemu ludej poskia, dawa a wotkaza z najdarniwiej wutrobu a a ruku.

Hdy, ka so we pisowje praji, po lutowarju brje pide, kotry rjane kubo, ki su witcy jeho prjedownicy sta lt po swojich dobrych poninych a huboko kesanscy zmyslenych wtcach namrwali a w poe swojeho woblia wobdali, za krtki as peini, njeje to orny njedak peiwo nanej a wem jeho pedkhadnikam? Podobny njedak peiwo naemu njezapomnitemu Hrnikej wosta wot nas dale zdaleny dyli snco wot zemje.

Hrnik je wumr, ale nic cyy. Te mjez nami je hie iwy jeho duch w jeho skutkach, dach a spisach. Jeho ruka drje taje, ale symjo, ki je wusywaa ze enje njewustawacym pjerom, hie skhada, rose a nadobne pody njese a ponjese, doni bude serbske sowo citane a esene. Hladaj jeno do knikow, z kotrych ulske di wuknu, na zabawne spisy za modych a starych, posuchaj jeno w domje boim na lubozwune zynki we swjatym kerluu, wzmi sowo boe do rukow: wudom widi, syi mjeno Hrnik. - W sowniku, w kotrym so khowa cyy pokad naeje droheje maeiny, njeje ani jednoho sowa, kotreho by |eho wtry rozom njepesldi, jeho pomjatk ze sowami sotrowskich row njepiruna. Hrnik be wjech w kralestwje myslerjow!

Ale, to je jemu te woprawdite knjestwo, nahladnos a swrnu podatos pola wch Serbow dobyo, to b jeho nadobna wutroba. Jeho durje bchu wm pistupne, jeho ruka wm potrbnym wotewrjena, jeho rada wm poskiena. Ha wysoki, ha nizki, ha bohaty abo khudy, ha zdany abo njezdany, witkich wn lubosiwje pijimae. Kdy pohib a kde sowo swdee za to: Hrnik ma njesebinu, poninu, k pomocy a k woporam stajnje zwlniwu, nadobnu wutrobu. Tobe tajna mc a spodiwne kuzo, kotre je jemu paiwos a wliw wudom a pecy dobywao a te zderao.

Wo serbskich kralach je jara mao znate, snad z wuwzaom krala Miliducha, ki z rjekowskimi Serbami wojowae peiwo cuzej pemocy. to so tutym wutrobitym kitowarjam serbskeje narodnose njeje radio, to je Hrnik z mocu ducha, wutroby a ruki docp a doby, natwariwi nam sylnu twjerdiznu noweho narodneho pismowstwa. Njech sebi kdy, t je by Hrnikowy wuomc a pomocnik, a te kdy druhi, t serbske pjero wodi a serbske sowo re rozumi, pikad bjerje na tamnych wutrobitych rjekach, koti swojemu kralej swru wobkhowachu ha do smjere. Hie mnoho ma so wojowa, da a dokonje za zderenjo serbskeje re a narodnose, k natwarjowanju a wutwarjenju kralestwa boeho mjez serbskim ludom: njech je mjeno Hrnik wm, wm bjez wuwzaa, zhromadne dobyeske heso. Jeho dui pejmy a promy wcny mr a wotpoink, jeho wopomnjeu pak wosta es a sawa!

J. Lib, Kat. Poso 1904.


120.

as serbskeho narodneho znowarodenja

Wubudena narodna myslika, zwonka serbskeho kraja w towastwach plahowana a w Serbach wosebje pez Tydesku Nowinu rozrjena, pokazowae so pece ble w zjawnosi. Duchowni, wuerjo, kandidai, rnicy, lkarjo, studeni, haj te wjesni muojo spznachu potrbnos wueho zjednoowanja, zo bychu so ze zhromadnymi mocami za serbski lud postarali. Njedosahachu wjacy towastwa modiny za wudokonjenjenje w maenej reci, ale wueni ludo we wanych powoanjach stojacy zjednoowachu so najprjedy we wuradowankach a potom w towastwach. Serbscy wtincy pak derje wdachu, zo Nmcy jich prcowanja zwjeta njeadi wida. Tohodla dyrbjachu wobhladniwje wustupowa, chcychu-li swj zamr - duchowne pozbhnjenje Serbow - docp.

Hio w asu swojeho studowanja sowjanskeje filologije we Wrtsawju pod profesoromaj Purkynju a elakovskim zapija J. E. Smoe mysliku wo zaoenju literarneho towastwa za Serbow po pikade skeje a ilirskeje Maicy. Ale to njehodee so tak lohcy wuwjes, harunje bchu w le 1845 welacy wtincy za to dobyi. W tym asu poby te sawny historiograf Franc Palack w Budyinje a wobtwjerdowae nkotrych Serbow w mysli zaoenja zhromadnoserbskeho literarneho towastwa.

Na zhromadiznje abo porade Serbw na jutrownej srjede 1845 w Budyinje so wobzamkny, zo dyrbi so pede wim pihotowa a zrjadowa spwanski swjede, na kotrym bychu so jeno serbske psnje spwae. Wue K. A. Kocor, tehdy w Stri, zhromadi stare spwy a zestawjowae nowe hosy, wupytowae spwarjow a spwaki w serbskim kraju, a wotmwae z nimi wuwuowanja. Na 17. winowca 1845 b na tleni w Budyinje prjedy w serbskich a nmskich nowinach pipowdeny serbski koncert, dotal njesyana wc! Z bliich a dalich stron pijdechu Serbja a te Nmcy; koncert so derje poradi a witkich spokoji. Pows wo tym roznjese so po Serbach, zo je Serbstwo w zjawnosi z esu wustupowao. Kocor bu z tym k dalej dawosi wubudeny a komponowae wjacy serbskich spwow, kotre jemu wosebje H. Zejle podawae. Spwarjo a spwaki pak swru w koncertach pomhachu. Tak wotm so potom druhi tajki swjede zaso w Budyinje 1846, tei we Wojerecach te 1846, twrty w Budyinje 1847, pjaty w Marijnej Studni 1848, sty w Lubiju 1848, sedmy w Marijnej Studni 1849, wsmy w Budyinje 1849. Te pozdie serbske koncerty buchu wane za znowarodenje Serbowstwa.

Pdla spwanja so literarnje dale dae wot jednotliwcow a w towastwach modiny. Zejle pisae pdla "Nowin" "Missionske powse", Smole peoi z J. A. Wakom Fr. L. elakovskeho "Woths psni ruskich" 1846, Kocor "Serbsku Meju" 1847.

W Prazy studowacy Serbja, koti hio pod J. Dobrovskim a W. Hanku so w ri wudokonjachu, zaoichu 1846 te twjerde zjednoenje mjez sobu - towastwo "Serbowku".

Mjez tym zrjadowa so nakhwilny abo pihotowacy wubjerk wotmysleneho towastwa Maicy Serbskeje: Zejle, Kosoplski, Pful, Wjela a Smole. Wuradene statuty pepodachu so k dozrjadowanju dr. Adolfej Klinej, kotry jako manski rada z wynosu znaty dowolnos sakskeho knjeestwa k zaoenju towastwa dsta 26. Maeho roka 1847, po im mee so Maica Serbska na jutrownej zhromadiznje dozaoi.

Po wustawkach chcye Maica Serbska dobre ludowe a wdomostne pisma wudawa, jako te asopis za rozwuenje a nawditos serbskeho ludu, pi im dyrbjee so zdobom na isenje a wudosponjenje rce da. Sobustaw mee kdy by, ki snadny ltny pinok zapai. Z pinokw a dobrowlnych darow mjee se pokadnica twori, jako te knihownja so zaoi.

Dozaoenje Maicy Serbskeje, jedyn z najwaniich skutkow serbskeje historije, sta so 7. jutrownika 1847 na tleni w Budyinje. Po peproenju w Nowinach zhromadichu so ze wch kninow hornjoserbskeho kraja duchowni, kandidai, wuerjo, studeni a nkoti rjemjeslnicy. Woni pijachu pedpooene wustawki, wuzwolichu pedsydstwo - dra Klina za pedsydu, kandidata Wanaka za sekretara, J. E. Smolerja za redaktora asopisa - a wuradowachu, wo wudajomnych knihach. Wuitne b mjez druhim postajenje, zo ma howna zhromadizna na kdoltnu srjedu po jutrach so wotbywa.

Po dozaoenju Maicy Serbskeje rozpsa so peproenje "peelam serbskeje re a literatury" najprjedy w sakskim dle Hornjeje uicy, a potom w pruskim, hdy b z rozkazom 30. jutrownika 1847, pez superintendentu Kubicu z Wojerec wobstaranym, te pruskim Serbam pistup k Maicy dowoleny. Maica chcye jako starosiwa ma witkich Serbow by a wch swrnych Serbow wokoo sebje zhromadi. Jeje skutkowanje b jeno z tym trochu zadwane, o b wot spoatka khuda. Tola je pi wm tym wjele za serbski lud dokonjaa, zjednoejo prjedy dlenych Serbow w jednej pismowskej ri a wudawajo wuitne serbske knihi.

W tajkim zamrje zestaji najprjedy dr. Pful za Maicu serbski prawopis, kotry po pehladanju pez Smolerja a Kuanka so pija a w prnim ltniku asopisa - 1848 - so woia, a hnydom poachu so prnje kniki za lud wudawa: tyri prdowanja H. Lubjenskeho, Serbske Hornje uicy abo statistiski zapisk E. B. Jakuba a J. Kuanka, nkotre powdanka a druhe powune spisy.

Nowe towastwo doby sebi wjele peelow a wubudee wulke nadje, kotre pak tola njemee w datych wobstojnosach tak spnje spokoji. Hio w prnjej horliwosi wohrozychu modu Maicu Serbsku njenadte podawki w nmskich krajach.

Z Historije serb. naroda wot W. Bogusawskeho - -M. Hrnika.


121.

Hie je Serbstwo tudy

Hisce so ri srbska r maena
Po kraju serbskim! Serbja su poboni,
Ki zakhowaju staru swru;
Cuzbowa njechada Serbja swrni! -

Je r a wra wtcow jim darjena
Wot Boha samoh', kotry jich wukhowa
Je dotal mile k esi swojej,
Zo bychu khwalili jeho swrnos.

Serbstwo njech mdne kje nam p kraju,
Njech jemu skii mstno so na sncu! -
Zs njepeelska njeswa na njoh'
Zawis a hupos je hida zstna.

Tudy je polo, na kotrym daju
Wak pilni ludo, wutrajni w snotach! -
Tu, Serbjo, zakhowajmy swru
Z maenej ru sej herbstwo drohe! -

M. Urban, Wotinske hrona.


122.

Franczske wjsko w ornym Khomcu do bitwy pola Budyina 1813

Sym jeho derje zna, stareho Bojic dda. Wn be susod pi farje, a pide te drudy na wjeornu bjesadu k mojemu njebohemu nanej na ulu. Potom zdlowae rad podawki ze zastarskich asow. A tak zhonichmy te, zo je dl franczskeho wjska 1813 do orneho Khomca trjechia. Tuta wjes leee tehdy - a lei te hie ntko z dla - srjed mnych lsow a zdalena wot wjetich drohow w dolinje mjez horomaj. Jeno stara droha z Wojerec do Drjedan wjedee hio tehdy nhde dobre po hodiny wote wsy pez holu "ertowe nuho". Diw je tohodla, zo su Franczojo tehdy orny Khomc namakali. Wse njeby to so stao, njeby-li wa wokolnos z nimi napjelnjena bya dla blizkich bitwow pola Wysokeje a pola Budyina.

orny Khomc be wzo ka wa wokolina tn as hie sakskemu kralestwu prisuacy, a dokel be kral we zwjazku z franczskim kejorom, bchu Franczowje w speelenym kraju. Al woni njewobkhadowachu z Khomanami jako z peelemi! A to be z piinu toho, zo stary Bojic dd jich wopyt zaby njemee.

Wn powdae tak: "Na wjeor nawalichu so Franczowje do wsy. Kdy dom dsta wojakow. My jim dawachmy, to mjachmy.

K wjeeri zesydachu so k blidu a dstachu klu mloka z khlbom nadrjebjenym. Ale khleb be jim peorny a pominachu bey. Dokel pak tn njedstachu, blabachu so na nas, my pak jim njezrozumichmy. A hlej, tn jedyn be tak njehabity, zo klu zapimny a ju z tym lubym boim darom do srjed jstwy bricny, tak zo rjopy a kuski khlba wokoo ltachu.

Mj nan so khtro postri, tola be skoro rozmysleny a khwatae k susodej na faru. Fara drje be tehdy njebohi tempel. Tam be franczski wyk na hospode, a tn dyrbjee pomha. Mj nan skoree swoju nuzu susodej fararjej z prstwu, zo by tola chcy z wykom po franczsku popowda. Knjez fara de hnydom do hornjeje jstwy a brbotae khwilu z wykom. Potom dtaj wobaj z nanom a pidechu k nam do jstwy, hde hie witko leee ka prjedy.

Hdy wojacy wyka pytnychu, woni zetawachu a - so w - mjelachu. Wyk pikaza ntko, zo by so druha kla pinjesa. Potom kazae wojakej, ki be klu rozbi, zo by witke kuski na zemi zezbra. A tn aee po kolenach po hlinjanej jstw a zbrae. Potom nala ma hie jedne mloko. A ntko witkim derje sodee. Wyk stojee we durjach a pihladowae - ja pak stojach w kuiku a mjach swoje wjesele nad tym, kak jim psk mjez zabami kripoce."

Tak powdae Bojic dd. Wot druhich njesyach nio z tamnoho asa.

H. Jordan, uica 1892.


123.

Pi tebi

Daj, mia, pi Tebi mi bydli,
swt je ach tak przdny, samotny:
mi w nim so stye, tam pec' sydli
chcy, hde moja droha, luba sy!

Daj mia, k Tebi zas mi khodi,
swt je pony hoka, pohua:
ach njedaj mojej dui hodi,
njech je pi wutrobje wutroba -

Daj wuek mi, swt je tak hruby,
tola Twojej wcy switej
so lubosiwje, hs Twj luby
nihdy njetama, ach smilnos mj!

Daj pi Tebi mi zdrmny mrnje,
swt je wn tak falny, jebawy:
wak Twoje wko mni swrnje,
Ty pak, luba, swrnos sama sy!

Ach, daj mi, daj o mia, ie
daj mi wusny, daj so peco hnu,
zo pi Tebi najwutrobnie
m bych zboe, namka k zbou pu!

E. Muka.


124.

Zymski wobrazk

Zemja je sebi be posleo mjez woi sahnya a ntko spi. Wo iwjenje je woicho w polu a w holi, a zrudna iina knjei, hde nhdy spwy so znoowachu. Ptaata su nas hio dawno wopuie a su leae pez roke morjo daloko, daloko... Te aby su na swoju pse zabye, a su so zarye huboko do dna zeleneho hata, z kotreho ntko wjacy njema; peto tosty ld je so na hat lehny. Ani rka wjacy njebrboce w khdnym hajku a njebaje nam wjacy wo swojim lsnym skhowje a wo rdnym domku. Tam stoji w mnej komorcy jeje kolebka; tam spae doho, doho; tola na dobo wotui, zastyska so ji po swe a swtle, a skoku wuskoi jako slborny kuo z kolebki a ekny do swta. Ale zymje njewuekny. Te ji je zyma modej spnej ncy sputaa. W klinje slborneje rki byachu so nhdy swte kamuki, a rybiki sebi w jasnej wode hrajkachu. Ntk je witko pre, wo je zyma wzaa, te mdre njezapomniki na brjku je mrz zahubi. Jena wulka ba pachta kryje witko.

Tola owjek zwuknje wemu; te wulkej arowanskej bej pache snha a mortwej iinje, w kotrej jeno wrny kra, rapak kraka. Druhdy wzo zawuja te psy a tlba prasnje - ale to je wo. Tola owjek zwuknje wemu, zwuknje po asu te zymje, pznawa rjanose a wjesela, kotrych ani zyma adna njeje. Njemnju tu swjateho Mikawa, ani Boeho dsa a jeho darow, kotre nae di tola tak adosiwje woakuja, tak radosiwje witaju. Njemnju tu ani wutepjeneje jstwy a opych kachli, za kotre so wipne wnuki ta, hdy jim nae wowki bajki baja. N, te wonka w pirode mnoha zymska rados nae di woakuje.

Hio wjacy dnjow je njebjo nkak mhowe, njeme so wjacy wujasni a ka woojane wisaju z njeho eke re mrele. Sknnje da so do snha a wjesele poltuje be pjerje w powte. Mody snh je mjehki, da so mjas, a mae ruki wubjerne kulki z njeho spjeku. To nae di derje wda a z rjdami tohodla na be ladko rja, hde so prnja snhowa bitwa zapoina. Pi tym je hok a hara, zo so ladko tase. Pdla spytuje so saa , a tak khte ha bude nkak mno, bude so tu jzdi, ha sanje ltaju! A byrnje tajki may kholowac te raz wotlea, to nio njewadi; w snzy sebi nicht kulow njenabije. Haj, sanje, to je w zymje di iwjenje, a zawse njeje wjeteho wjesela, ka hdy Boe do sanje wobradi a k tomu mjeel snha. Tola, komu je so na sanjach wostudio, tn de na ld pohlada. Te hat je woiwi a za to, zo tu w le aby rjechtaja, syimy tu ntkole nae di. Njecha so jim wottud, a pejara khte swjaty wjeor domoj woa. Tola porjad dyrbi by, a sknnje njeje to ani tak zl, byrnje sebi jedyn khwilku peby. Kdy w: to su di. Hrje je, hdy je sebi zwany pacho daoko zalz a w zymnej wode nowy drjewjanc wostaji. Potom njesodi jemu doma wjee, ale hlada sebi rado helu, hde so na opej plocy sedo sui. Ale drjewjanc je pre; nazajtra bude nad nim hio tosty ld, a ldma nalto zaso nad wodu pipuwa, njeje-li so prjedy w be na dnje hata zabrodi.

Z jenym drjewjancom wzo njebude wjacy na ld khodi, ale za kachlemi tohodla hie njetrjeba sedo skori. Te za tajkich njezboownych je so zyma postaraa. Hdy je snha wjacy, twarja so mjenujcy jara derje rjane snhowe mue. Kuluch snha nawala so brzy a zjednoenym mocam poradi so sknnje te, khadlu na nohi staji, to je wzo ee do. Ale z tym je snhowy mu te hio moh rjec dokonjany; wo druhe da so samo. Za rucy so z kdeho boka kolik do wulkeho a tyknje, a na tostu iju placnu prawje wulku kulowatu howu. Snhowy mu ma wulku ornu hubu a ini, jako chcy cyy swt na dobo pr. Tola boje so jeho tohodla nicht njetrjeba: mlkej, ornej wcy hladatej pejara peelnje do swta, a hdy by so by pacho tola raz roznjemdri a zapyri, by rozba. To je te sknny wosud snhoweho mua; njerose ka druzy ludo, ale pide hnydom wulki na swt, a potom so jeho mcne stawy de a ble sydaju, doni witko njerozbhnje. Njewostanje nio ha ua wody a nkotre kuski wuhla we njej.

Tola wo, to prawje je: tak doho ha je snhowy mu hie iwy, hraje wulkeho knjeza, a samo khroby k so napa, hdy jeho nimo tajkeho beho pemjeka wjede. Ka njemdry ri potom pez hory a doy, a sanje lea za nim jako wtik. A ehodla te dyrbja zamoity bur so w snzy na hermank abo na "kobasu" brodi, hdy ma w hrdi konje a w klni rjane sanje! A k tomu, kak rjenje je, hdy me sebi zymske popodnjo do polow zaj! Skoro ani njepytnje, zo jde. Hde b prjedy hrozny, kamjenjojty pu, tam njeje ntko ani bta, ani kamuka: by snh je witko pikry, sanje jdu ka by ti a tomy, statoki a cye wsy nimo mikaju. Swjata knjei iina; jeno wlnej konjej druhdy rjehotatej, a pod sanjemi pii, wri by snh. Je khtro zyma, z doheho ranja duje rzny wtik. Za to je powtr ka krystal isty. Brunakaj so pyritej, a z blizkich domow stupa by kur do jasneje wysokose. Tn by kur abo lpje wohe, z kotreho kur sapa, je br, z kotrej peiwo zymje wojujemy. Mjez tym je nas peelna wjeska pijaa a jedyn ka druhi strowi nas kdy statok ze swojej rjanej bej tchu. Njech tohodla lze huby na zymu praja, to so jim zechce; sprawnieho hosa dyli zymy nihde njeje. Jenak je kdeho ze swojim darom wobdlia: bohaty nima nad swojim hrodom rjeeje pachty jako khudak na swojej somjanej khcy; kdu tchu debi nanajrjea pycha. Kdy kolik, kdy mznik ma swoju bu apku a jeniki wulki by pa kryje wjes a polo.

Njedaloko za wsu zapoina so pokhmurjeny ls. Te wn je so do snha zawali, a pod mcnym brmjom bych pjeri zhibuja so hauzy hordych mrkow. Nhdy mjachu w tych nakhilenych wjekach ptaki swoje hnzda a hauzy omjachu w sdkich psnjach; ntko je witko icho ka w zakuzanym hrode. Tn zakuzany hrd ma slbornu tchu, slborne we nad njej, a snco swte koa na nju sele. Ale koa su peco wue a mjee, doni sknnje snco za lsom njezapadnje... Ale njeme so ze swojim lsom dli; hie jnu zhladuje na slbornu jeho techu, a lubozna ewje rozlije so po wm njebju a po bej zemi. Hie jnu zaswa so dejmanty do beho paa zatkane, hie wokomik so w purpurowym byu wjes a msto hori - a rowe swto hasnje.

Wokomik je njebjo przdne; k wjeoru saba ewje, hewak nihde beje mraki, nihde swtleka. Tola hio stawa k ranju msak a jeho wowcki hromada so na wch kncach njebja. Ze swojim bldym miym swtom strowi msak swoju towaku zemju a epce ji wo nowym rjeim nalu. N, naa zemja njeje wumra; naa zemja ie drma, a pod bym paom bija mcnje jeje iy.

M. Andricki, uica 1892.


125.

Jejdyrkec Hapla a Hantykhryst

(Humoreska.)

W rjanych, dobrych asach, hdy "nae Serbstwo z procha stawae", hdy nai ddojo a nae wowki so z dobrymi Serbami zauwachu a jich di hie njejzdachu w kleanych wozykach, ani nic po eleznicy do Drjedan, ani nic z kolesami na wulty do swta, n, hdy nai stari a modi Serbjo rado pi khodachu, ikowanje pomaku, z wstosu a swdomitosu hladajcy ebi dom a hospodastwo - tehdy bee w Starej Cyhelnicy pola Kukowa staruka serbska etka iwa, kotra b nhde wot Kulowa sem do naeje wsy so wudaa. Powitkownje rkachu jej "Jejdyrkec Hapla", dokel bywae nastajnosi z jeje prnim a posldnim sowom: "Mj Jejdyrko tola, ach mj jejdyrko haj!" a "mj jejdyrko!" prdku a "mj jejdyrko!" zady.

Tale Jejdyrkec Hapla b wam skoro tajki original, ka njeboiki "Jejkacy Handrij". Tn je wam te stajnje a wude jeno pei khodi,a njediwajcy toho daloko wokoo po Serbach pio, asto te do Nmcow tu a tam; as iwjenja pak njeje jeniki raz ze eleznicu j, samo nic do Drjedan. Tam mjee pjea bratra - ka su nam to "Serbske Nowiny" powe - bratra, kotry mee wot njeboh Handrija nhde pje stow hriwnow poenych. Jejkowy Handrij dojde sebi po nje pi - z kijom, z karu, dokel b jemu ibay bratik swj doh w samych lutych drobnych pjenjekach wupai. A luby na Handrij, ka nio z toho, wotwjezy sebi swj pokad z residency do Maeho Wjelkowa - na karje. B tajki prawy samota. Trodlojkaty khodee swjatk a pjatk; a tola mjee nto, to by jemu densa nkotrykuli najwosobnii panik abo naduty pachok zawida - warnu hromadku pjenjez!

Tajka originalna etka b te Jejdyrkec Hapla. Wona drapae a krabae njewustawajcy wude witko hromade, to so na brjkach, puach a na sekach walee: kdu hauku, kdy kijek, kde pjerko, kdu trawiku, kde zeliko, kdy powjazk, kdy banik - wo so jej pihodee, wo b spomone k jeje drobnemu hospodastwu. A swoje eko zasuene kroki kopjee w starych nohajcach a zamkae zamoenje do stareje molowaneje kinje, kotru b po wowcy namra.

Ka Jejkacy Handrij wemu z pua khodee, to by so z "domfom" hnao a wozyo peze w hory a doy, tak tohorunja naa cyhelska etka kae pede wm rohatym, kidatym nowotaskim iwjenjom. We wonym asu b mjenujcy owjeska mudros wunamakaa prnje kolesa, a swt zapoa kolesowa. Jzdachu na zastaskich dresinach, ki mwachu prdku jara wulke a zady mauke koleso. Ale naa luba Hapla znajee jeno swoje kolesko pi kowroe abo to pi swojej karje.

Be to raz w lu. Stara Hapla de "na brtl" do bunow. Tu pihna so nadobo wot klstra wulke rjebate muisko - tra z Kamjenca, khiba hie nhde z wotkal dale - na tajkim wysokim kolesu. Z cyym wotmachom rjee po nimale nahej horje dele pez Staru Cyhelnicu: raz, dwaj - raz, dwaj - raz, dwaj! - Hopsa! Zhubiwi runowahu wali so rye-kolesowa, tak dohi ha b, do prowa pi "brtlu". Jejdyrkec Hapla hlada a hlada, zo moha sej woi wuhlada: muisko pilei z kolesom - raz, dwaj - raz-dwaj - raz, dwaj; - kolesko poskoi: hopsa! - mri do prowa! bi, pada, a mu wala so pez howu: hopla! - Jejdyrko tola, tajkule kekliju cyhelski swt hie wida njeb. - Wa wustrana ka luba Hapla pez pu humpotajcy do wsy, kico, wro a woajo so Bohu tak a hinak: "Ach, ty mj jejdyrko, ty mj jejdyrko, mj knjeicko, pomhaje, lubi ludo, kaje, kaje, to-je sudny de! - do Cyhelnicy je pij "Hantykhryst", ach, mj jejdyrkecy haj, haj, "Hantykhryst", kidaty, rohaty, ltacy "Hantykhryst"! -

Na krik a haru su nae wjesnjanki brzy do hromady. - "t, to? Antikhryst!" zastrana praa so Nowakec Lena.

Humpotec Hanzlk b sebi runje w zahrodcy ped woknami hrajka a te cyej kekliji pihladowa: Wulke koleso, mae kolesko, kosaty mu, teptacej nozy frfrfr - hopsa! Wo tole hromade bi ki na ki brbrbr - kolesowe wokido wjechluje z "wysokim" ryerjom. Aw, jawjaw! a nadobo: Hopla, do hrjebje! - Tajke nto b wzo te Hanzlk prni kr zawohlada. A ntko wn nkuje, to me, k zbawim so na Hapline woanje nskim a woa: "Mai, mai! Tame w hrjebi jedyn mu z karu lei!" -

A brzy so wukopa, hdy muisko so z prowa wudrapa a ze swojej "karu" ke Khrsicam rjee, zo to njebe nkajki Antikhryst, ale Wonjean Njelepec Bosij, ki b ped wjele ltami do krawcow o, w Drjedanach Nmcam wjele lt kholowy pata a z tym telko pjenjez nai, zo b sebi tajku "mainu" - dresinu kupi moh. Ntko b do Serbow pij na "wysokim konju" a z wulkim tituom "Veociped-Agent", to najzrozumliwio po serbsku rka: "Knjez Nobel, fiksnkowa a wuskony dohrjebjesopezhowumjeta." A naej lubej Hapli be knjez Nobl prnju "probu swojeho kumta" pokaza. Jejdyrkec Hapla je "hejgn" potom praji dyrbjaa: "Derje tola, zo je Bhl'byknjez mojeho Michaa k sebi wza, tn b te tajki fikshorne a wuskony ptak, a t w, ha mi te wn njeby raz z tajkej karu wuj!" -

J. Bryl-Serbin, Luica 1912.


126.

Boemje Budyinej

Ntk nastaju so z Budyina,
Hde mj rjany pebytk b,
Mj wosud chce, to njeje hina,
Sprjewi da mam styskanje;
O peelo, mj Budy'no,
Mj zaby njememoj so.

Mi zote hodinki tu kchu,
Lta zbnje zleachu,
Ntk wjede pu pod druhu tchu,
Drohu ahnu zahrsku;
O peelo, mj Budy'no, Mj zaby njememoj so.

Chcu sebi kwtki ipa druhde,
Wnak radose sej wi,
Wak swe re kja wude,
to tam njej', chcu pimysli;
O peelo, mj Budy'no,
Mj zaby njememoj so.

H. Zejle, Zhrom. spisy I.


127.

Za Budyinom na roli ..

Z dypkom 1/2 4 hodin rano 21. meje 1813 - by de hio skhadee - wustupi Napoleon na howne budyske torhoo. "Rjeni ludo", rjekny wuhladawi jatych z weraweje bitwy, koti bchu na torhou zestajeni. "t je najstari po subje?" wopraa so pistupiwi k jatym oficram zestajanym w prnim rjede.

"Wjech Rjepnin!" zawoa ncht.

"Wy se nawjedowa prnjeho poka "gwardejskich" jzdnych kejora Alexandra?" wopraa so Napoleon.

"Ja - rozkazowach jeno jenikej eskadronje!" wotmowi Rjepnin.

"Wa pok je swoje pisunose stajnje z esu wukonja!" rjekny jemu Napoleon.

"Khwalba wulkeho bitwarja je najlpe myto za wojaka!" wotmowi jemu raznje wjech.

"Z wjeseosu podam wam tule khwalbu," rjekny Napoleon.

"t je tnle modenc pdla was?"

Wjech Rjepnin pedstaji jemu swojeho syna, ldy 19ltneho modenca z hie hlacym napohladom, kotry b po swojim peu do prnich rjadow so psa, a kotreho bchu na lcu wye Wownjowa zajeli, hde chcye runje z konjom z wysokeje skay do Sprjewje skoci.

Peelniwje na njeho pohladajo rjekny Napoleon: "Tn zapoina moduki z nami so mri!"

"B modos hdy ze zadwkom, zo njemoh owjek khroby by?" wotmowi jemu mody Rjepnin z jasnym zynkom a z wubranymi franczskimi sowami, zo so Napoleon tomu diwae.

"Wubjerne wotmowjenje!" zawoa kejor, "modenco, wy w swe hie daloko ddee."

Te ranjeneho wjecha Handrija Wolkoskeho bchu zawjazawi jemu ranu ped Napoleonowymaj woomaj postajili, zo by so z nim franczska es domria.

Be-li te wjech Handrij ped nhde pje mjeinami z wojakami, koti jeho njesechu, nkotre sowka pore moh, njewotmowi wn Napoleonej tola nio. Pepatny zdae so jemu Napoleon ze swojej malikostnej hupojtosu a wjeselom nad dobyem, a na jeho mjezwou zjewi so diwnje zrudnuki wuraz, jako chcy praji: "Mi njeb trjeba, zo sym ped Budyskimi murjemi ranam a smjeri napeo o; wako je mj narod twoje puta roztorha." A na jene dobo bu wuraz w jeho mjezwocu spodiwnje wtry, jako chcy praji: "Hie su ludy, kotre ty puta. Kdy narod, a by-li hie mjei, ma boe prawo, wo sebi sam sudi. Ty sy tole prawo mnohim narodam rubi; hlej, ja bch te pio, zo bych tule njeprawdu wjei a zo bych narody wuswobodi."

Napoleon njemee wjacy dlje do tohole mjezwoa hlada; tohodla wotwobroi so krjadam, hde wojapy stejachu. Wuhladawi pak tam owjeka z hobrskej wulkosu, wuznamjenjeneho z kiom estneje legije - be to Lazarew, najdlji mu w poku Preobraenskich, kotremu be Napoleon w Tilsie ze swojej ruku tutn wysoki ki na wutrobno pipja - wotwobroi so wot jatych njepeelow.

W 1/2 5 hodin jchae Napoleon wot Nadanec na kinjanske hory. Mody de skhadee. Njebjo be jasne. Jeno jenika mrel je k ranju pikrywae. Wopuene ncne wohnje zhaowachu pi skhadacym raim swtle.

Pdla kejora sedee owjek na konju w otej drase ze swatym kobukom a z wulkim pjerom na kobucy. Wobaj so iwje rozrowataj a hladataj husto nawulku papjeru. Tnle mu njebe, ka sebi w zjednoenym wjsku myslachu, sawny nawjedowa franczskich jzdnych, Murat, Napoleonowy swak, kral neapolitanski, ale b to jednory serbski owjek, sakski postilon Dejka z Budyina w njedelskej postillonskej dijase, samsny Dejka, kotry je prnju serbsku nowinu "Serbski Kurr" wudawa, a kotreho je Napoleon po bitwje do kdy sadi. Kejor b jeho sem da zawoa, zo by sebi da wot njeho wsy na kare zapisane w krajinje pokaza.

Tehdy zara nhde na prawicy jeniki wutl z kanny; wn wuklina a zhubi so w powitkownej iinje. Nkotre mjeiny so minychu. Druhi, teci wutl wrjesny, zo powtr tepotae... twrty a pjaty hrimae blizko a swjatonje zaso nhde wot prawicy.

Hie njebchu prnje wutrle wuklincae, a hio wrjeskotachu druhe, so mejo a jedyn druhi zamylujo. aostna hra be so spoaa.

A. Sommer, uica 1913.


128.

omiski spw

We pisanej khcy na omje
So wjezemy po rcy,
Po hadkej, po slbornej omje
Pez kuo a hubiny;
Ka rybiki spne pod nami,
Sej khwalimy iwjenje;
Jd, lubos a nadja z nami
A powyej wjesele.

om njese nas ie a rady,
Wn z wodu so rozmowja,
Hry mukow a omikow bady
Nam k bokej so towaa;
Ka omika stawa, so lha
Tak spunje lt iwjenja,
Nam rados pak mysliku zbha,
A lubos ju poswjea.

Stj! smjate brjohi k nam praja,
Stj! kiwaju do wody,
Wtr peelny zaduwa z kraja:
"Tu pistaw je lubozny";
A kiwaju druhe tam brjohi
Nam nhdy: "Tu zastawaj" -
Dha stajimy z nadju nohi
Na wnose rjei kraj!

H. Zejle, Zhrom. spisy II.


129.

Pi studnicy

We ukach studnika so khowa,
Z njej' rleko so kuoli -
K njej wabi mje, hdy na mni kowa
Swt a so z hidu puzoli.

A parla ze dna ba stupa,
- Pez uki ehnje ichota -
Hdy spwnu' ijku rock sej kupa
A z dakom spwk ji ikota.

A mdre zwnki z waha zwonja
Ji z boka krlu lubozny,
A hwzdy z njebjes do njej' konja -
Ha na dno byskot hordozny -

Rad sydam sam tam pi studnicy
A hladam, sucham hodiny,
Ha sylza bysknje pez zernicy.
A pokoj majka nutriny.

A boa mc a boa lubos
Mi z kuzom mysle jimatej,
Zo pse z jasnym hosom wuros
Mi dyrbi z due wyskatej'.

J. iinski, Z kidom worjoskim.


131.

Hde z nim?

Je ita hio hdy rano na wulicy poby? Ja nochcu itarja rani, ja wm, zo je ita "nobl" a nima trjeba, zo by stawa prjedy dewjeich - n ale, pipad! A kdy je jeho potajkim pipad wuwjed hdy z doma prjedy, zawse je so pi swojim znatym wtrym wku dohlada, zo su na wulicy nic jeno ludo, ale te wcy, kotre wide hewak njejsmy zwueni. Ka te pi jeho znatej duchaponosi njeje dwla, zo je wo tych ludoch, a wcach, wosebje wak wo tych wcach potom rozpomina. Nhde pi khcy stoji stary karan. Nhde na kromje khdnika patana baka. Nhde lei wosrjed. wulicy pnj. Kak su tam te wcy pie? Su sej snad wuleae w nocy z njestraowanych polcow a njejsu potom domoj trjechie, kdy hio rae zerja switachu? Su zhubie pez nkajki pipad, pi raim nakupowanju, swoju kuchaku a akaju tu ntko jako derje wuwueny pos, ki zhubiwi swojeho knjeza so sydnje trjebaj do srjed pua a hlada wokoo sebje, ha sej jeho knjez zasy namaka?

Nu derje. Ntko so ri wo khlerje a wo pihotach na nju - prou itarja, zo by mi da dopowda, zo by so njepraa, kak to zwisuje - jeno njech mi da zmrom pisa a pisa, na sknny knc so tola spznaje, zo njeru tak pehupje. Potajkim: Ri so wo khlerje. to pjea ma wo owjek ini, zo by so jej dowobara. Pedewim: istota wobydlenja je po strowoty. Strowe howjaze, elace a swinjace mjaso je pjea te po strowoty. Dobre pilzeske piwo je pjea runje po strowoty. Summa summarum: hdy so na pedpisy swru kedbuje, je owjek w casu khlery pjeca potea kr strowii hac je po prawym trjeba. emu wak njebych kedbowa na w pedpisy z na najwjetej krutosu, kdy su a) k mojej strowoe, b) hdy dopjelnjowanje pedpisow napjelnja owjeka ze zastojnistwa zdobom z njewuprajnyin poadom!?

Hdy bch sej potajkim na najbliim rku peita pisune magistratne pikazy, pestach hnydom so pekhodowa a wrich so domoj. No - ja sej myslu, iste je tu dos! Podoha a domjaca nadoba je pod stajnym a kedbliwym dohladom mojeje Ane. Knihi drje su pod mojim samsnym dohladom, ale myslu sej, zo jim trku procha njekodi - wak bychu me hewak tak swjatony, tak samokhwalny, a hupy napohlad! A hewak - hm, hewak tu poprawom nio wjacy njeje. Khiba potajkim hie oo.

Zahowkaj bej ka kopjej. Pikrywa ka pa lilije, oowa pachta ka mody snh. Wosankowe matracy ka buchty. Somnik - somnik - -

"Ana!"

"Prou?"

"Hdy pak sym sej da naposldk wutyka swj somnik?"

"To ja njewm - to sym tudy, n - to drje je hio same sykanje."

Ana je pola mje s lt. Spominam wro, za tych ss lt - podarmo spominam! Kupich sej tn somnik, wutykany a peity, hie w rojtych asach rjaneje modose -

"Ana!"

"Tu mae 75 krejcarow - skoee hnydom k synarjej po ti woklepje somy - hnydom, praju!"

Ana lei. Ana piehnje so z tomi woklepjemi somy. Da so do somnika, wuprje peiwanje, rozprje owy, hrabnje do somy.

"Ale - hde pak z tej starej somu!?"

nski rozom je tola wtrii dyli na! Na to bych tak hnydom njepio! Haj wak, prjedy ha tam tykamy nowu somu, dyrbimy najprjedy wottam wza staru a - hde z njej? isny ju z woknom, nkomu na howu?

"to pak so stawa z tajkej starej somu?"

"To ja njewm!"

"Hm," wotmowjam zrazom, "tu mae pjenjez, je to sak. Die tamle do toho wysokeho doma. Tam maja jamu na smjee - daje domownikej tn pjenjez, sak, a wn wam dowoli, zo bye do jamy wusypaa somnik." Wak tn muski rozom je te hie k nemu!

De a pidze. Zo pjea domownik nochce. Zo pjea tam do jamy mjetaju suobne te horcy popje a wohe by so moh zapopadny somy. A jama by bya pjea te brzy pona a bur sej ntko po smjee njepijde, hakle w zymje, ntko pjea ma doma dos za do.

"Tak to?"

"Ja njewm!"

"Ale, ale!" woam po khwilcy - muske mozy su wobdiwahdnje pdne! - "jute je srjeda, gmejnski wz pijde po smjee! Wzmie tn pjenjez, sak, dae poojcu smjeerjej, ki zwoni, poojcu pohonej, wusypataj wam to samaj na wz."

"Derje, ale na om potajkim budee densa spa? Somnik njemu hio pooi do oa, je rozprty, soma by so pesypaa mjez prkuemi."

"Wzo - no ale - budu potajkim spa na zemi! Rozpooimoj pobonu, dohu podoku tamle z lhanki na zemju, rjenje sej na njej pselemoj - a budu spa ka kral!"

Spjach te jako kral. A hnydom rano wunjese Ana somnik na khdbu ped durje, a akachmoj. Zwonje pide a ja w skoku pistupich k woknu, zo bych by ze swdkom teje procedury. Wz pihrimota, Ana rjee ze somnikom ped dom.

"A hdybye mi dawali zoty, ja wam to na wz njewozmu - ja njesmm, mam zakaz!" zawoa pohon a praskny do konjow.

Ana ehnjee somnik zaso domoj.

"To je hio hupe!" praju.

"Je to hlupe," wobkruee Ana.

"Tak so tola k nemu mje - mj Boo n! wopraeje so nhde, to inja druzy ludo!"

Ana lei. Nhdy za hodinu zaso pilei. "Zo je pjea najlpje to spali w kachlach."

"N widie - zo smj na to njepioj! Potajkim pale! A wse to? Die so po domje trku prae, njebuda-li nhde buchty p|ec a njepeja-li sej, ka so sua, podpali trubjel? Abo rozpyri ns, rozumnie?"

Ana hio zaso lei. A potom njese wotmowu, zo pjeca nihde njebuda pjec buchtow, a zo sej nihde njepeja podpali trubjel. Ale wona ale dyrbi ntko hio na wiki a zo sej z tym palenjom te ntko njeme hrajka, hakle wjeor. A zo by owjek potom na stajnosi pi tom seda. - Nu derje!

Nadede wjecor a b po wjeeri. Anca zapoa aha somu, da wche a storka je do nse. Ja so sydech do jstwy k pisanskemu blidu a posuchach, kak to z kuchinje do wuhenja rjenje ehnje a huci. Spokojom kurjach swoju virinku - ja mam tele huenje we wuhenju smjer rad!

Nahy hokot ped domom. Wonka owjeske hosy, potom zazwonjenje. Wuskou a posucham do khdby, to te to so tam stawa. Zo pjeca pola nas lta wohe z wuhenja a lta hac na teu tchu.

"Sdki Boo, Anca - pestae pali! W skoku z tym somnikom nhde do jstwy, a pidu-li k nam, ie, jako bye njewdaa ani toho najmjeeho. Su kachle rozpalene?"

"Hde te to - wot tych por wchow - skoro zymne!"

Njejsu pili - Bohu dakowano! Wohe pesta po tchach lta a ludo na wulicy so po nim rozedechu.

Rozmjerzany pachach kur do wjecha. A tjto rozmjerzanii lehnych so potom zaso na zemju.

Wzo showace rano mje zaso wokewi. Wudech sej hnydom won, zo bych za .tym sldi, kak wotby njepijomny somnik. Praach so policajskeho stranika, praach so zjawneho posunika, praach so wch znatych knjenikow.

Stranik salutowae: "To ja njewm." Posunik zejma apku: "Prou, to njewm." Knjeniki prajachu jedna ka druha: "Haj, z tajkimi wckami je to eka wc!"

"Holca, holca," praju Ani zaso doma, "to bude wobuza! - Ale to, takle to tola njewostajimoj! Wustojie so na danje

dutkow - nic? n, ja was nawuu, pje!" A dachmoj dutki tykachmoj do nich somu. A hdy jich hio be ikowana hrojnada, natykach sej jich nto do kapsow, dch so zaso pekhodowa a truaeh dutki, hdekuli khodach. Samsneho dnja pobych hie skr na pekhdowancy; nazajtra pak dwanaekr.

injach tole tak tyri dny, a potom so pokaza, zo smj ze soninika wuprzdnioj hakle may knk. A wuliich, zo bych dyrbja nhde hie sydom msacow takle khodi.

Zawse njetrjebam praji, zo bch hio skhorje. Na nio druheho njemyslach. We howje mjach hio samu somu a ped woomaj te somu. Tamle w tym kue jstwy stojachu ti woklepje, tamle w tym kue mj wbohi somnik, a tamle zas ta doha podoka z lhanki - hde - hde wobroi woi!? A kdy so w nocy na zemju lhach, kljach a swarjach, zo b to woprawde skoro do ije haba. Njepisach skoro nio, stawach rano hio ped skhadenjom snca a leach hnydom zaso so prekhodowa.

Pijednejtej pekhodowancy sopotajkim sta, zo so dohladachna wulicy runje tych karanow, bakow a pnojow, na kotre je so wtre wcko itarjowe wzo hnydom na zapoatku tutoho nastawka dohladao.

Z tymi karanami, bakami a pnojemi wak ma so wcka takle: kdy. Praan sm m nkajki karan, po pipade baku, a te pnoj - w tym so njenamaka poroka a na to njeje khostanje. Ale druhdy so stawa, zo so karan n. p. rozbije - a ntko to zaponje! Hde z nim!? isnje-li jn na dwr, pinui e domownik, zo by sej jn wza zaso rjenje wro. isnje-li jn na wulicu, zebjerje e stranik. isnje-li jn smjeerjej na wz, smjee i jn isnje dele. Njewozmje jn ani za najlpe pepie, ma kruty zakaz. - Derje. Wozmje potajkim karan w nocy, wude na wulicu a staji jn njewobkedbowany - n hdekuli so i wuzda. A nazajtra zebjerje jn smjee rjenje z wulicy, te bjez pepia, a je derje.

Tu zaj do mnje hanibna myslika! Kak dha by byo, hdy bychmoj te mj, potajkim ja a Ana, w nocy hrabnyoj somnik a donjesoj jn tamle za rk a somu wusypaoj!? Bjez dwla njerjana - njeporjadna myslika a k tomu hie peiwo zakonjej - ale piznawam so: mni so lubjee. Ach, owjek bywa tak snadno patny! Wzo - ja zmju njezboo. Zrazom, Bh w zwotkel, bude tu sta patrla. Bude chcy, zo bych tu somu zaso zebra. Ja so budu wobara, zworam naposldk nkajki rany njeskutk, zebjeru

mje, wotwjedu - zrazom bude po mojej dotalnej staanskej bjezporonosi - ale to je mi hio witko wo jedne - ja -

"Miosiwy knjee - miosiwy knjee" - pihna so zrazom Ana do jstwy - "ja 'no wm, hde z tej somu! Mlokaka - ta kotra kdy de tamle z wozykom stoji - pjea ju rada bjerje, trjeba sanjo doma do khlwa! Jute jej to damy!"

"Ale je to te wste?"

"Wste!"

to mam hie wjacy powda!? Spjach tu nc derje. A nazajtra rano njesechmoj potajkim ja a Ana somnik k mlokacy, hdy be so Ana wzo hie najprjedy wopraaa, ha na dar te woprawde piwozmje.

B to krasny wokomik! Hdy mlokaka nam podawae wro przdny mch, pedoby mje ue dakownose tak, zo wokoich mlokacy ruku, wobjach wutrobnje jeje rjeba'ka a kroach ze sylzojtymaj wkomaj domoj.

A doma hrabnychmoj erstwu somu a tykachmoj potajkim znowa. A hdy b somnik hio skoro pony, hrabnych Anu, zapoach hwizda: "Na tej ucy zelenej" a rejowachmoj hromade wokoo somnika susodsku, ha so namaj poa wjere howa,

To je ta cya historija, tak ka je so staa a ka ju powdam. Je pkna a asowa; sym z njej spokojom, knu.

Jan Neruda, "Drobn klepy (kleski)". Z skeho pe. J. Wiaz.


132.

Ptai kwas

Dens je sroka zwrowana
Z nawoenjom hawronom.
Hosi wjele, znatych, cuzych
Srokec widi kwasny dom.
Haj, braka kapon wyska tam:
Witaje w hoso k nam.

Nawoeni sni vrna,
Sowa sni njewjese.
Ca a krc staj pynaj swataj,
s tych estnych drukow je:
Haj, oma, skulej, kabija,
Kawka, drzna, ihlica.

Muny kraholc kwasny rznik,
Baon warny tka je.
Kurotej pak pilnje wari,
Wustoji so na jde.
Haj, to so rjopow namaza,
Zwopokuje krkawa.

Po wobjede du na reje,
Hercy mcnje daju:
atojcka na husle hraje,
kowronk duje piaku,
Haj, z kzom hleje kralika, Na lik trubi pocpula.

orny ks, tn palek srba,
Ha so pjany wobkuli.
Tasaka wn te je zawjed,
ysakej so pisani:
Haj, hnwna swari apula,
To b'de strana wadeca.

Srak ru pliku mrnje,
Kibit stori tonuku,
Sykorku sknad oty klesnje,
Rok tn hrabnje za zybu.
Haj srokopjel mr z mjecom chce,
Bakut pak jom' wutorhnje.

Hupak na krjeca so hri,
Zo joh' hani smjerdaka.
Zo by njedoo do pukow,
Kok'la skrbu sudi ma.
Haj kokula bjez swdjomja ,
Zasudi tam hupaka.

Nowy wrjeskot, hercy paa,
Zo jim ekuje zasuba.
ichi micha syobika
Skubny, a tn zaspwa.
Haj, na to zasta rozkora:
Nasta krasna jednota.

Po ludowym spwje. Khwataje, ale spwaje! 1910.


133.

Biskup Myriel

Lta 1815 be jeho Mios Charles-Franois-Bienvenu Myriel z biskopom w D. Jnu zaklepa ncht na durje biskopoweho domu.

"Dale!" zawoa biskop.

Durje so nahle roko wotewrchu, ka by je ze wej mocu wurazy.

Zastupi owjek, sini kroel doprdka a wosta stojo, njezawrwi za sobu duri. Na khribjee mjee waok, w rukomaj deree kij. Jeho woblio be khrobe, hnwiwe, mune a hrube. Wohe z wohnia na njeho swee.

Biskop hladae zmrom na pikhadnika. Runje wotwrae ert, chcyjo so woprae, eho sej peje, hdy so pikhadnik z wobmaj rukomaj zepr wo kij, pemri starca z woomaj a rjekny:

"Tak. Mjenuju so Jean Valjean. Sym khostanc. Dewjatnae lt pobych na wjeslicach. Pred tyjomi dnjemi su mje puili a ntko du do Pontarliera, tam su mje psali. tyri dny du z Toulona. Densa sym wuo tyri mile. Tu w kormje su mje wuhnali, dokel mam oty pas. Dch do druheho hosenca, ani tam mje njejsu wostajili. "Praj so!" praja. Dch do jastwa, dohladnik njeje mje tam pui. Dch do psyeje budki, ps je mje kusny a wuhna, jako by by owjek, jako by te wn by zhoni, t sym. Chcych penocowa na polu, ale je ma, - pomyslich sej, - pide so deika, wrich so do msta, zo bych so stuli nhd pi wrotach. Hiom hotowach so lehny na kamjetnu awku, tu mi pokaza nkajka stara ona wae durje prajo: "Zaklepaj tudy!" Tu zaklepach. "to je tu pola was? Korma? Mam 109 frankow to sym sej w jastwje zasui. Zapau. Pjenjezy mam. Sym muny, wak sym wuo tyri mile, a sym hdny. Mu tu wosta?"

"Knjeni Magloirowa," prajee biskop swojej hospozy, "pinjese sem hie jednu jdnu piprawu!"

Puowa sini tri kroele doprdka a bliee so lampje, stojacej na blide.

"Posuchaje," rjekny, ka by derje rozkazej njezrozumi, "se sya, zo sym khostanc? Pikhadam runy pu z khostanje," wuee z kapsy otu lisinu a rozewri ju.

"Tu je mj pas. oty - widie? Jehodla su mje wude wuhnali. Chcee, peitaje sej jn? Wustoju so na itanje, sym to nawukny w kde. Tam je ula za toho, ki chce wukny. Pohladaje, to je tu napisane: "Jean Val|ean, na swobodu pueny khostanc, narodeny ..." to was njezajima. Pobych 19 lt w khostani. Pje lt za rubjene padustwo; tyrnae za tyri pospyty w eknjenje. Jara strany." Witcy mje tu wuhonjeja; a wy mje sem puie? A njeje pola was konjenc?"

"Knjeni Magloirowa, daje iste aty na oo do spanje!" Knjeni Magioirowa wotede rozkaz wukonje. Biskup wobroi so k hosej.

"Syde a wohrje so, luby knjee. Budemoj hnydom wjeerje. Mjeztym zo wjeerjamoj, wam piprawja oo."

Puowa b widomnje wopimny. Wuraz jeho woblia, dotal rozmjerzany a hruby, pemni so do wuraza diwaceho so, njedowriweho, radostneho, a wn zapoa jakota ka lowjek, ki je pio ze swojeje mry.

"Sto? Hleje! Mam potajkim wosta? Njewuhonjee mje! Khostanca! Rkae mi "luby knjee". Wykae mi, njetykae! Njeprajie: "Praj so, pso!" ka mi bychu prajili witcy. Woakowach, zo mje wustorie. Tohodla sym wam hnydom rjek, to sym do owjeka. A wy mi kazae k wjeeri a dawae mi oo ze atami, kak, to by khort! 19 lt njejsym spa we ou! Se to duni ludo! Dowole, knjez korma, kak so mjenujee? - Zapau, njech sej adae tokuli. Se dobry owjek. Se tola hoseca?"

"Sym duchowny," wotmowi biskop. - "Duchowny!" znapeiwi khostanc. "Woprawde duchowny tuteje wulkeje cyrkwje? Hde sym to m woi, zo sym so njedohlada waeje apki."

Po tutych sowach pooi do kuta waok a kij, zastori lisinu do kapsy a sydny so. Mjez tym zo ree, stany biskop a zawr durje, kotre bchu wostae wotewrne. Knjeni Magloirowa so wri. B pinjesa hie jednu jdnu piprawu a pooi ju na blido.

"Knjeni Magloirowa," prajee biskop, pooe jdnu piprawu blie k wohnjej a wobroejo so k hosej doda: "Ncny wtik je w Alpach zymny. Zawse se pemjerzny, knjee?"

Hdykuli wupraji sowo "knjee" ze swojim khutnym mrnym hosom, rozjasni so z radosu khostancowe wobio. Khostancej rjec "knjee" je samsne, ka lanemu poda klecu wody. Ponienje lani za esownosu.

"Ta lampa ma njejasne pomjo," pispomni biskop. Knjeni Magloirowa zrozumi a wotede do biskopoweje spanje po slbornaj swnikaj, kotrej pinjese ze swacymi so swkami a staji jej na blido. Wdee, zo to mjee biskop rad, zo so zaswichu, kdy su pola njeho hoso.

"Se dobra dua," prajee khostanc, "njezacpiwae mje. Se mje wostaji pola sebje. Njejsym wam zataji, zwolkel pikhadam a t sym."

Biskop wza khostanca peelniwje za ruku: "Njeb wam trjeba mi rjec, t se. Tutn dom njeje mj, ale boi. Tute durje njepraeju so pikhadaceho, ma-li nkajke mjeno, ale ma-li nkajke horjo. Wy epie, cwiluje was hd a lanos, witaje, zastupe. Njepijimam was pola sebje, tu je z knjezom tn, ki trjeba wueknia. Witko, to tu je, je wae. to trjebam wde wae mjeno. Prjedy dyli se rjek swojo mjeno, hio wdach, kak mam wam rka."

Hs pohladny ze spodiwanjom na njeho. "Woprawde, wy se wda, kak so mjenuju?" - "Haj," wotmowi biskop, "wedach, zo was mjenuja mjeho bratra." - "Haj, bch hdny, hdy tudy zastupich," prajee hs, "ale nad wami dyrbju so tak diwa, zo sym samo na hd zaby!" Biskop pohladny na njeho a wopraa so: "Wjee se epja?"

"Ach, ewjeny kabat, kula piwjazana k nozy, deska msto oa, zyma, horcota, bie, dwoje puta za kde zpeiwjenje, kda za sowo wotmowy a rjeazy te we ou, haj samo w khorowni. Psy, haj psy su zboownie! A to trajee 19 lt. Di, bud iwy ze otej lisinu!"

"Haj," prajee biskop, "se pio z mstna aose. Ale sye, w njebjesach bude wjacy radose nad zapakanym wobliom pokutneho hrnika dyli nad istym wodwom sta sprawnych. Jelizo se sej z tutoho mstna epjenja pinjes zobu a hidu peiwo ludom, se hdny sobuua; jelizo pak se sej pinjes pokoru, mr a wotpuenje, se lpsi dyli my witcy."

Mjeztym pinjese knjeni Magloirowa wjee. Biskopowe woblio pija nahle wjesoy wuraz hospodliweho domjaceho knjeza. "Prou, pisyde so," rjekny iwje, ka by hewak hosom k blidu kaza. Biskop peita modlitwu, potom nala poliwki. Hs da so ze spchom do jde.

"Mni so zda, zo na blide neho pobrachuje," rjekny zrazom biskop. Woprawde, knjeni Magloirowa b na blido runje te ti nuzne jdne piprawy pooia, mjeztym zo b wanje kas na blido wtke jdne piprawy, hdy wjeerjee w domje ncht cuzy. Knjeni Magloirowa porozumi naracy, mjelo wude a za khwilku byachu so na blide hio witke jdne piprawy, kotre b biskop ada, symetriscy rozpoozene ped kdym, t sedee za blidom.

Po wjeeri wza biskop z blida jedyn ze slborneju swnikow, poda druhi swojemu hosej a rjekny: "Dowjedu was do waeje jstwy."

"Khostanc de za nim. Tu khwilu, hdy dtej pez spanju, kadee knjeni Magloirowa slbro do kinki na snje nad howu biskopoweho oa. Cinjee to kdikeho wjeora, prjedy ha dtaj spa. Biskop dowjede hosa do jstwy, w kotrej b iste oo psae, staji swcnik na blidko a zdali so pejo jemu dobru nc.

Hdy b na cyrkwinskej wi druha hodina wotbia, wocui Jean Valjean. B jeho to wubudio, zo b oo pemjehke. Njeb na khmanym ou hio dwacei lt spa, a harunje b so w drase lehny, njeda jemu njezwuene zaue twjerde wusny. Wjele welakorych myslikow hrajee jemu we howje, a jedna so na stajnosi wree a dobywae nad druhimi: B wida s slbornych jdnych piprawow a wulku icu do poliwki, kotre b knjeni Magloirowa na blido pooia. Te jdne piprawy njedawachu jemu mra. Leachu tu, nto kroeli wot njeho. Hdy b o pez spanju, b widal, kak je kadee stara hospoza do kinki nad howu oa. Je sej kinku derje spomjatkowa. B na prawu ruku wot wukhda z jdenje. Jdne piprawy bchu masivne, ze stareho slbra; hdyby je peda, by moh wuwikowa dwjcy telko, dyli to b sej zasui w asu swojeho dewjatnaeltneho pebywanja w khostani.

Cyu hodinu tak wosta w dwlach a w boju. Wotbichu ti hodiny. Wotewr woi, zbhny so na ou. Rozahny ruku a pimny na waok, kotry isny do kuta jstwy, spui nozy a sydny so. Wosta neto mjeninow khabajo w tuteje posiciji, potom stany, hie nto mjeninow wosta stojo bjez toho, zo by so rozsudi a nasuchae; w khi b cyle icho. Potom tykny sej rije do kapsy, sahny wacok z rjemjenjemi a wza jn na khribjet. Zatajejo dych a kedbliwje stupajo, nastaji so k susodnej jstw, kotra b biskopowa spanja. Durje bchu pizainjene: biskop njeb jich ani za sobu zawr. Valjean sahny sej apku do oa a de spnje runy pu ke kincy, njehladajo na biskopa. Klu tee w durikach, wotamkny je. Prnja wc, ktora jemu do wocow pade, b korbik ze slbrom; wza jn, de z rychej kroelu peze jstwu, bjeze weje kedbliwose, a njediwajo na um, kotry z tym nastawae, de k woknu. Hrabny swj kij, wuskoci z woknom, skhowa slbro do waoka, w skoku peba pez zahrodu, pelze pez pt a skhowa so.

Nazajtra, pi skhadenju snka, pekhodowae so biskop po zahrode. Knjeni Magloirowa piba rozhorjena k njemu.

"Biskopska Mios! Je ekny a slbro je nam wotnjes. Hleje, tule je pelz!" Biskop stojee khwilku ie, potom pozbhnywi zamyslenej woi rjekny zmrom: "Pedewim je hie praenje, ha b slbro nae. Dawno sym je z njeprawom pola sebje khowa; sua khudym. A tn owjek je khudy."

Po maej khwilcy de biskop snda k samsnemu blidej, za kotrym b wjeor ped tym seda Jean Valjean. Runje stawae wot blida, hdy ncht zaklepa na durje. "Dale," zawoa biskop. Durje so wotewrchu. To muowje derachu za khorna twrteho, twrty - Jean Valjean.

Biskop pistupi k nim tak iwje, ka jemu dowolee jeho pokroia staroba. "Ach, to se wy!" prajee, hladajo na Jeana Valjeana. "Jara m|e wjeseli, zo was widu. Sye, wak sym wam te da swnikaj, stej slbornaj, ka wo druhe. ehodla njejse sej jej wza z jednymi piprawami?"

Jean Valjean pozbhny woi a pohladny na biskopa z wurazom, kajki njeme wupraji adyn owjeski jazyk. "Tak je tn owjek prawdu ra, Waa Mios?" wopraa so slranik. "Zetkachmy jeho; zdae so nam by ka eknjenc. Zaderachmy jeho, pehladachmy a namakachmy slbro.. ." "A wn je wam praji," ree biskop z posmwkom, "zo je to jemu da stary duchowny, ki b jemu nclh poskii? A wy se jeho sem piwjedli? To je njedorozumjenje." "Tu memy jeho puie?" "Wzo," wotmowi biskop. Stranicy puichu Jeana Valjeana, ki stupi nto kroelow do zady. "Je to wrno, zo su mje puili?" pora z icha, ka ra ludo spicy. "Haj, sy swobodny, njejsy sya?" rjekny jedyn ze stranikow.

"Luby peelo," wobroi so k njemu biskop, "prjedy ha wotedee, wozmjee sej swojej swnikaj! Tu staj." De k wohniu, wza slbornaj swnikaj a poda jej Jeanej Valjeanej. Jean Valjean tepotae na cyym le. Mechaniscy wza swnikaj a wn zamotany zhladowae na njeho. "Die w mru!" rjekny jemu biskop. "A zo bych njezaby, luby peelo, pidee-li hie ke mni, njeje trjeba khodi ze zahrodu. Mee pecy pikhade a wotkhade z durjemi z wulicy. Zawramy je wo dnjo a w nocy na klinku." Potom wobroi so k stranikam a doda: "Knjea, mee hi." -

Stranicy so zdalichu. Jean Valjean ujee, zo je blizki womorje. Biskop k njemu pristupi a rjekny eptajo: "Njezapominaje, njezapominaje nihdy swojeho sluba; da se sowo, zo wuijee tych pjenjez k tomu, zo bye so sta z porjadnym owiekom." Jean Valjean njemo so dopomni na adne sluby spodiwa so. Biskop wupraji tute sowa wosebje doraznje. Swjatonje doda: Jeano Valjeano, mj brate, wot ntka pestawae sue zu a pekhadee do mocy dobra. Sym wau duu kupi. Wuhonjam z njeje ducha my a wotedawam ju Bohu."

Victor Hugo. Z romana "Les misrables" ("Bdni"), pe. J. Wiaz.


134.

Wjeorne rudenje

Snco za horami lehny khwata,
Ptaik w lsu sebi wusny je:
ysak zakra raz hie z hata,
Hde pak pokoj mj mi, hde mi, hde?

Z wow po kraju so swjatok zwoni,
W horach zwonow woths k mrej de;
Do wsy do hrdow skt pasty honi -
Hde pak pokoj mj mi, hde mi, hde?
Hwzdy na njebju so pasu ie,
Msac baje jim a wodi je,
Sony owjekam do myslow pie -
Hde pak pokoj mj mi, hde mi, hde?

Z woknom do hwzdneje nocy hladam;
Njebjo w miym mrje mdre ke -
Z ekej myslu na sto skoro padam;
Hde pak pokoj mj mi, hde mi, hde?

J. iinski, Z kidom worjoskim


135.

Swjatkowny wult do Lubnjowskeje a Komorowskeje strony Denjeje uicy

Dokel bch hio nkotre lta wjacy w lubych serbskich Btach lubnjowskeje strony a w kadiwych wuhlowych podkopkach komorowskeje krajiny njepoby, dojdech tam w krasnym swjatkownym easu, zo bych tam w Btach erstweho serbakeho powtra a pola Komorowa wuhloweho kada so nasrba a wobhlada, kak so tam w Btach serbska narodnos bdnje wo iwjenje bdi. Wob stronje stej na nawjeornych mjezach serbskeho krajika, a hio wo 100 a wjacy lt so bditej wo bye a njebye.

W Lubnjowje a Bltach.

Lubnjow nabywa peco ble napohlad barliskeho pedmsta, a syi tam te peco wjacy po barlisku a idowsku so rozrcowa ha po prawonmsku a serbsku. Hosenc, do kotreho zaoich, mjee dosponje barliskeho kolorita a powtra. Piwo njebe hubjene a jd njebe dobra, woboje pak po wulkomansku selene drohe. K wjeeri mi nara hosenca lubnjowsku delikatesu: btowske mjeki w kisaym sypotatym, ki pak bchu tak suche, swine a twjerde, zo mi w iji tace wostawachu a zo dyrbjach nto kr porska, zo so njebych zadusy, ale je zaso do klicki skad, z kotreje bch je bra. Spa pak sym tam derje dos, dokel be mnika:hie pona a tu myslika spokojna.

Rae sncko zakapa ze swatej pruhu do wokna a zawoa: Zaspanco, sta, sta, won do Botow ah! - Stanywi wupich rai kofej, wobhladowach sebi mstako, wupytach row delnjoserbskeho basnika a poslednjeho lubniowskeho serbskeho fararja Stempela, stupich do cyrkwje, zo bych tam pohlada na wobraz tutoho naeho wtinca, postorich knihanika Bruchmanna, z naeje serbskeje wustajecy w Drjedanach mi derje znateho. Tn mi slubi Stempelowy wobraz fotografowa a nam poskii, zo bychmy jn mhli we "uicy" a "Slov. Pehlade" swojim itarjam pokaza. Tola tajke slubjenja su stajnje le ha dopjelnjenja. Tak akam a akam ntko na tutn wobraz, ka hio akam wob dw le a de, na fotografiju mi slubjenu: wobraza limborskeho spisaela. fararja Kesana Henniga we Wustrowje, sawneho poabskeho lexikografa (+ 1719), ki we wustrowskej cyrkwi pi wotarju wisa: snano mje z wobmaj k ltuim hodom pekwapja!

Zhoniwi, zo ma Lubnjow wot nto lt pez prcowanje swojeho ntieho wyseho fararja pkny "btowski musej", dostupich tam, wobdiwjujo jeho adnostki, kotrych ,be peco hio dos; najble mje zajimowachu serbske wcy, ki tam su, ka rjane fotografije a wobrazy delnjoserbskich drastow, wosebje z btowskich stron, nkotre stare serbske knihi, wosebje 2 eksemplaraj Hauptmannowych spwarskich "Lubnjowski sarski sambuch".

Wokoo 10 hod. k omarjam pi lubnjowskim pistawje dostupiwi, wotnajach sebi za 5 hriwnow z pilubjenjom jde a pia na pidawk, wjesowarja ze serbskim mjenom, skoich do jeho oma a pi krasnym wjedrje a njekrasnym kaanju btowskich kuntworow abo konturlicow, jdechmoj z wjesoej, spokojnej myslu a w peelnym "rozgranjanju" po "stujach", "groblach, cerach a groblicach" nut do Btow, do lubych mi wot modose - Btow.

Dd mojeho "pewjadnika" be kruty serbski hospoda w Brkowach by, jeho nana kisae krki do Lubnjowa zwabichu, wn rozumjee a ree hie serbski, jeho syn, mj oma, saha ze swojim "wjasom" za pjenjezy tak husto hac jeho adaju, k ranju won k ddowskemu statokej w Brkowach, njeme pak hio wjacy - serbski. Wjezech so wot Lubnjowa po welakich groblach, wosebje po "Nowej rcy" (nmski: Prinz - Wilhelm - Canal) a po Lanskej grobli, nimo lubnjowskich kupow, najprjedy na "Ldy", do znatych "btowskich Bjenatkow". Tam, ka b mi znate, wot dawna "Serbstwo" domrwa a - domrwae woprawde, wje tam po cyej erokej wsy barliski duch, serbsku drastu su tam Serbowki hio zwjeta wotpooie a troja so po msansku, chceda by knjenje, barlinaki, jazyk wjeri so jim po barlisku. Doroseni pak rozumja zwjeta hie serbski, nkoti, ka na p. wobsede najwosebnieho ldanskeho hosenca z mjenom Rychta, 40-letny mu, a druzy - ra samo hie serbski, nic se swojimi, ale z Brkowanami a druhimi Serbami, hdy so z nimi zetkaju a tamni z nimi serbski zaponu.

Tu pak zdae so mi runje tak, ka ped 200 ltami w Limboranach tehdy, hdy wustrowski fara K. Hennig z prcu a latanju Sowjana tam pytae a stareho bura Janika w Klenawje dosahnywi, z jeho wust swj nmsko-poobski sownik zestaja, kotreho original so w Zhorjelcu w knihowni towastwa wdomosi khowa. A tu by runje moh mjenowany hosenca Rychta, wobhonity mu, ldansku krniku zestaje ka to tam poa Limboranow w ltach 1724 a 25 injee - hie densa sawjeny Jan Parum Sota z wjeski Ziina (n. Siiten). Ale nai burja wak pytaju swoju sawu na - druhim polu! -

Z Ld po "Wtowskej cerje" pi miym wjeseym spwanju syobikow a druhich peelow - ptaatkow dale wjesowachmoj na "Wtowsku", to be prjedy hajnikownja w lubnjowskim manskim "Btu", ntko pak je wobrna a wosobna btowska restauracija; jeje wobsede je Blak; ki prjedy z krkami w Lubnjowje wikowae; b tam hio radna rjdka ludi, a rdne serbske owo nam posuowae, Mariana Krjekojc z Brkow. Hdy bch tu powobjedowa - so w, zo sebi te iku skazach z btowskim wsmuom - prajach zapaiwi Marianje po delnjouiskim wanju "hadchej", (t. r. a Dieu!) a wona mi na to "Bemje", a ja jdech dale nut do btowskich wyich a niich wlow po nkajkej prnej "cerje" do "Mutnicy" a dale po "Palencowej grobli" do "Kpalowskich Btow", zetkawi ti omy, pone nakadene ze sylnym wlowym drjewom, kotre bchu barliscy koodejo pokupili.

We wode widach tam a sem kjace te rjane be btowske "wutki" a w lsu pi wode we wysokej trawje srjed tiny wine ote wdne lilije, wkoo oma uskachu rybiki, wosebje "kukle]e" podobne naim liam, pica nic za ludi, ale za wjete ryby, za uki - tola wone peco w prawym asu ped omom kachu, tak zo adneje njewobhladach, byrnje wudzra woi wjete, hanopaki. Suwajo so po "Abramcy", wuzkej grobli, a potom po nkajkej rej "cerje", pri kotreje kncu lei kralowska hajnikownja z nmskim mjenom "Schiitzenhaus", ki je te zdobom restauracija, pijdech sknnje na znaty "Kanowy myn", hde poswaich pod rjanej tominu pomazku z plecom a z karanckom piwa, a mj towa-oma nic mjenje.

Kanowy myn lei wosrjed najrjeneje wliny cyych Btow, suaceje do kralowskeho lsa a dosahaceje ha k hajnikowni pod "Dubom"; poslednia be prjedy zakryta w iinje najkrasnieje dubiny, ntko pak tam wokoo njeje jeno hie 4-5 sylnych dubow stoji. Kanowy myn pak njeje wjacy myn, ale ka "Dub", kralowska hajnikownja z restauraciju - myn bu pokupjeny wot knjeestwa a do hajnikownje pestworjeny.

Wotponywi a wokewiwi so, jdech na lipjansku stronu po nkotrych mjeich runych cerach bjez mjena; pez wysoku mnu wlinu, wobaracu horcemu sncu a pidech pez "Wisanku", wotleanu a maohdy wobjzdenu groblu zaso na "Mutnicu" a "Lansku groblu" nimo lubnjowskeho manskeho lsa a ukow, ponych wysokeje trawy a wobhladawi z daloka zaso "Wtowsku", k wjeeri znowa zaoich do Rychtarjec hosenca abo hotela na Ldach; je to woprawde po mansku zarjadowany wosebny etablissement ze salomaj, wulkim a maym.

Wulki je z wobrazami sakskich kurwjechow pyeny a may ma sny wobwane ze welakimi mjenimi a wtimi wolijowymi wobrazami barliskich molerjow, koti tam pdla we wosebitej, wot Rychtarja za nich natwarjenej rjanej khi bydla a pi tym z wjeta sceny Btow a Btowskeho iwjenja wobrazuja. W njej je 25 jstwow za molerjow a te druhich, z ponej pensiju za 4-5 hr. wob de; jara tunje a dobre pebywanje! Jd je wubjerna.

Witko sebi wobhladawi a powjeerjawi, so po lanskej grobli a Grjeowje, z kotreje je pkny hrd hrabjow z Lyna derje wide, a po kotrej wjele drjewa so pawjee k hrabinskemu rzakej - zaso do Lubnjowa wrichmoj; pi tym ja hie wobhladach a sebi wobhladach witke mnohe, a z wjeta jenajke btowske omy, kotre w Lubnjowskim pistawje abo jzdidle stojachu. Tute omy w lubnjowje wsty Franc Lubchol, a na Ldach to burja daju, a wob lto raz, a to srjedu w pstnicach wiki bywaju z nowymi a starymi omami w Lubnjowje.

W Komorowje a Kynje.

Nazajtra z Lubnjowa nimo Kalawy jducy a dopomniwi so na wipneho kalawskeho hosencarja z lta 1878, ki tehdy wude za mnu a mojim towaom khodee, zo by zhoni, ha chcemoj kalawske konje abo to druhe kupowa, dojdech prosto do Komorowa abo, ka lud pola nas praji, do Zeho Komorowa. ehodla su jemu nai prjedownicy narjekli "zemu", njewm; hdy ja tam bywach w mdich ltach, enje njejsym pytny, zo by by zy, nawopak, rad wopytowach tam peco starukeho swrneho wtinca, kapana Kzlika, poslednjeho serbskeho duchowneho w Komorowje. Densa wezo, po tym zo je w mse a po wokolnosi twornjow narosto ka hribow, brunicowych podkopkow daloko a roko, jama so wurya pi jamje - by so Komorow skorje zy hoda mjenowa; wjele cuzeho daweho ludu je so tam naahnyo, a njerdko stawaju so tam bia a kaanja. A serbska narodnos je tam te skoro hio zabita a zaduena.

W hosencu pak, do kotreho bch zastupi, zo bych tam de a no wosta, be wulka kordija. Wjele wobsederjow twornjow a podkopkow, wjele kupcow a pekupcow z daloka, kotrym witkim bohatstwo z woow a porstow hladae, mjee tam nkajki zjzd.

Diwach so, kak je so tuto mrne rataske mstako, kajke be hie za as stareju Libue a Kzlika, tak rue dosponje pemnio. Je tam w twornjach a podkopkach te wjele plskich daerjow, a za nimi su nkoti plscy rjemjeslnicy, pekupcy a kormarjo piahnyli. Pi torhoju w najwjetich nowych klamach widach plske napisma, w jednym woknu: ubrania dla robotnikw, a w druhim: polska usuga, a wye duri: Kubaczek. Tola te dwaj idaj mataj plske napisma, a wot plskich daerjow najble wopytana je krma Polaka z mjenom: Szwejda. Wzo staj te katolski duchowny a katolski wuce plskeje re swdomaj, to pak je te cyle nuzne, hewak tam swoje pisunose njebytaj mhoj dopjelni.

Tak tu mcnje w cyej wokolnosi plskeho ludu a plskeje re pibywa. Peto peco wjacy pilnych daerjow trjebaju mnohe te jamy, huty a twornje do koa wokoo msta; wot Nmjeka pez Kynu a Kynku do arnowa a Sedlia, wot Sedlia pez Ra do Murjowa a Wrlicy, a we wsach znutkach tutoho koa runje wopisaneho - a pilni a tuni daerjo Polacy su.

Woni so te swojeje narodnose, maerneje re a cyrkwje krue dera; ze Serbami pak nimaju wobkhada ani zwiska; tu z burstwom Serbstwo mcnje wotebera a hinje. Wak su twornje za Serbstwo ka za burstwo moh rjec jd, kotreho njeznjesetej ani to ani wono. Najlpje so serbska narodnos a r deri w Bukojnje a w Kynje, dokel su tam z dla hie zamoii burja... Su drje te hie we Wjescy, Komorowskim pedmstu, we Wrlicy a druhde isto serbske swjby, hde so domach samo z dimi serbski ri, ale peco lta a mjenje jich bywa... Wuleach de sebi z Komorowa nkotry kr na wsy, wosebje do Bukojny a Ryny, arnowa a Rowneho, hde je pilny, nmski wue ze serbskim mjenom Pawlica, ki wobrnu nmsku krniku msta Komorowa a wokolnose pie; 14 zeiwkow je hio wuda.

E. Muka, uica 1903.


136.

Hola

Hdy chce nas zyma spera,
Hdy wjo mi so w polu:
t lsa khwalbu njespwa,
t chcy mi zacpi holu?
Stup, towao mj peduty,
Do jstwiki iieje,
Do stopatej' pj drjewiny,
Hdy w polu wuek njeje.

O hola, zymy skludeka,
t njew, kak nam sui?
Pez wopor twojoh' bohatstwa
Najhku zymu stui;
Hdy khwatajo do opej' jstwy
Pomdri huhotamy:
Dha wmy, to i doimy,
A to na tebi mamy.

Dha hord so w wskach zelenych,
Ki twoje di pya;
Hord so do asow ediwych,
A ka e snhi tya
Twjj njewjestny wnc njezbldnje,
Hdy lta khd so minje,
Hdy wo krnu haj aruje
A krasnos ukow zhinje!

H. Zejle, Zhrom. spisy II.


137.

Bina uka

Be krasny julijski de, jedyn z tych dnjow, kotre jeno tehdy bywaju, hdy je so wjedro doho wobstajnio. Z najzanieho ranja je njebjo jasne; ranie zerja so njepyrja ka wohe: rozliwaju so z cunim rumjencom. Snco - njewohniwe, njerozehlene ka w asu ahaceje suchoty, njebukobahorowe ka ped wichorami a njewjedrami, ale swtle a peelnje byate, - mrnje powa pod wuzkej a dohej mraku, erstwje so peswtla a ponrja do jeje lilijoweje mhy. Hornja eka kroma rozehnjeneje mralki zabyskuje z hadikami; jich by podobja so byej kowaneho slbora. Ale hlej! zaso linychu so hrajace pruhi, - a wjesele, wulkotnje ka leo, pozbhnje so mcne swado. Wokoo pipodnja wozjewja so z wjeta mnohos kulojtych, wysokich mrelow, zoiworych, z nnymi bymi kromami. Podobnje kupam, rozmjetanym po bjezknnje so rozlatej rcy, je wobbhowacej z hubokopehladnymi rukawamirurieje mdriny, so wone skoro z mstna njehibaju; dale k wobzorej wone spowaju, so hromadu ia, mdriny mjez nimi hio wjacy wide njeje; ale wone su te tak lazurne ka njebjo: su w peehnjene ze sw쳳om a opotu. Barba wobzora, lohka, bledelilijowa. so cyy de njezmnja a je koo wokoo jenajka; nihde so njemnja a njewjedro so njesehuje; ldma so nhde z borka dele mdrojte smuhi ahaju: - to skoro njepytnjomny de saje. K wjeoru zhubjeju so tele mrele; posldnje z nich ornojte, njewobmjezowane, ka dym, lehaju so w rowych kupkach z napea khowaceho so snca, na mstnje, hde je so wono ponrio tak spokojnje, ka b so spokojnje na njebjo zbhnyo, stoji krtki as ewjene swto nad pomnjenej zemju, a nnje mikotajo, ka wobhladnje njesena swca, so wjeornika na nim zaehla. Na tajkich dnjach su w barby zmjehene, swte, ale njekaate, na wm lei wotby nkajkeje hnujaceje cunjoty. Na tajkich dnjach bywa druhdy horcota jara sylna, haj druhdy so samo "pari" na spadach polow, ale wtr nakopjenu ahotu rozhonja, roznoa a wichorywjerele - njedwlne znamjo wobstajneho wjedra - ahaju z wysokimi stopami po drohach pez rolu. W suchim a istym powtrje wonja po poonje, syenej rcy, hejdui; ani hodinu do ponocy so aneje wnoty njeuje. Tajke wjedro peje sebi rata za n.

Runje na tajkim dnju honjach raz za eorami w erskim wokrjesu tulskeje gubernije. Nadedech a natlach dos diwiny; napjelnjeny waok mi njesmilnje ramjo reae; ale hio bchu wjeorne zerja pohase a w powte hie swtym, ha mnje wot pruhow skhowaweho so snca wjacy njerozjasnjenym, poa so zymny sn sahowa a rozliwa, jako sknnje wobzamknych so domoj wri.

Iwan Turgenjew. Ze "Zapiskow hotwjerja" peoi Jan B. Pjech.


138.

Jra staroba

Je na dnju swjateje Genovefy.

Wichoraty de. - Njemdra, bojazna be to nc; z mcnym dychom hwizdachu ha do ranja poncne wtry a pez wumocowany kraj waleju so stajnje hie nowe a nowe snhowe omisk z bej mu kryjo struchy de. Do wysokose murjow kopja si wjecy, nahe tomy stonaju, pod howrjenjom tepota w dolinje si, tulata wjeska. -

Pipodnju so mrele roztorhachu, snh pesta pada, ale wtr howri dale, z tchow so wje we wysokich trubjelach sypotaty snhowy proch.

t njetrjeba, z khe njestupi - a t wude, khwata spnje zaso pod tchu.

Di mrja ducy ze ule nawty snh. Tu zawali so tutn do zymneho pjerja, tamn wotase so ka mokry pos a storiwi zmjerzej rucy huboko do zaka, spcha wokoo zahrodneho potu po wuzkich, huboko zawtych ekach domoj. Jeno howy drobnych jich postawow su wide, kak spchajo dyrkotaju nad smuhami wysokich nasypow; tak wysoko kopja so sepje wusypaneho snha.

Burja njepua drjewjane opace ani z rukow - zawte eki wusypuja wob de wjacy kr.

ecy wlea so po wjesnej drzy knjeske wozy. Kolesa skiwlo kwia, zarywajo so ha do wskow do bych snhowych sepjow. Konje wjera njemrnje ze zawtymaj wuomaj a wobkusuja polodene wojo. Mrz wa so jim na ns a mikawe a cye o zda ka so z wapnom polate.

A zaso tepota z hustyrn, wnym snhom powtr. Pod bej jeho eu zhibuja so tchi, pikota kryw; z hrabjemi wothrabuja bee posleo, zo njeby tak tio.

Za wjesku wo be, wude be, na hrkach a w dolinje, koowokoo roko daloko ta bjezknna njepewidomna, woko slepjaca swta dalina.

Kehelate kopcy lia so z bymi omami k znienemu njebju, so wijace huboke pue so zhubjeju, doy su pomjeene, zwyene su hrki - snhi rostu do njebja. tomy powaju hio jeno ka kulojte keki ze swojimi krnami w bjezknnym powodenju snha; nihde zwuka, nihde iwjenja - wude, wude jerio ta byskotata mnohos bych likow ka z krudom wihanych z praskacymi zwukami orkana.

Te hawrony a wutrajne wrny su wopuie prjedy lubu, densa tak struchu, za iwjenjom jim akatu zymsku pirodu. Ze sylnymaj kidomaj bda podarmo ze zasakymi napadarni wtra a wujachlene, wuskrjudene mrja so w nakonjenym, motatym ltu do iiny dworow; tam rozrauja wuhdnjene, z njemdrym pyskom zmjerze konjace hruzliki.

Wokna khkow hladaju ka woblene sepje do zymy; jeno kuderjawy dym nad zawtymi tchami wudychuje pod krywom dremace iwjenje.

Pola hatka seda, bjez zmysa za wo to, husy. Zaspane stoja na jednej, do snha zarytej nozy, a pysk skrywi pod pjerjo, spuwaju z posnenej zemju do sameje, ldma rozeznajomneje bliny -

Nastawa mika.

Po zawtej ecy so napinajo echa k hatej do rubiow zababjena stara Rybakowa.

"Hde chcee, eta?" zawoa na nju Baec kmtr.

Striwi so storhny so ze swojeho echateho hia a swojich ekich mysli.

"Sym pola zwka pobya a ntko hladam za husymi."

Suchi, torhaty kael petorhny jeje r.

"Bye so wupoi ma; kalujee."

"Ale hde te to bych so wupoia? W tej ldzymnej komorje?"

Baec kmtr mikny z wokom a wuhlada na zmorenymaj licomaj hie so byate sldy sylzow.

"Pakae."

"Ale to, pakam? Jeno to iwjenje dopakuju. Njeje dnja, njeje hodiny, ani nocy, zo njebych pakaa. Tajke njejsym sebi swoje stare lta myslia" - zdychny staruka a bjezmcnje suny ze suchej, wot drjenja sehnjenej ruku wo suknju, "Dwmaj knjezomaj je eko sui. Njejgym doma ani pola Khrystofa, ani pola Rybakec. Tam spju, tam jm, a da dyrbju tam a te tam. to so namjatam a nasuu za tn cyy luby de. Hdy sym moda bya, to wak njejsym tak wustawaa, ka to ntko wustawam. A ldom so sydnu, mje hio zaso do neho rja - - Zl so mam mj luby Mikawo, zl - - ", wutr sebi staruka ze swojimi maymi ksikami swojej woi. "Njech za husymi hlada du! A ntkle! W tutym snhu - za husymi hlada. Ti di maju, strowe ka ryby, a mje staru mjatawu wowku selu po husy - -

A w tajkimle wjedrje!-------Hihihi! Haj wo nju so njestaraju, -

jeno seda a w opym zhdawaju, kotra ma rjeu suknju! Ha - ha! Boo na njebjesach, hdy bude to jeno ke kncej, hdy bude to tomu knc? Ha - ha - ha pytaj je! Husy, husy - haj! To maju rady! Hdy jeno njebych trjebaa w tym snhu tak azy - - Haj, wak haj! N, tak boemje, Mikawo! - - -"

taruka woae hie nto kr na husy ka na di a machajo z ruku na prawicu a na lwicu, mjatae so za husymi do napo wotewrnych wrotow.

Hdy zainjee wrota, ehnjee so za njej hio ncna ma. Wtik zadu a zmjee z tchi wysojm sep snha ped wrota.

Peok z Al. Mrtikoweje krniki "Rok na vsi". Pel. serbske blido na Praskich Vinohrodach. uica 1906.


139.

Serbski nakadnik Jakub Herrmann

Hdy hie we zotej Prazy pebywach, zo bych ducha a wutrobu na wane powoanje pihotowa, pekhodich wjele kr wosebje tamne wulicy, w kotrych su najwjete knihikupstwa. A diwna wc, mje zajimowachu prasuche napisma nowych knihi, wo kajkekuli wdomosi jednachu. A wm so hie densa na mnohu tam wupooenu knihu dopomni. Z woprdka injachu na mnje najsylnii zai mjena spisaelow, a tajki profesor - profesorojo z wjeta knihi pisaju - tajki profesor, kotreho welake titule mjachu na napismje ldma ruma, b mi tehdom bjez maa nto wjac dyli owjek. A tak so sta, zo sym dos husto pewida, to b tam cyle delka w poslednim rjadku iane, mjenujcy sowko "nakad". A tola ma tuto sowko, kotre so tak poninje w posldnim kuiku khowa, wulki, wany wuznam. A te ja sym do toho pio.

Bch mjenujcy sej zwri, te sam knihu napisa, a ntko b moja cya a jenika ados, ju ianu wide. Ale - ale t bude ju nakadowa? Jedyn z mojich wuerjow mi radee, zo bych so pola Tempskeho w Prazy woprae spyta, a chcye te moju prstwu podpjerowa. Tola to b podarmo. Wobroich so do Lipska, wot tam dostach radu, redakciju nmskeho "sowjanskeho archiva" prosy, zo by ju do swojeho asopisa pijaa a potom wosebity woi zhotowi daa. Ale te to so njeradi. Sknnje pepodach rukopis Michaej Hrnikej za Maicu Serbsku. Ale te Maica so khtro wotlakowae a rukopis mjee so najprjedy wot wosebiteje komisije swdomie pruhowa. To so ani Hrnikej nochcye spodoba a - Hrnik pija sam na swoje risiko cyy nakad a mi wotpade eki kamje wot wutroby. Telko prcy, asa, woporow a wutrajnose sej adae, nakadnika serbskeje knihi namaka.

A z toho asa wm ja derje, to ma sowo "nakad" na sebi a tohodla sym so pjera pimny, zo bych wopomni a rozpomni zasuby, njezachodne zasuby najwoporniwieho serbskeho nakadnika: Jakuba Herrmanna.

Prni kr jako horliweho serbskeho wtinca spznach naeho wosawjenca pi slbornym mniskim jubileju naeho njezapomniteho Hrnika lta 1881 pri krasnym swjedenju w nhduim Lauec hosencu w Budyinje. Syu to moh rjec hie densa, kak Hrnika jako wuerja serbskeje re a serbskeho pismowstwa khwalee a sawjee. A to z dobrym prawom. Hrnik b wue nic jeno z ertom, ale te ze skutkom. Sowa pohnuwaju, pikady ahnu. To smmy wo Hrniku praji. Hrnik je mjez druhimi te wosebje wulke pjenjene wopory za nae pismowstwo pinoa. A jelizo te naemu jubilarej njeb mno, z pjerom za serbske pismowstwo wjele skutkowa - znajemy pak te jara rjane wudki z jeho pjera - dha je tola te mnohi serbski spis hakle pez njeho na swto wuo. Haj, njepraju pewjele, ale skerje hie mao, hdy wobkruam, zo b nkotrekuli serbske pjero dawno zezerzawio, njeby-li na jubilar so wo to stara, zo by, to so dobreho pisa, te w iu wudao. Ze zotej wutrobu a z darniwej ruku je sobudaerjam serbskich asopisow a serbskim basnikam ruku wodi a hdy so tak husto z khwalbu spomina na basnje a wudki serbskeho ducha a pjera, mamy te wu winowatos, jnu zjawnje a sprawnje ei toho, t je nam tute da hakle pistupne sini. A tak je kanonik Herrmann dobry a dakowny ule naeho Hrnika, shujo pikad swojeho wuerja wosebje jako nakadnik.

Skoro samo so rozumi, zo je na wosawjenc te dobry znaje pismowstwa, kotry dobre a mjenje dobre derje rozeznawa. To smy z jeho ertnych rozmowow wjac ha jedyn raz spznali. Toho dla pai te jeho sowo wjele. Wm so dopomni, zo je cyle krtke wuprajenje jeho erta jara dobre shwki mo a k du na roli serbskeje literatury pohnuo. Tajki nastork je te starim peswdenym daerjam trbny, tajka ertna derje mnjaca kritika a tajke zrozumliwe pohnuwanje je mnohim wuitne, peto to je dos asto jenike myto serbskeho spisowaela.

t so za serbske pismowstwo zahori, zahori so wse te za w druhe narodne a naboniske potrbnose swojeho ludu. Tak te kanonik Herrmann. Wo tom wda powda serbscy studowacy, Towastwo Pomocy, towastwo swjateju Cyrilla a Methodija, towastwo "Serbowka" w Prazy, wosebje pak Maica Serbska a na serbski dom. Njewm a njemu rozsudi, ale smm drje na po wse zhda, zo je wn jako wosadny duchowny wulki wliw m na to, zo mamy z jeho wosady wjac ha jednoho zdaneho Serba, kotry je so hio we mnohim nastupanju jako swrny narodowc a dae wupokaza. Moda mjehka wutroba pijima snadnje dobre zaie a te wostawaju as iwjenja: su podobne njewuhaomnemu pismej, kotreho mc ani zs tak brzy njeznii. Wo mnohich, jara mnohich woporach naeho jubilara za w nalenose naeho narodneho iwjenja nochcu a njemu pisa, wjele z nich je zjawnje mjenowanych byo, mnohe pak chce nadobny darowa wse te zamjelane wostaji. Jeno na jednu, a to zawse nic najmjenje wanu stronu jeho powahi dyrbju hie pokaza.

Serbjo bydla bjez maa jeno na wsach, a to zadwa wuwiwanju zdanose njemao. Runje srjediam weho wdomostneho, literarneho a wumjeskeho iwjenja w residencach abo sydach swojich mnohich wjechow maja so Nmcy dakowa, zo maja tak nahladnu zdanos. Cyle podobnje pai to te wo biskopskich mstnach a kltrach. Nam Serbam bohuel ani jene tajke srjedio wostao njeje. im wanie a zasubnie je potajkim to, zo su nkoti z naich na wsach pebywacych wtincow swj dom serbskim narodowcam a peelam naeje wcy wotewrili, pistupny a wulcy pijomny sinili. Stari ka n. p. kantor Hicka, na sawny hudbnik Kocor a druzy, njemachu enje dowukhwali hospodliwos Handrija Zejlerja, ki we swojim asu lto wot lta wulki dl serbskeje inteligency do swojeho domu witae. Kajki wjesoy, zahorjacy, nadiju stajnje z nowa zbudowacy a k kutkam napominacy a posylnjacy duch tam knjeee, to njech wopowduja i, koti su to sami nazhonili. Cyle podobnje skutkowae te na njezapomnity Imi. A po tutym pikade zhromadee te na Herrmann hdys a hdys daerjow w serbskim pismowstwje do swojeho domu, a kdy, t mee, pijimae z radosu jeho peproenje, dokel b sej wsty, zo bude z lubosu witany, zo tam nadede hospodliwos, radu a - to mno - te pomoc, nadede cyle jenak zmyslenych peelow a znatych, koti so skhaduja, zo bychu sej swoje nazhonjenja wumnjeli, sowa lubose, wrnose a trta prajili a swoju wutrobu k nowemu du posylnjeli.

Jeno ideane, idealne nadobne zmyslenje d horstku serbskich narodowcow stajnje nawjedowae a te hie nawjeduje. Materialneho wuitka so nicht nadije njeme wot da za nae Serbstwo. im wuitnie, haj, im nuznie potajkim je, zo so tajke ideale zapjeja, haja a zesylnjuja. A k tomu je jara mnoho isteje, njesebineje lubose trjeba: we wjacy wutrobach pak so lubos k naradej hori a mcnia wona je: wjele pomjekow dawa pomjo. A to vvo dokonja wjesee, peelne, lubosiwe towastwo, hde su swoji mjez swojimi a ze swojimi, hde so njetrjeba kde sowko wotwae, hde njeje nicht wyi a nicht nii, hde su witcy jenak zmysleni: kdy kdemu, ka bratr bratrej. A du te z tajkeje hospodliwose wukhada mnoho wuitka za nau narodnu wc.

Jurij Lib, uica 1899.


140.

Hdy z njebjes sapa wohen..

Hdy hrimot wrjeskoce a njebjo sapa wohe,
Po holi wichor de a z pska ryje korje
Tej khjnje wopuenej a hdy krupy bija
Ze tomow, stwjelcow pody, zo w zhnija:
O, styskno w holi je!

Hdy wichory pak holanow nam serbskich zbuda?
Hdy sabi Serbja z womory zas sylni buda?
Hdy wjea wtcojo so krwawnje zabiwani,
i Serbjo, koti w holi buchu zahrjebani? -
Nam hola kechow je!

Korje njewuryja nam a njerozbija pody,
Wichor nihdy njezekodi nam a zymne lody.
Byski, hrimoty a wtry zbuda nas!
Hleje, nam so blii rjei hio as.
Hdy sylni sabym rucy sebi podawamy
A wohe do wutrobow sebi dodawamy:

My w holi zbni smy! - -
Hdy z njebjes sapnje wohe...

Jan Skala, uica 1910.


141.

Ncne hosy

My ntk z orneho lsa wustupimy a widimy na prawu ruku wulku kwtkojtu uku. Msak ju poliwa ze swojim slborom a jeho jasne pruhi zybola so w rosowych dejmantach. Lsne tomy, ki pi kromje stoja, mjetaja w dohich ornych smuhach swj sn na wu tu rjanos. Tajka icha hrska uka dyrbi hio so wo dnjo kdemu lubi, ki ma uiwu wutrobu; w nocy pak, w swtle msaka, zda so nam wona edenska zahroda by, a my sebi adamy tu wosta. Ale paradiziski mr te tudy bohuel njebydli. aoaty hs, ki do wutroby rza, zaklini nadobo z tarnneho knca uki. To so posucha, ka by tam mae do bjez hosa zapaknyo. Ale to su smjertne hrona. Zajek be ped wjeorom z lsa won na uku piskaka, b wot mdneje trawy khi, so na wonjatym deelku wjeseli a ze rokich opjenow wokewjacu rosu liza. Hdy mjee weho dos, wosta w mrje a pokoju na ucy sedo a myslee na to, to by sej na blizkich polach najprjedy wobhlada o. Ale zady tomow a kekow so wukhowawi b so lika z lsa won pisnowaa, zajeka wuhladawi za nim skoi, jeho hrabny a z wtrymi zubami dajee. Peco sabe je zajacowe krenje, a brzy cylewonmi tutn aosaty ncny hs.

Na naim puu domoj pidemy ntk do brzoweho hajka. Wrla, drzn a kosak, ki mjachu jow z wjeora swoje injenje, su so k mru podae, adyn miy dych njekoleba hauki, adne lisicko so njehibnje. Womjelkny je ptakow wjesoy spw, zastao je zynenje pilnych pokow.

Na zastaniu w Kubicach parowy wz zahwizda a z horow dohi woths hwizdarjej wotmolwja.

Pede wsu je spwanje sye, wjesna modina tam pi msaku po rosy khodi. Ale bohuel njema spwy, ki wot tam klina, nau nutrnos pozbhny a nae wjesele powjeti. Mody lud, na kotrym naa nadija wotpocuje, spwa jeno jara pordko rjane psnje, ki je w uli nawukny, a wuerja wutroba boli, hdy dyrbi piposuchowa, kak so te rjane jasne hosy, kotre je wn w uli ze wej swrnosu wuwuowa, ntko na tajke njewune spwy pre mjetaja. Hdy ludo spachu, pide njepeel a nasy njerjada mjez pecu. Jako pihdne wotmolwjenje na tajke njedune spwy je nazdala rejenje a woanje, swarjenje a zakliwanje sye. Njeje eko zhda, zo so tam nkoti pjeni domoj kabaju.

W bliim dworje pos wuje, ka so zda, dha so te jemu tajke ncne hosy njelubja. Ale tak swjea a wuiwaja i njewurjekniwu rjanos ltneje nocy, kotrych je Bh za knjeich swojeje stwrby postaji. O to je hubjenstwo, zo mohe psy wu!

Mjez tym je jdnae wotbio, a wo wsy hio ncny stranik trubi. Je to posldni ncny hs?

Ntk pak je wulki as domoj a do oa, peto jute chcu do Kuka na abjacy koncert j. Brzy w mjehkim ou leu, wusny njemu. Hdy pony msak na njebju stoji, dha so mi enje spa njecha. Na kocor, ta swrna mica, ki tnle mj njepokoj najskerje znaje, chce mje w swojej pikhilnosi na wosebite wanje zwjeseli. Wn je, po mykec kocora o a wobaj hromade zaponjetaj ntk spodiwnu tuku spwa, tuku, wo kotrej so praji, zo me kamjenje ama a ludi njemdrych ini. Mje pak tajki spw ha adne wanje njemyli, a ja budich rady hie dlje piposuchowa, ale klamaty pos priba a wotehna pilneju spwarjow.

We jstwje dwanae bije, hodina erjenjow zaponje, powda so, zo je w tutym asu te welke sye a wide, ale ka kedbliwje te posucham, nio so njepiknje. O tola, z jednoho susodneho dwora je hs sye, to pak njeje erjenje, hdy runje pola susoda husto dos eri. Kury tam w klni na erdkach sydaju, a jedyn mody kapon tam w nocy spwa wuknje. Wjele spwanskich hodinow hie po zdau m njeje; to drje te sam spznawa, hewak by tola, ka so to prawemu kaponej pristoji, wodnjo na hnojowu hromadu zalz a tam spwa. Ale to hie njeje, to hie bude; talent so w potajnym wudokonja. Burjo mnja, hdy kapona abo koko w njeprawym asu spwa sya, zo hrozne wjedro pide. A wot starych asow sem je znata wc, zo kapon wjedro do prdka w, a wn je tn jeniki we, ke kotremu maja ludo peco hie dowru. Potajkim so zda, zo ma wn ze swojim wenjom wjedra wjacy wuspcha ha nkotrykuli druhi profeta.

Na kotreho bch dawno hio aka, tn so ntk z woknom nut suny: spar mje z mjehkimaj kidomaj zaja a jandel mra mje pikry z pachom do kotreho bchu lubozne sony zatkane.

Na druhe ranje, b to sobotu, dopomnich so na to, zo sym densa z mojim ulskim dom hiom w dwmaj hotowy, a to mi lo z oa won pomhae. A hdy tak daloko b, sydnych so na koleso a jdech do delneho kraja; ja chcych do Kluka na abjacy koncert, a ducy po puu mjach mysle welake waki oji. Rue so as miny, a ped wjeorom hakle pidech do Maleec. Snko z dohimi sahami k wjeoru khwatae a chcye so brzy zemje dtka.

Na raim kncu Maleec lei kechow, a pi poncnej kechowowej muri je may dlk, wse tak stary ka kerchow sam a w nim je w normalnych ltach ua mutneje wody. Haj, je dha to woprawde woda? Njejsu snad to sylzy, na kechowje horkach pakane, ki su jow hromade zbae? Ale sylzy su tola jasne ka rosa. Haj, ale jeno te sylzy ki wutroba pae, te wopane pak tn sylzowy hatk zmaa. Ntk so z teho sylzoweho jzorka spodiwne woanje zbhny: unk, unk klinee bjez pestaa ka zwnk, wte drje, ale pez mru zrudnje. Su snad to te skrby a aoenja, ki bchu na kechowje pi wotewrjenych rowach sye a su ze sylzami na zemju padnye a so do njeje zhubie? Ale dha by jich tola wjele wjacy zdychnjekow ze sylzoweho hatka kline dyrbjao! Haj, to su te jeno te skrby, ki z wutroby wukhadeja, te njeprawe wozmje wtik prje, prjedy ha na zemju padnu. - Lto wot lta bywa sylzowy jzork mjei, a jeno pordko hie zaklina z njeho aosate hosy.

Znaty z Maleec ntk po puu pide. Ty drje chce kunkawy ji? wn na mnje wolae, peco je wuj w, zo te hrozne woanje skoro zastanje!

Poezija ka, hdy prza pide. Ja dyrbju potajkim ntko wo kunkawach re. Jich jasne woanje by rjenio klincao, hdy njeby tak jara melancholiske byo; teho dla te je najwjacy ludi rady njesyi. Njezdanym ludom so to dale za zo wza njesm, peto i sebi pi tym peco hie na nkajke erjenje mysla, ale zdani ludo dyrbjeli poprawym hio dawno hinaeho mnjenja by, woni so tola hewak piwrkam smja. Tu je spodiwne, zo n. p. nmski psnje Brger wue zatamanych duchow, ki w ponocy skiwlo wokoo ibjecy ltaja, z niim druhim piruna njew, ha z kunkawacym woanjom. Jich spwy klinca aostnje ka kunkawow woanje - to su jeho sowa. Najskerje Brger enje w ichej nocy na melodiske woanje kunkawow posucha rijeje, hewak drje by hinak ra.

Wosrjed Plusnikec a Maleec staj pi drzy hataj; a tn na ram boku je, ka so zda, jeno z kunkawami wobydleny. Hdy ja tam z wjeora nimo ]du, dha ja stajnje z koa skou a khwilu na kunkawy posucham. Hdy jich tajka rjda, snad wjacy ha tysac, na dobo woa, dha je to mcny hs, ki je daloko sye. Zo su pi tym i spwarjo welcy a zo je nkotry hs kusk nii abo wyi ha tamne, to jim njesm tak jara za zo wza, koncert tola peco rjany wostanje.

Wot Maleec jdech pez Zahow do stareje domizny do Kluka. poa so mi, a ja dyrbjach khwata, je-li chcych abjacy koncert w zahowskich hatach w ponej rjanosi sye. Nicht. njechae sobu hi. Nio wo to, t chce krasnos prirody woprawde wuiwa, dyrbi by sam ze swojemi myslemi.

Pidech na stare haenja; te bchu cyle hie tajke, ka bchu ped 40 ltami bye; jeno te rjane rynki wulkich dubow tani wjacy njestojachu. Hnadny knjez b pjenjezy trjeba.

Z ernjoweho keka witae mje zelena abka; wide ju wzo njemach, ale jejne wtre kri kri kri b mi derje znate. Naa njeboha wowka prajee, hdy zelenu abku woa syee: wona wo deik prosy. abka pak jeno woa, hdy je opo a iho, a tajki densnii wjeor b; wn njemee rjei by. Pdla haenja z mrom, ka w prjedawim asu, rka bee; wona dyrbi cyu rjdu hatow z wodu pjelni. W tutej rcy, kotru my wulany prow mjenowachmy, so w mojich dacych ltach wo z rakami mjewjee, a ja sym tam z druhimi njedunymi hlcami druhdy za jedyn wjecor wjacy kop naji, a rka tola naa njeb a jenje b tam twjerde zakazane. Tehdy my hio te na ncne hosy kedbowachmy; posuchachmy mjenujcy z wobmaj wuomaj, ha njebudemy sye knjeeho rybaka pi, a njezwrjachmy sebi wte re. To bchu rjane asy, ale rybak je wumr, a raki su w zahinye, densa tam podarmo ji.

Wye mje so nkajke dybawe woanje zbhny; z maleanskich hatow piahny apla, leee do hole dele nie Wujzda. Tam ma na wysokej khjnje swoje hnzdo.

Wuke a mae rjdki diwich kakow leachu nimo; wone piahnychu z komorowskich hatow a chcychu swoje ety w huinjanskich hatach wopyta. Kaki w zahowskich hatach je wohladawi woachu ank ank, ka bychu je chcye k sebi dele wabi. Do cunjeho a melodiskeho ank ank mee so wohidne rjehotanje ysakow; njetamaj je tohodla, wone swoju lubos na rjenie wanje wozjewi njema.

II.

Pu mjez hatami so na prawu ruku winy; to je eka do Huiny. Po njej sym z nkotremi towaemi na huinjanski hermank khodi. Mj Boo, tych te dawno wjacy howa njeboli, ka tehdy druhdy po hermanku; woni w rowje lea. Po tutej ecy dale kroo sym ntk wosrjed abjaceho koncerta, kotry hiom, wusyach, hdy bch z Kluka o. Jeno pomau mach dale kroi, a cye ahodnje dyrbjach stupa, zo njebych muzikantow zeeri; peto aby su bojazny ludik, a potom je rjechtanja knc. Ka so zda, dha te aby, ki na haenjach seda, sobu njerjechtaja ale jeno strauja, a hdy wone zeerjene do wody skoa, dha namse w aby dokowokoo womjelknu. Ddech ntk k rkej hata, hde b na haenjach stary dub sta; tn bchu wukopali a ntk b tam haenje przdne, ani keka tam njerosee. Te hat sam tu njeb tak zaroseny, ka wudoin druhde; jasny wodowy pihel b tam wupstrjeny, na kotrym jeno tu a tam wulke opjeno puwae. Ja so na dubowy zdnk sydnych, ki tam pi wode leee. aby mje wuhladawi, namse zastachu rjechta a sunychu so pod wodu. Doho njetrajee, dha tu pak tam jena zaso howu z wody won tykny, a nkotre wosebje khrobe zalzecha na opjena horje. Druhe leachu posuchajo w tyri nohi wot so tykajo, na wode a zbhachu jeno howu z wody won. Za khwilku poa jedna zas rjechta, druhe jej pihosowachu, a brzy hat zaso klinee ka prjedy. Hdy bch khwilku piposuchowa, zbhnych khwatajcy rucy horje, a to bch sebi mysli, to so te namse sta: aby so do smjere wustrachu, powitkowny pluskot, mae omiki na wode, a koncerta b knc.

Zady Woweje hory pola Barta msak ewjene woblio zbhae, a jeho hie sabe pruhi wobdawachu keki a hat z magiskim swtom. Peco dale ja po haenjach kroach; tu a tam eke mraki mhy pomau po wode ehnjechu; ze wch hatow pak abjacy koricert w ponej rjanosi umjee. Tale spodiwna hudba wobstojee z jara welakich, zynkowy sabych a sylnych, nizkich a wysokich, dohich a kuich, adyn prk takta, adna jenajka melodija. A tola so tute welcizny zjednoichu k rjanemu spodobnemu cykej a to drje tehodla, dokel bchu wity i mali spwarjo jenajkeje mysle, a jenajke zaue jich rjee, ale to w tutym pade njebe lubos, ale isia iwjeska rados, Brekekekek, brekekekek nkotre z cyej iju rjechtachu, a to bchu najskerje te najmde; modina drje so njeme hinak wjeseli hac z juskanjom a woanjom. Druhe aby, ki drje bchu hio stare, rjechtachu koaks abo koark a chcychu snad z tym praji my smy spokojne aby a njechamy so lpje m ha tu khwilu. Te najstare aby pak spwachu bas a pewodachu wjesoe juskanje z ichim koratym kworr kworr, a to dyrbjee by wuraz najwjeteje spokojnose a derjema, ki wupraji njeje. Spodiwne pak be, a wujasni sebi to njemu, zo koncert druhdy njejabcy zasta, ka by by wotrznjeny; a nic jena aba wjacy sye njeb; to b, ka by jim njewidomny koncertski mitr ze swojim kijekm kiwny. Tola powitkowne mjelenje jeno nkotre wokomiki trajee;. jedyn abjacy modenc so zaso zapoca khlama brekekek, brekekekekek, a brzy zaso cyy hat z wjeselom klincee. Chce-li ty, luby itarjo, abjacy koncert z ponej radosu wuiwa, dha pinjes wjeseu mysliku sobu, a potom je wste, zo bude i wutroba z tajkej radosu pukota, ka ty enje hie zau njejsy.

aby pak njejsu te jenike stworjenja, kotrych hosy tu miu nc porjeuju. Dawno hio bch spw kline sya, ki na raznosi abjacy koncert hie petrjechi, tak charakteriski spw, zo jn enje njezabude, ki je jn hdy sya. Dore dorre dorre karre karre karre karr karr kei kei kei kei kerre kerre kerre kit - tajke hrnko b bjez pestaa z blieho hata sye. Tam sedi na stwjelcu siny may ry ptak, trku wjeti ha wrbl. Wn sina rka, peto jeho domizna je jeno we wysokej sinje, a mjez nkotre stwjelca siny wn te swoje hnko powjesnje, a zo njeby do wody padnye, dha je wn k stwjelcam piwjaza. Jeho razny spw drje jeno ze zynkow wobstoji, ki so njehoda cunje a melodiske mjenowa, ale jeho zajimawe hrnko tola ncne iwjenje w hatach porjeuje, a jeho wutrajnos, z kotrej wn so prcuje abjacy koncert petrjechi, je weje ese hdna a ada sebi nae pipznae.

Hdy dale dch, pidech k wuzkemu haenju mjez dwmaj hatomaj, ki b z nizkimi kekami cyle poehnjeny, a do kekow so sina a wysoka trawa mee. Z tuteje husiny klinee cuni hs, ki so wopisa njehodi; b na skkowe erenje abo wrcenje podobny a tola te cyle hinaji; po prawym btaj jeno dwaj zynkaj sye, z a r. Tutn diwnuki ncny hs bch ped nto ltami na mokrych ukach pola Sowrjec sya a wjedich, zo jn adyn skk njespwa, ale mlki ry ptaik, piwuznik sinarjow. to ntk tn may muik ze swojim erkotanjom chce? Lubos jeho ii, a lubos chce z nim wubudic. to mi zemja chce, sym-li bjez tebje! Holo brune, brune wko, syd so ke mni, rados moja sy a dua we mni! - to je najskerje tekst jeho spwa.

Msak b mjez tym wye na njebju postupi; z peelnym wobliom hladae hiom pez wjeki najwyich dubow na tamnym kncu hata. Nkotre z jeho jasnych pruhow dobywachu so so pez hustu rokoiznu ha na wodu dele a do njeje nut ha na dno hata a wobswtlachu tam w smuhach a smukach idke bto. Kajke iwjenje b tam tola w zahrode wdneho mua widi. Welke waki wulke a mae tam aachu; re linki ze swojej khku na khribjee so pomau dale suwachu; a ka je wudom, tak te je we wode: Sylny nad sabym knjei; wulki maeho erje. ehodla te to su tele tysacy hibiiwych stworjenjow k wnemu mjelenju zasudene? Ze anym zynkom njema wozjewi, ha te spody wody iwjenja wjesele knjei.

Dale kroo pridech zasy na mstno, hde any keki na haenju njerosachu, a pede mnu leee doha a roka wodowa runina bjeze wch rostlinow, hadka ka pihel a w msakowym swtle so zybolaca ka by slborna bya. To b krasny napohlad, ki so, ze anymi sowami wopisa njehodi. Na kncu wobdawae husta sina ka zeleny wnc tu byskotatu wodu, a te w dohich bantatych opjenach siny so jasne pruhi zybolachu, ka by ichi msak do tuteho zeleneho wnca blde re zapetowa. A na wm tym wotpoowae ncna iina; peto koncert abow b wuklina, a te ptaki bchu so k mrej podae. Pi kromje hata leachu wulke roke opjena na wode, a mjez nimi stejee tu a tam wulka ba ra, jasne wko k drmanju zadelene. Hat zdae so bjez dna by; w jeho hubinje zybolachu so msak a wjele hwzdow, a keki a keki a te te najwye duby dosahachu ze swojimi. wjekami tak huboko do wody nut, ka wone wye njeje so k njebjesam horje zbhachu. Pordko jeno diwja kaka, cunje swoje ank woajo, pez jasny wodowy pihel puwae a zady njeje so swta brzda slbornych omikow zybolee. To witko so zjednoi do wobraza njewurjekliweje krasnose. adneho sowa mcny ja dohi as stojo hladach, zabywi na wo druhe; haj, samo mysle so zastachu hiba, a z woow mi ronjachu so sylzy. Na ko'ho tajka rjanos adneho zaia njeini, t so njezauwa huboko hnuty z tajkej krasnosu, tn adneje wutroby nima.

Z mojeje nutrnose mje wutorhny aostny, hrzbny ncny hs. Zwotkel je so tn wza. Horkach z powtra abo delkach z wody abo z hubiny zemje? Njeklinee to ka posldnje eke zdychnjenje mrjaceho? Abo b to wdny mu, ki z husteje siny hroate sowa woae? N, to wo nic. W susodnym hae stoji humpak, bruny ptak, ki je na baona podobny ale mjei, tyka swj dohi pysk do wody a woa do njeje nut. A na te wanje nastanje tamny adawy zynk, ki te njebojazneho zatorhuje, bojazneho pak z najwjetim strachom napjelnja: Ale to dha ma te skoo tam tak hroznje reji? moh so mje ncht prae. Ach, mj peelo, humpak wak tola njereji; wboheho pachoa lubos ii, tu tam stojo zdychuje; ty drje tola slyi, zo jeho zdychowanje z najhubeje wutroby wukhada. Zdychowanja lubose su welake, rjenje ane njekini. Ale nkotrykuli, ki je humpaka hdy woa sya, bude na to pisaha, zo so lubos nihdy na nihdy w tajkich hrzbnych zynkach wozjewi njezame. N, to te zynki nastupa, peiwo tym so tola nio praji njehodzi, hdy runje so wone naimaj wuomaj njelubja. Zo pak zalubowany humpak bosy w hae stoji a pysk do wody tyka, tomu so te njechamy smje, to snad pola humpakow k dobremu zaderenju a k pristojnemu wanju sua, du njej nio smne. Abo mni ty, zo zalubowany lowjek adnych huposow njeini? O, tn je druhdy wjele wjeti humpak.

Nowy hs ehnje ntk pez ncnu iinu ka z wulkeje daliny ke mni, umjaty, zynaty hs, ka sym jn asto z wjekow naich hrskich lsow sya. Wn wukhada z lichaskeho wara a nastanje pez to, zo tam woda do hubiny pada. Ale tn pez dalokos wosabnjeny hs klini, ka bychu za hwzdami wnose rki umie.

W Kluku jdnae bije, a ja so pomau na pu domoj staju; nkotre zdychnjenje humpaka mje pewodeja.Nhde mjez hatami je hwizdanje sye, wone je mi densa hio wjacy kr nadpadnye. Zo to lowjek tam njeje, to je wste, wot kotreho zwrjea pak wono poprawym wukhada, to ja z wstosu njewm. Najskerje pak je to wudra, peto tych je tam k mjerzanju rybakow hie dos.

Po dalokich a rokich ukach mae mraki beje mhy ahnu kwtkowe duchi, ki su pi msaku hromade hrajkae a rejwae, te drje ntko k mru du.

Z haenja zaso na drohu stupju. Daloko w poodnju wuhladam moje mdre hory, te mowe lsy na nich z msakowym swtom poslbornjene. Tu so mi zastyska po mojim rjeniim statoku tam pod horami. t chcy, te tu dlje pebywa! W starej domiznje sym ntk ka cuzbnik; skoro nicht m po dohich ltach wjacy njeznaje. Tu khwatach do wsy po swoje koleso. a doho njetrajee, dha pomau z Kluka jdech. Na prawu ruku pi puu b kechow, a na kechowje stojachu stare lipy, a w jich khdku leee hrka pi hrcy, iche rowy. - Ach zo by mje dawno krya khdna zemja ichomna, dha by dua zmrom bya, wupehnjena wjesoa! - Na lwym boku pi puu z napea kerchowa stojee myn; w nim b te wo zmrom, a adyn. klepot njeb sye; ale z wara dele umjee woda do kuoa ka prjedy, a umjenje ehnjee pez ichi kechow klinco, zyno, spwajo: w rowje je mr.

Pomau jeno dach kolesu be; najprjedy jdech po runej drzy ha k Huinje a potom so winych k Maleecam. Welke ncne hosy hie po puu syach, ki pak mi njebchu w znate. Na starej somjanej te w Dobroecach b baonjace hnzdo. Mode baony w nim runje howy zbhachu a w swojej ri nto powdachu; najskerje so jim nto dijee. Staraj baonaj pak stojetaj zmrom na te, so rozumi na jednej nozy. To pola baonow rka: My mamy ntkle swjatok, pide wodnjo, je-li nto chcee. My drje tam njepdemy.

Hdy nimo krakeanskich hrkow jdech, woae tam kokula. To njeb prni kr, zo ja kokulu wosrjed nocy syach, a dokel z nazhonjenja wm zo te kowronki druhdy pi msaku spwaju, dha sebi njemu hynak mysli ha zo so jim runje tak de ka mi, zo pi ponym msaku spa njema.

Pomau jeno dale pidech, peto wot Krakec do Boec pnje na horu hi. Druhdy te zalzech z kolesa a bach pdla; mj knik b sprcny; tak mach welke ncne hosy lpje sye ha pi jdenju. Dw b wotbio a ma poa ka; rae smrki so rozrjachu. Spwarjo na polu a w haju wotuachu, a jich wjesoe spwy klinachu mlodemu ranju napeo. Hdy bch sknnje ha k swojemu domej doj, dha sapate zerja be murje ewjenjachu. Na tse astojki widlowachu, a na poe sedee ewjena wopuka, ki mje potulejo z peelnym ebotanjom witae. A to bchu posldnje ncne hosy.

K. B. ca-Rachlowski, uica 1915.


142.

Woka mc

Ka jzor twoje woko je;
W nim z byskotom so njebjo hlada,
W kwtkow brjohi wopoja,
Ka flety zynk pez rohod pada.

Tym omam kosy spwaju
A tujawki so w hnzde smja,.
A soobiki daju,
Hdy zote w nocy hwzdy kja.

Te ptaki moje ady su,
Ki k twojemu so ta woku
A z jeho kuzom potajnym
So pemnja do psni w skoku.

J. iinski, Piroda a wutroba.


143.

Hdy poda ty so, wutroba?

Ty diwja krej, o zasta w spchu
A zaby wukni, wutroba!
We! Nam'ka bude zboa tchu
We znjesenju a zabyu.

Hlej! Snco hasnje, ra zhinje,
A ptakow spwy doklina;
Kw rozpadnje a w so minje,
Hdy wtre wtry zawuja.

Hdy zboe w je prjec ka woda,
Tu zemja pa so wodje
A nma do bole so poda -
Hdy poda ty so, wutroba?

J. iinski, Piroda a wutroba.


144.

Bh wrnos widi, ale njezjewja ju zahe

W mse Wladimirje b mody pekupc Aksjonow iwy. Wn mjee dwoje klamy a khu. Aksjonow b rjaneje postawy, b wjesoy a rad sebi zaspwa. Jako modenc b wjele pi, a hdy b so wopi, lzy bywa; wot toho asa pak, ha b so woeni, wostaji so pia a jeno z rdka podlea tutomu njepoinkej.

Jnu w le jdee Aksjonow do Nineho Nowohroda na hermank. Hdy so wot swjby dlee, dee ona k njemu:

"Iwano Dmitrijewio, njejd nihde, ja mjach wo tebi hrozny sn."

Aksjonow wusmja so a prajee:

"Ty drje so boji, zo bych so na hermanku wopi?"

ona rjekny: "Njewm sama, eho so boju, a tak hrozne sym widaa; - widaa, zo ty pide z msta, sahny sebi apku, a to widach? Twoja howa b wa ediwa."

Aksjonow so wusmja.

"N, to je dobre znamjo. Hlej, pobudu-li derje, drohich darow i piwjezu."

A wn rozohnowa so z rodinu a wotjde. Na po pua zetka so wn ze znatym pekupcom a wosta z nim hromade pez nc. Wonaj napitaj so aja a podataj so potom wobaj k mru do dweju susodneju jstwow. Aksjonow njelubowae dohi spar; wn wocui srjed nocy, a zo by so jemu w raim khdku lpje jo, zawoa pohona a porui jemu, zo by paha. Potom de do jdenje, zapai hosencarjej a wotjde.

Hdy b tyrcei wjerstow j, wupahny wn, zo by konjej zastara, wotpony w khdnym hosencu a k wobjedu wude do khdnicy; da sebi samowar pinjes, wza kitaru a poa hra. Tu na dobo pijde k dworej wz ze zwnkom, a z njeho wustupi zastojnik z dwmaj wojakomaj; wn blii so k Aksjonowej a praa so: "t se? a z wotkel?" Aksjonow powda witko, ka je, a prosy: "Njeje snad lubo, ze mnu so napi aja?" Ale zastojnik praa so jeno: "Hde se penocowa zadenu nc? Sam abo z pekupcom? Se snad rano pekupca wida? ehodlo tak zahe se wotj z dwora?" Aksjonow so diwae, zo so jeho za wm praeja, powdae wo, ka b wrno, a prajee: "to so mje tak wupraujee? Njejsym paduch, njejsym nkajki rubjenik. Jdu swoje wcy wobstara, a njeje winy so mje prae."

Tu zawoa zastojnik wojakaj a prajee: "Sym isprawnik (plicajski zastojnik) a praam so tohodla, dokel bu pekupc, z kotrym sy zadenu nc penocowa, morjeny. Pokazaj swoje wcy a wj jeho pepytajtaj!"

Dchu do jstwy, wzachu jeho kufr a waok a poachu rozwjazowa a pyta. Nadobo wuahny isprawnik z waoka n a zawoa: "eji je to n?"

Aksjonow pohladnje a widi - krwawy n bchu z jeho waoka wuahnyli - a zastri so.

"A wot eho krew na nou?"

Aksjonow chcye wotmowi, ale njemee sowa wupraji.

"Ja ... ja njewm ... ja ... n, ja ... njeje mj -"

Tu rjekny isprawnik: "Rano namakachu pekupca zabiteho we ou, a nikomu ha tebi njeb mono tuto skui. Jstwa b wot nutka zawrjena, a we jstwje njeb nicht by ha ty. Te krwawy n ma we waoku, a samo woblio e perada. R, kak sy jeho zabi a wo kelko pjenjez sy jeho wurubi?"

Aksjonow pisahae pola Boha, zo wn to njeje ini, zo wot toho asa pekupca njeje wida, ha b z nim aj pi, zo ma pi sebi jeno swojich 8 tysac pjenjez, zo n njeje jeho. Ale wn sa zarjekowae, mjez woi b bldy a tepotae wn ze strachom ka winowaty.

Isprawnik piwoa wojakomaj a kazae jeho zwjaza a k wozej dowjes. Hdy jeho ze zwjazanymaj nohomaj na wz kadechu, pokriowa so Aksjonow a zapaka. Wotewzachu jemu jeho wcy a pjenjezy a psachu jeho do blizkeho msta do kdy. Psachu do Wladimira, zo bychu pznali, kajki owjek b Aksjonow by, a witcy pekupcy a wobydlerjo wladimirscy wobswdowachu, zo b Aksjonow w modosi pi a hejsa, ale zo b hewak pkny owjek by. Potom dowjedechu jeho ped sud. Winowachu jeho, zo b rjazaskeho pekupca zabi a 20.000 pjenjez pokradny.

ona strachowae so wo mua a njewdee, to ma sebi mysli. Jeje di bchu w hie mae a jedne hie w pjelukach. Wona wza witke sobu a dojde do msta, hde jeje mu so \v kde zderowae. Z woprdka hochcychu ju pipusi, ale potom wuprosy sebi pola pedstajenych a bu k muej dowjedena. Hdy jeho wuhlada w kostaniskej drase a w putach hromade z rubjenikami, padny k zemi a doho njepide k sebi. Potom da so dom wokoo sebje zestupa, sydny so pi nim a poa jemu powda wo domjacych nalenosach a jeho na wo so prae, to b so z nim stao. Wn jej witko powdae. Wona rjekny: "Kak ntk stoji?"

"Budemy dyrbje cara prosy," wotmowi wn. "Njeje mno, zo bych zahiny njewinowaty."

ona powdae, zo b hio prstwu carej psaa, ale zo tuta njeje doa. Aksjonow njepraji nio a skoni jeno howu. Tu dee ona:

"Podarmo tehdom, dopom so, sn njemjach, zo b ty zeediwi. Hlej, ty sy woprawde z horjom zeediwi. Njedyrbjee tehdom j!"

A wona poa jeho wosy pehladowa a prajee: "Wanja, wutrobnje lubowany, onje praj wrnos: njejsy ty to ini?"

Aksjonow rjekny: "Te ty sy na mnje tukaa!" - zapimny sebi woi z rukomaj a zapaka. Potom pide wojak a prajee, zo dyrbi ona z dimi wote. A Aksjonow dlee so posldni raz wot swojeje rodiny.

Hdy b ona wotea, poa Aksjonow rozpomina, to btaj powdaoj. Hdy sebi pomysli, zo b te ona na njeho tukaa a jeho so praaa, ha pekupca zabi njeje, prajee pi sebi: "Widu, zo nimo Boha nicht wrnos wde njeme, a zo jeno wn dyrbi so prosy, jeno wot njeho woakowa so mios. A wot toho asa pesta Aksjonow prstwy pisa, pesta so nadije a modlee so jeno k Bohu.

Wusudi so, zo dyrbi Aksjonow z knutom so khosta a k jastwownemu du so psa. Tak so te sta.

Nabichu jeho z knutom a potom, hdy bchu rany zaie, wotwjedechu jeho z druhimi khostancami do Sibirije.

W Sibiriji w khostani b Aksjonow 26 lt. Jeho wosy na howje buchu.be ka snh a broda narose jemu doha, husta a ediwa. Wa jeho wjesoos b so zhubia. Wn so zekiwi poa icho khodi, powdae mao, enje so njesmjee a asto modlee so k Bohu.

W jastwje b Aksjonow nawukny krnje i, a za nalutowane pjenjezy b sebi swjate pismo kupi a itae ntk we nim, hdykuli b w jastwje swto; a swjate dny khodee do jastwowneje cyrkwje, itae japotoow a spwae na khrje, - jeho hs b peco hie dobry. Pedstajeni mjachu Aksjonowa radi jeho pokornose dla, a towaojo khostancy esachu jeho a mjenowachu jeho "dduka" a "mua boeho". Hdykuli chcychu jei wo no prosy, selechu Aksjonowa k pedstajenym z prstwu a hdykuli b mjez khostancami njepezjenose, pikhadachu woni k Aksjonowej, zo by nad nimi rozsudi.

Wot doma njepisae nicht Aksjonowej listy, a wn njewdee, ha su jeho ona a di hie iwe.

Piwjedechu jnu do brcownje nowych khostancow. Wjeor zestupachu so witcy stari khostancy wokoo nowych a poachu so jich wuwopraowa, z kajkeho msta abo z kajkeje wsy t je a to b t zawinowa. Te Aksjonow sydny so na oo pdla nowych a piposucha skhiliwi howu, to t powdase. Jedyn z nowych khostancow b wysoki, strowy starc 60-ltny, ze diwej, pitihanej brodu. Wn powdae, ehodla bchu jeho zajeli a dee:

"Tak, brata, za nio a wo nio sym sem pio. Bch wzcy konja wot sani wotwjaza. Popadnychu mje a prajachu: sy kradny. A ja praju: ja jeno chcych khtio doj, - ja sym konja pui. Je d te wzka mj peel. To je tola w rjede! praju. - N, rjeknychu, sy kradny. Ale to njewdachu, to a hde sym kradny. A stae su so wcy, zo bych dawno hio dyrbja sem by psany, ale njemachu mi dopokazac, a ntk su mje njesprawnje sem psali."

"Haj, i, by sy w Sibiriji, ale doho njejsy wutra..."

"A z wotkel sy?" wopraa so jedyn z khostancow.

"Smy z msta Wladimira, tamnii msenjo. Mjenuju so Makar a rkaju mi Symanowi."

Aksjonow pozbhny howu a wopraa so: "A to, Symanec, njejsy w mse Wadimirje sya wo pekupcach Aksjonowach? Su hie iwi?"

"Kak bych njesya! Bohai to pekupcy; koda jeno, zo je jich nan w Sibiriji. Je zawse tajki hrnik, ka my. A ty sam, dduko, to sy zawinowa?"

Aksjonow njerad wo swojim njezbou powdae; wn zdychny a prajee: "Za swoje hrchi 26 lt pokuu tu w jastwownym dle."

Makar Symanow rjekny: "A za kajke to hrchi?".

Aksjonow prajee: "to je so stao, je so stao", a nochcye wjacy powda; ale druzy jei towaojo powdachu nowemu, kak b Aksjonow do Sibirije pio. Woni powdachu, kak b ncht po puu pekupca zabi a Aksjonowej n podtykny, a kak bchu jeho za to njewinowae wotsudili.

Hdy Makar Symanow to syee, pohladny wn na Aksjonowa, dyri z rukomaj na kolenje a prajee: "Haj, diw! woprawde diw je to! Zestari sy, dduko!"

Poachu so jeho prae, emu so tak diwa a hde je Aksjonowa wida, ale Makar Symanow njewotmowi na to a rjekny jeno: "Diw, ludickojo! Hde dyrbju jeho zaso wohlada?!"

Po tutych sowach pomysli sebi Aksjonow: ha te to tutn owjek wo tom njew, t je pekupca zabi. Wn rjekny: "Sy snad prjedy hdy wo tom sya, Symanec, abo sy mje prjedy wida?"

"Kak bych njesya! cyy swt je tutoho powdanja pony. Ale dawno hio je, zo je so to stao: to sym sya, to sym zaby," prajee Makar Symanow.

"Snad sy sya, t je pekupca zabi?" wopraa so Aksjonow.

Makar Symanow wusmja so a dee: "N, to je wste; tn je jeho zabi, pi kim su n we waoku namakali. Je-li i te t n podtykny, - njeje popadnjeny - njeje paduch. A kak te to by i n do waoka tykny? Wak i wn we howach stojee! By to sya."

Hnydom hdy Aksjonow tute sowa wusya, pomysli sebi, zo je runje tutn owjek pekupca zabi. Wn stany a wotede. Cyu nc njemee Aksjonow wusny. Pide na njeho stysk, a welake wobrazy so jemu zewjachu: - zjewi so jemu jeho ona - tajka kajka b, hdy posldni raz na hermank jeho pewodee. Widee ju ka iwu a widee jeje woblio a woi a syee, kak wona z nim ree a so smjee. Potom zjewichu so jemu jeho di - tajke, kajke tehdom bchu - mauke, jene w kouku, druhe w pjelukach. Te na sebje spomni, kajki tehdom b by - wjesoy, mody; spomni, kak sedee w khdnicy hosencowej, z kotreje jeho wotwjedechu, kak hrajee na kitaru a kak b tehdom w duchu wjesoy. A spominae na mstno, hde jeho wikachu", a na kata a na lud wokoo njeho a na puta a na khostancow a na cye 26ltne iwjenje w jastwje, te na swoju starobu pomysli sebi. A tajki stysk pide na njeho, zo bjez maa mh sebi iwjenje wza.

"A witko pez toho njekhmanika..." myslee sebi Aksjonow.

A zmcni so jeho tajka zs na Makara Symanowa, zo njediwajo samsneho zahubjenja chcy by so na nim wjei. Wn modlee so cyu nc, ale njemee so zmrowa. Wodnjo zdalowae so Makara Symanowa a njehladae na njeho.

Tak minjetej so dw njedeli. W nocy Aksjonow njemee spa a na njeho pikhadee tajki stysk, zo njewdee, to zapoce.

Jnu w nocy de wn po jastwje a wuhlada, zo pod jednym ozom so hlina sypa. Wn zasta a kedbowae. Tu nadobo wuskoi Makar Symanow spody oa a ze zastranym wobliom pohlada na Aksjonowa. Tutn chcye nimo hi, zo njeby jeho wida, ale Makar pimny jeho za ruku a powdae, kak b pod snu pekhd pekopa a pjer wdnje w krnjornai wunoowa a na wulicu wusypowa, hdy jich na do honjachu. Wn prajee: "Jeno mjel, starco, wuwjedu te tebje. A je-li to peradi, pebija mje, a ja tebje njepuu - zabiju e."

Hdy Aksjonow swojeho koderja widee, wuwiny jemu ruku a rjekny: "Zo bych ekny, nimam winy, a zabi mje njetrjeba, ty sy mje dawno hio zabi. Wupowdam to na tebje abo nic - za tym ha Bh mi to porui."

Nazajtra, hdy khostancow na do wjedechu, wuhladachu wojacy, zo Makar Symanow pjer wusypny, a poachu w jastwje pepytowa a namakachu dru. Dohladowa pijde do jastwa, a poa so witkich wuwopraowa, t je dru wukopa? Witcy zaprwachu. i, kotri wo tom wdachu, njepreradichu Makara, dokel wdachu, zo bychu jeho za to bili ha na pomotweho. Tu so dohladowa k Aksjonowej wobroi. Wn wdee, zo je Aksjonow sprawny owjek, a prajee: "Starco, ty sy wrnosiwy, praj mi ped Bohom, t je to ini?"

Makar Symanow stojee tu, ka by nio njebyo, hladae na dohladowarja a njekedbowae na Aksjonowa. Aksjonowej pak tepotatej rucy a hubje, a wn doho njemee sowka wupraji. Wn myslee sebi: "Mam zamjele? ehodla dyrbja ja jemu woda, hdy wn je mje zahubi? Njech pokui za moje martry. A praju-li na njeho - je wste, zo jeho pebija. A to, kak zo njesprawnje na njeho tukam. Haj, to te to, bude snad mi lo?"

Dohladowa hie jnu rjekny: "N, starco, r wrnos, t je tam podkopa?"

Aksjonow pohladny na Makara Symanowa a dee: "Njemu to praji, knjee, Bh mi to njekaza praji. A te njepraju. ie ze mnu, to chcee - wy mae mc."

Harunje so dohladowa prcowae: Aksjonow njeree nio wjacy. A tak te njezhonichu, t b podkopa.

Pichodnu nc, hdy b so Aksjonow lehny a ldma zadrmny, wusya wn, zo so ncht piblii a k jeho nohomaj sydny. Wn hladae do my a pzna Makara. Aksjonow rjekny:

"to hie wote mnje ada? to tu ini?"

Makar Symanow mjelee. Aksjonow pozbhny so a rjekny: "to ada? Woted! Abo zawoam wojaka."

Makar Symanow skhili so blizko k Aksjonowej a eptae: "Iwano Dmitrjewio, wodaj mi!"

Aksjonow rjekny: "to mam tebi woda?"

"Ja sym pekupca zabi, ja te sym n tebi podtykny. Te tebje chcych zabi, ale na dworje so nto zaropota; ja tyknych n tebi do waoka a wulzech z woknjekom."

Aksjonow mjelee a njewdee, to by praji. Makar Symanow stany wot oa, skhili so k zemi a dee:

"Iwano Dmitrijewio, wodaj mi, wodaj pola Boha. Ja so wobskoru, zo sym pekupca zabi, tebje pua. Ty so wri domoj."

Aksjonow prajee: "Tebi so derje ri, ale to dyrbju ja epje? Hde pdu ntk?... ona je zemra, di su mje zabye: njewm, hde hi..."

Makar Symanow njestany z podohi, skhili howu ha k zemi a rjekny: "Iwano Dmitrijewio, wodaj! Hdy mje z knutom bijachu, b mi lo ha ntko, hdy na tebje pohladnu... A ty mjee hie sobuelnos ze mnu... njesy praji. Wodaj mi, njekhmanemu zstnikej!" - A wn wte zastona.

Hdy Aksjonow wusya, zo Makar Symanow pae, zapaka wn sam a rjekny: "Bh i woda; mno, zo sym sto kr hri dyli ty!" A wn pesta ada za domiznu a nochcye nihde z jastwa a myslee jeno na swj posldni as.

Makar Symanow njeposuchae Aksjonowa a wuzna so za wmowateho. Hdy dde rozkaz, zo Aksjonow sm so wri, b wn hio wumr.

L. N. Tolstoj. - Zeserbsi Micha ewik. uicu 1891.


145.

Pee zapra

Ach njesmm tebi praji,
Kak tebje lubuju!
We wutrobje chcu taji
To pomjo sapace.

Hdy z due pak so linje
Do woka z peradu,
Njech do twojeho winje
So z ru whniwej!

Hdy sylza potom prasnje
Mi z woka na lico -
O njech to pomjo hasnje
A dua zapomni!

J. iinski, Piroda a wutroba.


146.

Cyrkew we wsy

To bchu brata, z Boranec rbdeni. Sotry jim njebe, dokel sote, kotrej so starimaj po druhim synu naroditej, soticy hio zemrtej a akatej pod samsnej hrku na radwoskim "wotpoinku" de, kotreho w protycy njeje.

Tak zwostachu starej bratraj, kotraj btaj po nanu, a najmdi, ki b po maeri.

Ale adyn z nich w Boranecach njebydlee. Z tym pak so stawizna hie njepoina.

Radwo ze starej cyrkwju be jej z jewiom. Stara cyrkew mjee za susodow "knjei dwr", ulu a pez pu faru. Wote wsy dchu na cyrkwinio dwoje wrota. Raz twara be, ka kdy ze ule wdee, "radwoski": doha d z wysokimi z bokow woknami a wysokej tchu, na prawicy wot wotania pitwarjena kapala, na kotrej drjewjana zwca z tomi zwonami, wa do wsy skhowana.

Kesanska dua by kda rad blie ke mi ma. Tak by te astohdy "Borancanskim" w dui zdycho, hdy bychu pola radwoskeho "wuja" kublerja po raich abo hewak hdy na kofeju byli. Ale byrnje kulojtych mli, tehdy njeb tak lohko so do Radworja zakupi. Rkae tu serpnje aka.

A Boranenjo doakachu. Hdy radwoski wuj tko po swojej onje swtej dobru nc da: njezawostajiwi ani synka ani dowciki, namr jeho bratr - toch synow nan, ki b so do Boranec dawa - kubleko bjez doha. Zasyawi wo smjeri lubeho bratika, rozrudi so Boranan stary nan, duka pak so jemu po pohrjebje rozradowa - wn b wak skupik - nad namrkom po bratru a nad tym, "zo, wn rjekny, zmja ntko cyrkew we wsy". Wn znajee, to to rka, hdy be hlcec a modec Radwoan by.

A pobona ma so jeno tohodla tak liko wot rdneho swojeho statoka dlee.

Ale wjeseli nicht ha Hawo a Pawo, starlej bratraj, kotrymaj so wude ble lubjee ha w Boranecach. Rados te najmdeho "maeneho" hrabny, zo njetrjeba posldnje podra lta "daloki" pu do ule khelpa.

Borancanscy so do Radworja zhitarachu. W Boranecach pedachu maenemu peelstwu.

t je ma zna, te jeje peelstwo znaje a w, eja swjba w rdnym domje toch synow a jich maerje za densnie sydli.

t pak nanowe piwuznistwo znaje, te toch synow z mjenom w a hde w Radworju jich po wtcu dom stoji.

Ale synowje adyn w Radwo ju njebydlachu. Z tym smy ju w stawiznje samej.

"Borananscy" bchu hio cye lto "Radwoscy". Prnje n z namrtych honow mjachu pod suche. W hrdach, khlwach jim wo k zbou de.

Z kubom namrchu te starych wujowych hosi z Kamjeneje a Khasowa, a piby jm po maeri nowych hosi z Boranec a Bronja. Ka prjedy k wujej, khodachu ntko k nim na kofej po zwuenym w Radworju wanju. Serbja su peco dosldnje konservativni, w dobrych a zych wcach; pe o njebychu tu peelstwo hajili?

Djas wak rady rozkoru mjez ludi syje. A wusy ju te do teje swjby.

A zwui k tomu nana a "nanoweju" synow. Nan hio brmjeko skupose wot maa noee. A djas spyta te po nanu synomaj po waoku skupose naoi. Spyta - a poradi so jemu: wn je z najwjetich pedagogow mitr.

Raz - sobotu z wjeorka be - rjekny nan maeri wosrjed rozmowy: "To bychmy radi cuzym pedali ha twojim, ki nam ntko spochi na iji seda, a i Bronjanscy te woprawdze domoj daloko nimaju."

Hawo to z po wuchom zasya, a Pawo wot njeho zhoni.

krika so we nimaj rozeehli na pomjeko - pomjo, ha wobeju pepali. Mjetaj we sebi, to pikadowa; haj wohe be tajkeho raza, zo so sam wot palee a njehasowae...

Btaj bratraj a dataj so zhromadnje do da. Hdy t z "maenych" hosi pride, poetaj paliwo zbera: lietaj, kelko t z "witanych" hosi alkow bruneje juki wupi, kelko khlba a mazu styka, abo kelko skibkow. Wobaj lietaj. Pirunowataj, a peco by toho lienje paio, kotry by wjacy nalii.

Lietaj cylike lto - k wojakam adyn njedese - a liby bchu hoberske. "Telko nan maenym piwuznym bjezdak rozdawa!"

Wohe dale erjee. Poetaj kdickeho hosa wobkedbowa, wo kelko jich skhuduje. Njejednae so nic jenicy wo nana, n, te wo njeju, wo jeju namrk nhdy.

A kedbowae sknnje bratr na bratra, to zj a wupije, to sebi nahromad, to rozbroji: to bratr bratrej kodi.

Najlubej bratraj, kotreju samsny wohe wot spocatka wjazae, rozpznawataj so de a be: wohe jeju rozpali.

Z tym wak njeb hie dos.

Hrje bu: stari bratr bu brzyko sam we wtcnym domje stajny hs a piwjede hosa hie sobu.

A to takle. Po toch kralach wutoru kleetaj ped wotarjom stareje cyrkwje nawoe a njewjesta. Nawoe b Hawo. Njewjesta jemu iwnos, rjanu iwnos w Lutowu za pomoc pinjese.

Pawo pak liee hie, to "Lutowanskej" wotjtaj.

A nicht wo tym njewdee nimo Hawoa. Zapuseny kraj mjez bratromaj bu ri a ri. "Djas je mitr."

W lu hie pak so te Pawo woeni do Bronja na kubleko. A te wn bu ze stajnym hosom w stariskim domje.

Bratraj, ki so husto w Radworju na kofeju zetkowataj, pak so njezbliitaj.

A nicht wo tym njewdee. Nawopak, starej mjetaj ze synow a pichodneju dowkow najrjee wjeselo. Powitawi so wote me mjechu zabawu kdu njedelku. Rozmowjachu so wo swojich dach, wo wjedrje, kak ze skotom a butru stoji, kelko

ito dawa atd. Starej btaj nimo mry zboownaj, zo btaj Hawo a Pawo tak derje trjechioj. Pjenjezy mjachu k wobmaj wuteptanu eku. Waokaj skupose ...

to pak bude z najmdim, z "maenym"? Ach, wn je hake snae. -

Ti dny khoriwi nan dwajasdesatnik wumr.

Z jeho smjeru rozpade khipra swjba. Wohe we bratromaj z blobami wudyri - wosrjed suroweje zymy, ki by najradi z jenikim msacom - wjelim - desa zymow wucychnowaa. To b zwichorjeny pohrjeb na Domaa.

Ma pakae horce sylzy, ale hio po licu jej zamjerzowachu.

Hdy by wona ntkole wdaa, to wot stareju synow na nju aka, by so tu nad rowom swojeho mandela mortwa spakaa. Bh chcye hinak.

Wriwi so ze z wjemi zanjeseneho kechowa, hde ntka skoro po swjby drmae, mjee wudowa ze synami krutu rozmowu. Jednae so wo rozdlenje po nanu zddenych pjenjez, wo zderenje kuba a wo jeje wumk.

Ma rjekny: "Hawole a Pawole, mataj k tomu, zo by jedyn z waju swj prjedawi wtcny statok pewza. Jan, ki je hakle w sydomnatym, njeby m, z im wamaj wupai."

"A wo eritwje pola njeho hie pomyslenja njeje," doda Hawo.

"Wstaj," pokraowae ma, "zo so tu njejedna jeniccy wo statok po wtcach, ale z dobom wo blizkos boeho domu. eko sym so wot Boranec dlia, ale mysl, zo zmju w Radworju cyrkew we wsy, mi rozohnowanje woloi. Njeje te z wamaj tak?"

"Ja wak sym hio na pu wot Lutowa zwueny", znapeiwi Hawo.

"A zo bychmy my Bronjanscy daloko ke mi mli, t chcy to praji?" pirazy Pawo.

Ale tak njewinowate ka jeju sowa njebchu jeju mysle. Bytaj kdy rad w Radworju bydlioj, ale tn kofej, tn khlb atd., to moh tajkim hosom pe nico za nio rozdawa, ki jeno pikhadeju, hdy je "njedela". Djas jeju na so uwae.

Pawo namjetowae: "Mai, hdy by ty swj wumk pola nas w Bronju peiwia, to?"

Jan pak za ma ree: "Bratraj, njebytaj so spokojioj, hdy bych ja kubo pewzawi wamaj za pje lt wupai a dotal dani?"

Hawo wotmowi: "t pak rukuje, zo so z njewjestu - zotym eleom woeni?"

"Cyrkwi pak ja wostanu swrna, zo bych w kdej nalenosi k njej najkrti puik ma," rjekny ma.

Njedojednachu...

Ma bydli w khcy, ze somu krytej, w susodstwje swojeho njedawno hie kuba. Khka je jeje, kupjena z pjenjez, kotre b jej sudnistwo wot mandeloweho ddistwa zakoscy pidlio.

Zastupi-li, zda so i, jako by do najspokojnieje jstwicki pio.

Ae wboha, krjudena wutroba, kotru su mjee synowskeje hrubose pee! Ma bolee, hdykuli swojej sabej wcy na pdla statne twarjenja zoi, do dna wutroby.

Hde be wona ped krtkim asom sama hie knjeni bya, hde be jeje njeboh mu m rozkaz wude-wude, hde be sebi myslia, zo pi swojim synu Janu wumk peiwi, tam hio cuzy knjez - z wjeornych stron - rozkazowae, tam b ntko mda ona z knjenju, tam z cya druhi duch knjeee. Jej b, ka by to kubej kiwda so stawaa...

To bchu hie stare konje, to hie Plesa rujee, to hie stary hona na ranjo woae ... Stysk so maeri do wutroby rozlehny.

A kak el be jej zas a zas, hdykuli so jeje Jan - z wjeta na njedelach - na prozy zjewi, ki ntko w Kamjenej suee. Ludo praja, zo je na kuble sui, hde su densa emjericy. Z nim by so doho rozmowjaa, wn b jeniki, kotry by jej rozumi.

Hawo a Pawo pak ka bytaj so k maeri njewdaoj a njeznaoj.

Jan maeri powdae, zo je mjez starimaj bratromaj srjed Bronja a Lutowa wulki wichor. Pjea bratr bratrej pispwa, zo je nanowe kubo petunjo pedate. Skupos b po zdau wobeju truhnya.

Hdy b Hawo raz pola maerje na khcy, Hawo wu winu na rozkorje prjee.

A hdy b Pawo raz pola maerje na khcy, Pawo te wu winu na rozkorje prjee.

Bratr so bratra hladae. A tola so jnu na khcy zetkataj. A ma bu ze swdkom bratrowskeje hidy: zwaditaj so stranje a wostajitaj ma hie w hrim horju.

Samo cyrkwje so pocetaj boje. Hawo nochcye Pawoa, a Pawo nochcye Hawoa nihde zetka, ani zawohlada. -

Njepeelstwo trajee - Jan njeb kenik, zo by bratrow peki moh - trajee hio potea lta.

Ma so njepestawajo wo poduenje mjez bratromaj njepeelstwa k Bohu woae, ale Bh ka jeje wusye nochcy...

Ma so wo zbnu smjer modlee, zo by so tola womu njezhinitemu skoro horju skhowaa.

Njewumr. Ale khoros ju zaja.

Ti ta po smjeri mua "swjeee" esdesate narodniny ze sylzami. Z nowa proee wo zbnu smjer ... a tola sebi zaso pejee, wuhlada, prjedyli zandeli wcy, zjednaneju bratrow.

Bratraj pak btaj so Bohu ble a ble wotcuzbioj. Powdachu hio po wsach wo nimaj jako pohanomaj, kotraj jenicy za pjenjezom honitaj.

Njesinitaj sebi pak nio z toho.

Wot Jana wo maenym skhorjenju zhoniwi bu Pawo hnuty, ma wopyta. Tola dopominajcy so zwady z Hawoom pola maerje myslee khoru ma njewopyta.

A Hawo wot Jana zhoniwi, zo je ma so lehnya, wotmysli sebi k njej d. Tola ducy dopomni so dawneje zwady z Pawoom pola maerje - a zawri so.

Dobry trot b maeri w khorosi, zo jej susodic domjaca posuowae. Kotru be njedawno hie do tych "cuzych" liia, be jej z dbom blie hac jeje samsne di. Holka wak b sama dobra dua.

Hanka wutepi khorej onje w tym zymskim asu jstwu a znanoa jej wot domu k jdi dos.

Ma Janej "swoju" Hanku dokhwali njemee...

Tola rany, kotre btaj jej starej synaj hrubje nabioj, pi wej lubosi a piwisnosi Jana a Hanki njezaiwachu; nawopak: de a hrje palachu.

Nadja, zo Bh pokoj na rozdwojenu swjbu rozlinje, drje w maeskej wutrobje skryta so zybolkowae, ale zdae so, ka by hakle za dohi dohi as so dopjelni chcya. Ma toho doaka njemyslee, byrnje toho doaka adaa.

Mysle pak - pisowo praji - jebaju, mysle ludi jebaju. -

Na Domaa - tee ltne wopomnjee nanoweho pohrjeba - zwottorhachu so wichorec duchi we wch kncach a dachu so mjez sobu do wjny. Bijachu so wokoo Radworja. Mjetachu so ze snhom, zo njeb njebja wide, ani prnjeho susoda.

Tych tale wjeca zjeba, ki bchu ped tomi ltami myslili, zo so tehdy na desa lt snha nade.

Hawo, kotreho statok te na bitwiu leee, dopomni so runje pi tymle surowjenju rozwuzdeneje pirody na nanowy pohrjeb a po nim showacu swoju rozwuzdenos, swoju wjnu z maerju a bratrom, ki drje zwonkowneho raza njeb, tola wutroby erjee. Dopomni so swojeje wjny z Bohom, kotremu, ka myslee, njebe za nimale ti dohe lta ju "na woi", t. r. do cyrkwje, pio.

"Kak, hdy bych so djasowych putow swlek, so zemu duchej wutorhny ka wonka wichory?" Nto so we nim pihotowae.

A Pawo stojee ka we snje zaych lt, hdy spzna, kak b jeho skupos wuwjazaa. Cyrkew, ma a bratrow b jej njenasytnej woprowa. Jemu so we wutrobje bitwa poa...

"Je as, zo so zhrabam, wuwinu pazoram skupose, ki je mje wosamoia a ki by mje, ja wm, te zadajia." Ki na ki so jemu po mozhach mysliki honjachu.

To b na Domaa.

Nazajtra ma Hancy zjewi, zo tra patoricu hi wudycha swoju krjudenu duu. A w rozmowje wotkry swojej hladacy wu bolos, poinajcy wot Hawoeho a Pawoeho kwasow kroo k pedau kuba a knicy ze sowami:

"Sy mi zrozumia, Hanka? Na kuble myslach, zo doiwju swoje dny - ale bratraj Janej kuba njepopetaj. Nadijach so, zo bude ltsa mjez Hawoom a Pawoom rozkory, njepeelstwa knc. Sym za njeju spwaa k Bohu, ale -"

Tu so jej po skhudymaj licomaj sylzycy kulitej: dl jeje bolose.

Pide Boi wjeor, ale Boe do jej njewobradi, eho sebi tak nutrnje adae.

Hdy so tehdy ze swojim Janom do ponocy rozmowjee, ree najprjedy ze sylzowacymaj woomaj wo tym, to ju tak njesmernje eee, na knc pak so jej woi jasni poetej, ka z njebjeskim wotsinom.

Wot jdnaich hodin te susodic Hanka z napjatym wuchom na sowa erpjeki suchae.

Hdy bytaj Hawo a Pawo w tutej hodincy ma widaoj a syaoj, zawse, jimaj by so kamjetna wutroba zmjehia. By so mr a pokoj zliny zaso na njeju, a ma by moha spokojena - zawohladawi zjednaneju synow - zadeli na wne woi.

Chcya, mai, doaka, Hawo - wn sam njew, kak so to stawa - de na ncne keme, a Pawo - tajnje hnuty - khwata densa po dohej zastawcy znatu ku z Lutowa ke mi. Chcetaj tebje po kemach wopyta - a so zjedna.


Ale i to w nizkej jstwicy wo tym diwje njewdachu. Jenicy tajne wot horjeka date ue, wo kotrym sama zapijea njemjee, maeri woblio rozesmwae, ka Jan a Hanka widetaj.. - as pokraowae.

"Desa minutow do dwanaich, sytej, mojej dsi," wuliny so nahle maeri ze rta, "zwony ke mi woaju! Kak husto su mje woae, kak husto sym je showaa, kak rada bych z wamaj - hdy z tamnymaj njemu - densa a!"

"Hdy budee strowa, maeka!" rjekny z luboznym hosom Hanka..

"Ty sebi lohko wustrowjenje mysli, do", khora elnje znapeiwi.

"Wote me pidu zaso, mai," prajee Jan so zwjenik woblekajo, "rozpowdam i wo, kak rjenje je w cyrkwi byo."

"Ja pak chcu mjez tym by ka w Boim domje a so modli omu, ki je swojim jandelam pokoj owjekam dobreje wole spwa da, hdy je tnle swt nastupi."

"A ja te k wam ducy wote me pohladnu," proee Hanka wotkhadejo.

Wona pak k ou zaso pistupi, hdy so ma z Janom rozohnowae prajicy:

"Modli so za mnje -"

A k Hancy zhladnywi:

"- Hanka, wuspwaj te za mnje wtena, Bh i zamytuje -"

A k Janej dale:

"A modi so za bratrow, a hladaj, ha tola densa w kemach njejstaj, a piwjed jeju ke mnje. Mi je, ka bytaj so skoro zjedna dyrbjaoj." -

Zymna je Boa nc. Snh pod pduu piska.

Radwoscy sebi cyrkew we wsy khwala...

Po kemach klea to synowje ped om swojeje maerje: zjednani, a z nimi klei holo.

Zrudne, ale zbne hody ...


Za lto.

Jan z Hanu na wtcnym kuble hospodari, a ma z njebjes a nan zhladujetaj na mode zboo.

Wo "cuzych" nicht njew.

Hawo a Pawo zaso na kofej khoditaj a staj hio zabyoj kuski ludom do huby wotliowa.

Jan pak je wn zboowny, zo ma cyrkew we wsy, a njehlada alki kofeja, kotru Bronjanscy abo Lutowenjo abo Borananscy a druzy za jeho blidom pija.

M. Nawka, uica 1907.


147.

Wosud wutroby

Sam doma sedu, sedo sam sej pakam,
Mi ri nto wutrobu a spina,
Mje wabi zboe a mje trai wina;
Ped winu kam a na zboe akam.

Ka worjo wysoko ja w myslach akam
A nizko jimatej mje prch a hlina.
Ka kowronk zbhny a do zemje klina
Ka bysk moh wrjesny so! - Tu sam sej pakam -

Chcy lee z wichorom, ze sncom hori
A khodi z hwzdami a re z ru
A wobraz due namka we krystalu!

O hrozna hra! Ha zymny sym ha palu
So, nio njejsym, nio njezamu,
Haj ani sebje zujes a wjes a twori!

J. iinski, Piroda a wutroba.


148.

Po bitwje

... Ka b Napoleon wi - popodnju w 3 hod. b bitwa dobyta.

Ha pak b Napoleon spokojom? Rozmjas b njepeea chcy a tu khwilu b so jemu njepee ka wuho z rukow winy, ani jatych, ani brni njezawostajiwi. "Tajkele mordowanje," zdychny Napoleon, "a adne wuspchi! Ani hozdika mi njewostaja!"

Droho bchu Franczojo dobye zapaili. 20.000 b jich na bitwiu wostao - njepeel b jeno 15.000 pisadi.

Bitwa je himo. Prusko-ruske wjsko je so k Lubijej a k Wsporkej horje wotsalio. Wot tam pikhadeja posldnje dozwuki wjnskeho hoka. Drobne rjdki jzdnych erja hie po wsach, kajo so z njepeeom. Ale te wone wustawaju. Po nim so wo zmruje: kanny a mjee, ludo a skt. ȳowjea natura je

gylnia ha ludaca zs - a kade wo do spanja. Wojacy padaju z munosu. Spicy khoda, spicy kolebaju so na konjach. Snko je so z asom skhowao. B so nahladao, naposuchao na to hubjestwo. A tajke krwawe ewjene b so khowao, kajki b tn cyy de by. "Wjacy krw hie pobhnje," wachu ludo. We wjeornych smrkach posldnje pruhi haeja.

Ale nihde njezwonja swjateho wjeora. Zwony aruja. Zwcy su rozkali.

Ale druhe hosy po bitwiu skiwla - cychnuja. Wot uiskich hr ha dele do Sprjewinych niinow klini jedyn struchy krlu - pa a aos ranjenych a mrjacych. Di, hde chce, wude zakopnje so wo a, wude dyrbi sye samsne hrzbne dozwuki. W kekach to stona a na ukach, w dolinach a na horach. Tomu je kula ruku wutorha, nohu rozmjata; tamnomu je mje pez wutrobu peo, hlebija mjez rjeba zaja. Toho su konje poteptae, kanny peje, wonoho bajonety rozpre, tlbowe toporo mjezwoo rozbio.

Kelko bolose, hubjestwa na pomrnje maej pestrni!

A ka woda po hrjebikach, tak ehnje so bolos po drhach hubje nut do kraja. Na karach - konje, wozy su jim wojacy zebrali - dyrbja burja, roboenjo ranjenych do lazaretow wozy. Mj Boo, kajka to pokuta - za toho, ki wjeze, a za toho, ki so wjeze. Ach, te pue tajke kropawe, drawe, a te kary nic na pjerach! Kak to kosa, kak to krjuduje! Kelko jich ducy po puu wudycha. A zaso b wobmaj le, tomu na karje - wn b petra - a tomu z karu - zwri karu z om do hrjebje.

Kak je so naimaj wowcynymaj bratromaj eo? Ha staj so na tajkej karje ze swta wjezoj, abo ha su jeju kanny roztorhae, mjee rozrubae, hlebije dokaae? Ha snad tam leitaj w mse na Tuchorju - w tom hobrskim zhromadnym rowje, na kotrym stoja sowa: "Jeno iwjenje hidi- smjer wujednawa?" Abo ha staj na bitwiu do bta steptanaj leo wostaoj? N naposledku wo jene, zo jeno njebutaj iwaj pohrjebanaj. Ha te to so njestanje? -

Cya budyska krajina wot horow ha do Delan, hewak tak pdna a ludna, je so za dwaj dnjej do pusiny pewobroia. Nihde iweje due. Pola rozteptane, rozjzdene, tomy roztorhane, rozamane, twarjenja roztlane, wupalene. Pozbh woi a rozhladuj so! Kajke zapusenje do koa. Kajka ewje na njebju, kelko boich wohnjow na zemi. Cye wsy so pala a nikoho njeje, ki by pomjenjam wobara. A k Lubijej horje same biwaki. Tam wotpouja wojacy wot swojeje krwaweje roboty. W Nowych Poricach biwakowy wohe najwye sapa. Tam sedi Napoleon ze swojimi generalemi za wjeerju. Je wjesoeje mysle a ortuje.

Ha te to jemu do mysli pide, zo te jeho dla te stony, te pomjenja k njebju stupaju, ha te to zdychnje za tych, ki su densa za njeho na prawdu Bou woteli?...

J. Winge, Krajan 1913.


149.

Serbskim wtincam

Bud wrnym Serbam sawa,
Ki swjatu horliwos
We wutrobach nam haja
Za Serbow narodnos.

Dak wutrobny wm njese
Ki poda Serbowstwo,
We spwach krasnych ese
W serbske towastwo.

A kwtki njech njezwjadnu,
Wot Serbow sadane,
Te zwjazki njech njespadnu,
Wot bratrow wjazane.

Bud khwalba serbskim muom,
Ki prawa adaja!
Jich sawne mjena wudom
Niech hdnje esuja.

Njech w serbskim kraju znaja
Tych mcnych ryerjow,
Njech uienjo praja,
Zo maja wtincow.

Mikaw Jacsawk, Hrnikowa itanka.


150.

Hendrich Jaromr Imi

(16. dec. 1819-1919.)

Smole, Hrnik, Imi su ti hwzdy prnjeje wulkose na njebju serbskeho narodneho iwjenja. Jan Ernst Smole so narodi 1816, b prni bude naeho ludu, a wumr 1884. Po nim b najwjeti zastupnik serbskeho naroda Micha Hrnik. Po jeho smjeri 1894 zdae so, jako by asnik naich stawiznow cyle zasta. Tola hie b tu Imi. Z ertnym a pisanym sowom b wn mcny zastupnik naich nalenosow. Z Imiowej smjeru spadny posldnja z tutych toch wulkich hwzdow, tola, Bohu dak, nic cyle: tak wulkotni duchojo su dale iwi we swojich skutkach. to su woni wusywali, to ntkole skhada, a sto su woni sadeli, to ntko so pima, rose a zakwa w nalu demokratiskeho asa. to je Imi z peswdacym, napominacym a zahorjacym sowom zapja Serbam do wutroby, to hie densa rjane pody njese a rjee lubi, hdy snco swobody prnje prubi te do serbskeho kraja sele. Jeho mitrowska zrniwos njeje hie wotmjelka, a wohniwy zwuk jeho pomjeniteho sowa ma hie densa swj woths we wutrobje dakownych posucharjow, swrnych wuomnikow a pilnych showarjow.

"Lubos njewumrje!" Lubos k bliemu, lubos k serbskemu ludej b kde jeho sowo. Ani tskaca zyma njewustudi horcych zauow, kotre je jeho ert we wutrobach rozhr, ani najhubi sneh enje njezawje w pomjatku serbskeho ludu mjeno Imi. - snateho hodownika bude sto lt, zo je so Imi narodi. Z njewurjeknitej zahorjenosu pizamkny so wn hnydom zahe jako modenc Smolerjej a druhim buderjam ludu a skutkowae ze zapalom we wanych ltach 1848-49 na polu serbskeje politiki a pismowstwa. Jeho wulka wobdarjenos, jeho njepowama wola a wutrajnos doby jemu brzy sawne mjeno roko a daloko po Serbach, haj, te dale serbskich mjezow. Imi b hio tehdom njebojazny zakitowa prawow serbskeho naroda, ped wulkimi, te najwyimi knjeimi zastupowae raznje a wustojnje swj lubowany lud.

"Wutroba so mi horjee!" Tak by Imi asto swoju r zapoa. A to njeb hoe sowo. t Imia znajee, tn wjedee, zo za tutymi sowami stojachu te skutki. Jeho wutroba b pona kesanskeje lubose, a wn swoju lubos wm najnadobnio wopokazowae ze skutkami. adyn wopor njeb pewulki, to mee, Imi injee, jeho darniwa ruka wo'prowae dos husto posldni zbytk khudemu, hubjenemu. Wn prdowae lubos, wn injee lubos. eho b pona jeho wutroba, to ree jeho jazyk, to injee jeho prawica. Tohodla skutkowachu jeho sowa na njewuprajnje ohnowane wanje. Jasnje, krasnje, raznje Imi ree ka ldma t druhi.

"Kdy tyde dyrbju ja nto do "Serbskich Nowin" napisa." Tak wn jnu nastawk pisajo rjekny. To b sebi wn wotmysli, to b wn slubi a to wn swru dopjelnjee, doni mee jeho ruka pjero wodi. Imi b kruty kharakter, spue machmy so na njeho. Wn stojee ka we wichorach dub. Tutn rjany slub, kotry je Imi swrnje dera, njech pohnuje do da, komu je wot Boha daty dar myslenja, renja, pisanja. Nicht njesm zary talenta, hewak bude zamowjenje eke.

Jara podobne naemu asej bchu lta 1848 - 49. Ka densa na lud wocua, tak te tehdom wocui. Z dakownosu spominamy na muow, ki tehdom do zjawnose wustupichu, ka Smole, Domaka, Mikaw Cy, Jrdan, Zejle, Kocor, wosebje pak te Imi. Densa, wzo, su cyle hinae wobstojenja: mc jednoho, mc nkotrych a te nkotrych wortow je wosabnya. Lud, cyy lud, pai densa wjele, bjez maa wo. Tola - a to njesmmy enje w politicy zaby - lud sam bjez wjednika a bjez wjednikov niceho njedocpje. Wzo te runje tak mao wjednik bjez ludu. Tohodla bud Bohu dak, zo je te ntko nam psa prawych, njebojaznych, woporniwych wjednikow, kajki b na Imi.

"Imi tu je!" Imi tu hie je, jeho njehinite skutki nowe skutki poda, jeho sowa njech dale powua, zbuduja, peswda, zahorja k pilnemu du na lud z ertom a pjerom. "Wopomnjee sprawneho wostanje w ohnowanju!"

J. Lib, Serb. Now. 1919. . 50.


151.

Na Helgoland

Tu w boim mjenje! "Daje di ponu paru!" Rjeazy wrjeskotaju. Ktwica wuplunje z wody na d. Mainy na dnje hoberskeje de zadudnja. Kolesa khoda - z wuhnjow porska para - nadobo so dudawje zawuje, ka by lawow crjda zarua. To je znamjo! Z dobom so ld zahibota, pjerje ka husyca z kidomaj, hdy so kupa, z pobonymaj kolesomaj do wody, zo so wo jei a wari - a ka wdny ptak wupunje d do reho morja. Haj re je wo njebjo nad nami - woda pod nami - ra je kurjawa, kotra ka pawina z njebjes hac do zemje dele wisa - ry lei kraj za nami, wot kotreho so zdaluje so zdalujemy. Je 1/2 4 rano a w tu khwilu hie kupa Norderney, wot kotreje wuptinychmy, twjerde spi.

Te na di widi zasparne mjezwoa... Njejsu mi cuze. Znaju je z Borkuma a wot weraweje jzby na kupu Norderney. Najskerje su i zaspancy wera hac do nocy'hde sedeli - a ntk je howa woojana a woi stej ka zaklijenej. Zo jeno so jim to njepowjei!

Mxije woiwja erstwy wodych'mskych omow, pez kotre sebi d pu ryje. Ach, kak to woerstwuje uwy. Sedu na zadnim kncu de a hladam na tu nazele bu eku, kotra so za lodu ehnje. W powte nau d pewoda wita bych rybakow. Mam w brmjeku nto kulkow caty. Te mske ptaata su ka di. Wida-li owjeka js, zechce so jim te a kjawkaju, doni so njesmili. A tajke maja wtre woi! isnjeli jim srjdka caty do pnjacych omow, ka z byskom zlea za njej a wuoja ju z warjaceho morja. Zboowne to skoatka - w powtre na kraju - na wode - wude su doma. A kak' wutrajne su jich kida. Sta mil pewoduja d pes re morjo. - Cata je rozdrjebjena.

Kurjawa je wopada. Njebjo - mdre iste wumjeene bjez mraki a te mska woda je so rozmdria. Tak daloko ha wko saha, wupesra so hoberska modra pachta a pez nju ehnje naa d bu nitku. Hdys a hdys wupunje nam napeo ld pak parnik - pak pachtowa a ehnje ka mske zjewjenje wot nazdala nimo. Wo to nas puta - wo to msku pusinu woiwja.

Prekhoduju so po ldi. Sym kolebanju zwukny. Mski njeduch njeje so mje dtkny. Horda to myslika! Ka farisej na conika spohaduju na wbohich rawsow, koti po kutach pokueja za werawu pedoho Wuitu nc. Wera pawki - densa dawki.

Ble po kesansku hakle zauwach, wuhladawai pedku na awcy nsku, bu ka twaroh w mjezwou, z datkom, do rubikow zawalenym, na klinje. Tu njewinowai epjachu. -

A dale ehnje d swoju brzdu pez mdry mski zahon. Kapitan po swojim mosiku khodi. Hdys a hdys bjerje klecu a hlada w stronu, w kotru naa d powa. Nadobo so jeho woblio rozswi, ka by pruha peleaa pez mhowe njebjo - z jeho erta wuskoi sowko a ka elektriska krika peltuje ze rta ke rtej. A za wokomik je jene sowo na kdym jazyku - Helgoland - Helgoland. Witko so ri do prdka - witko wti woi a t ma, hraba za klecu.

Na wobzorje skhada spodiwny wobraz. Z woprdka zda so i, ka by z njebjes dele wisaa ewjena pachta a so do morja tunkaa. Trochu blie so peswdi, zo to njeje pachta - ale skerje hoberski ewjeny hrd, ki je z dobom z morja wurost. Hie blie rozpznaje, zo je to na 50 metrow wysoka ewjena skaa, kotra ma na howje zelenu apku, postajanu z domkami a cyrkwiku, ka z dacymi hrajkami.

Woprawde lubozny to napohlad - tale ewjena kupa wosrjed mdreho morja.

Njewrjach sebi sowka pikny. Bojach so, zo moh so tnle pyny wobraz rozpuny, hdy bych sowko praji. A te densa hie njezwau so jeho dtkny - Sym prosaik - a tn njech so njezwri na pedmjety, kotrym je jeno basnik zroseny.

Tu kadu pjero. - Njech na basnik ri! Sye:

Aj, ty krasna helgolandska kupa!
K njebjes wysokosam howa saha,
Z mocu na dno mske noha stupa,
W zymje, wle w morju stoji naha!

Byski z mreow do tebje pjeru,
Rany ryja tebi do khribjeta,
Z hubin wotmach na tebje swj bjeru
omy, do wocow je morjo mjeta.

Wichor do howy i krnu plee
Martasku; krej z kdoh' ee stawa.
Jako mrele pak snco zmjee
Z njebjes - tak je jasna twoja sawa.

Stj, mj Helgolando, stj mi krue,
Pimaj twjerde do brni, do kita,
Kedbu byskow ahu, omow rue
Njemj, doni snco zemju wita!

d b dopunya. Wuisnychu ktwicu wonka na morju. Helgoland nima pistawa. Ka mske astojki pileachu Helgolendenjo z wuzkimi dohimi omami po nas a zobrachu nas sobu na kraj. Na pobrjohach woakowae nas sya ludi, zasaditeje nizkeje ale sylneje postawy. Kajki to rozdl mjez ludom w junych krajach a tu i a sewjeru. Wustupi-li tam na kraj - so wokoo tebje wo hiboce, krci - ebri a za waokom hraba, zo me so ldom ludi wobr. Tu stoja ludo nmi ka z kamjenja esane postawy - mowje zhladujo na pikhadnikow. Wotedawi swoje brmjeko puich so na kupu. Njeje wuka. Do dohose mri 1600 metrow, do rokose 600 metrow. Wobstoji z dweju dlow, z delnjeho a hornjeho kraja. Runje wot mosta, na kotry z oma wulzechmy, wjede najrjea a najwosebnia drha, Kejorowa drha, do mstacka, kotre je so tu na stopje kupy pod skaami rozoio.

Je to lubozne mstako - iche, z wozami so tu njejzdi - jeno z nazdala syi woth morja. Drhi wuzke - iste - domki mae, po zastarsku ze swislemi do drhi hladace. Ale w tychle domkach knjei hio nowocasny duch. Wo tu ma, to owjek w naim asu ada, piwo z Plznje a Mnichowa, unku z Prahi - kobaski z Frankfurta - twarok ze wicaskeje, wino z nadrynskich pobrjohow, te tokajske a ampanske, pomerane, winowe kie z Italskeje - pohladnicy z Drjedanskich twornjow - jeno pinniki bchu, z najmjea w tym hosencu, w kotrym so ja wokewich, we rodene Helgolandki.

as b mi wotmrjeny - jeno ti hodiny. W popodnjii jednej pojdu dale do Hamburga. Tu do skoku! Doleu horje na wjech Helgolandskeje kupy. Dwaj puej so mi tu poskiujetaj - rjane roke skhody a elektriska piprawa, kotra ma i wobene postupowanje po skhodach zalutowa a e z byskom wot deleka na wjech kupy sahny. Rozsudich so za ei, ale za mnje zajimawi pu po skhodach. Wulkotny b wuhlad ze skhodow na njesmrne mdre morjo, posyte pi kromach z bymi pachtami rybaskich omikow.

Ddech na wjek. eka wjedee mje po samej kromje ewjenych skaow, kotre na 28 hac 30 metrow z morja won rostu. Diwy to napohlad! Kak su te skay roztihane. Huboke kaoby je mski nawal do nich wury a mcne stopy wot skaow wottorhny. Nkotre hie zwiuja ka z wuzkim mosikom z kupu - druhe cyle wopuene w morju stoja a kajki zmja knc, zhda snadno, hdy dele na mske dno zhladuje. Te je krwawe ewjene wot rozpadankow a drjebjenkow jich prjedownikow. Diwna to wc. Woda tak mjehka, elastiska - a tola skau peme; powala - pora - zjednoena njewustawaca mc milionow sabych kapkow. Wukmy pejednos a wutrajnos - a skay powalimy!

Zo bychu mske zmohi kupu cyle njerozdre, twarja na wosebje exponowanych mstnach hoberske murje. ȳowjeski duch - owjeske do - na jednej - diwja njerozumna, ale za to im hrzbnia mc pirody na druhej stronje.

t te to dobude? Ha te to so Helgolandej njezede ka nhdy serbskemu mstej Winee, kotre so do morja- zapade? to w, ha njeje Jendelanow runje to pohnuo, zo so za drohe pjenjezy z kupy z asom wucofachu? A dale mi mysle du. Na uicu spominam - na na luby serbski ludik - te tajka kupa w rozwuzdenym mrju.

"uica, ty Helgolandej w morju
Runja sy. Kak sni mje a krudi,
Zo sy w boju hoberskim a w horju
Jako syrotka w srjed cuzych ludi."

To bchu iinskeho mysle, hdy snad samsnu eku de, a jeho sowa ehnjechu te mi tehdom pez wutrobu. Wospjetowach:

"eko wutroba i twoja stona,
Nihdy zai nochceda te rany.
Wo dnjo pae, w nocy ekoh' sona
Wobraz eri z krewju molowany."

Te mje tu poa witko eri, wopominajo wosudy swojeho serbskeho ludu. Khwatach dale.

Nto kroeli wot kromy pasechu so corne wowcy a wokoo nich honjachu so hliska. Zboowne tworjeka. Bjez starose wjesela so iwjenja. Njewida, kak morjo lika wo sopu jich sydlia, kak so omy jemu dale hubje do bokow ryja - kak tam pod luboznym mdrym zwjechom njepeelske mocy postawki jich iwjenja rozwaluja. Zhladuja k njebju - a njebjo je jasne - a na jasnym njebju miy je Bh - a tn ma te jich do swojeje wohomcneje ruki zapisanych a bjez jeho wole te jim njespadnje wska z howy. A to zbuduje dowru - a ta jich krui. A tu je mi, ka bych basnika sya.

"Tola njeboj, syrotka so wboha,
Wjele z tobu pae swrnych woi,
Wjele swrnych dui prosy Boha,
Wjele za tebje so rukow poi!

Jako k podnju twoje hory stoja
A k ponocy twojej' hoe tomy,
Tak der krue, uica mi moja,
Serbske wutroby a serbske domy!"

A wokewjeny spcham dale. Strach wo na narod je popui. Nakhadam horstku namnikow. Tleja z kupy do tare w morju wustajenej mskej pestrni. Ntko su to hrajki. Ale bda, hdy buda tlby uska do iwych tarow, do opych owskich wutrobow! Bda, hdy raz wocua te orne njeduchi, kotre na hromadkach, po kupje rozoenych, spja, abo kotre hie pod zemju akaju na woth wjnskich trubow, zo bychu ze zemje stawali, bda, hdy bude cya kupa we wohnju, hdy buda kanny ka hadiska wohe pluwa morju do mdreju woow! Kajke snopy beho jea buda tehdy z morja k njebju stawa pi kdym wutlu! Kak bude morjo dudni a so wari. Hde so potom wueknjee, lube waweki, drobne di, hdy bude so zemja z morjom bdi? Hde su je zahon zray do syenja.

Tak filosofowach, doni so njeminych do wuzkeje drhi, doni njebch wosrjed khudukich rybaskich domkow. K zemi su pilpjene - jedyn deri so druheho - do kulki su stene ka stado naspanych kurwotow. A mjez nimi, ka pala wosrjed kurjatow, stoji roko zaoeny boi dom. Zastarski to twar - nizki - zasadity, ka helgolandski lud. Horje so njewri. - Tam wot morja duje a wichor drje. Wjele pomnja tele murje. Stojachu hio, hdy bchu Danojo nad kupu z knjezom. Petrachu asy jendelskeho nadknjestwa - a stoja hie njezlemjene densa, hdy nmska korhow nad Helgolandom wje. Zastupich. mowy je dom boi - ka mowe pohladnjenje helgolandskich woow. Wjethki zwk, z bej ka snh brodu a z horstkami bych wosow na howje, mi rozpokazowae. Wot wjecha wisae d, kotru b pjea wsty sawny Helgolandan natwari, a kotru b swt pejzdiwi, do cyrkwje jako wopomnjeku powsny. Po khrach su swjeata namolowane, kotre stawizny stareho a noweho zakonja we wobrazach pedstajeja, biblijske stawizny za woi! Wuedi z cyrkwje doskoich hie do Helgolandskeho museja a do wulkotneho akwarija, wobhladach sebi swt Helgolandskich ptakow a rybow, nhdy wjele bohati ha densnii de, hdy je owjea rubjena ruka jn zapusia a ha to te raz na tnle may ludik rjad njedde?

Njemu mysliku dopas. asriik pokazuje na jednu - d hio raz zakuta - dyrbju dale - blie k domiznje.

Boemje, ty krasna helgolandska kupa,
Njepodaj so. Stj ty w morju kruta!

J. Winge, uica 1907.


152.

Jan Ernst Smole

(* 3. mrca 1816).

Peco a we wch wobstojenjach janak nadjepony, wobstajny, pilny a dawy; z kdym peelnje, dobroiwje, lubosiwje wobkhadee; stajnje b hotowy, zaradi, pomha, sobuskutkowa a podpjera, tokuli mee bliemu, wosebje serbskemu ludej wuitne by. Tajki na njezapomnity, wulki wtinc a wjednik Jan Ernst Smole be.

Kak derje b, zo wn hie z asom kupi leomnos serbskeho domu, pozdio budie to njemna wc bya. W nhdyim twarjenju na rku zwonkowneje lawskeje drohi a lawskich hrjebjow zaoi swoju ienju a swoje klamy za knihikupstwo a nowiny. Tu w nizkich maych klamach widu jeho hie tak derje a jasnje jako bych jeho wera posldni kr postrowi: huboki, trajacy b zai, kotry jeho wosobne zastae, wuraz jeho rjaneho woblia injee, kotre swdee wo njewdnej wobdarjenosi ducha. Kde pohibnjenje, kde sowo a kde pohladnjenje pokazowae, kak wjelestronscy zdany mu ped nami stoji; dlje jeho znajachmy a ble sebi jeho waachmy.

"eta, wujo, to pak je pola was noweho?" Tak by so praa tych, ki bychu z dalich kncow pikhadeli; to b zajimawe, podawae w swojich "Nowinach". Jenak wustojnje wdee wobkhade ze wdnym lowjekom ka ze zdanym a wysoko postajenym. Tohodla jeho witcy esachu, witcy te lubowachu a rady na jeho radu diwachu a posuchachu. Na wobkhadenje b wn mitr. A runje toho dla b wn tak wubjerny wjednik cyeho luda.

Mnozy z naich rowjekow su jeho hie po wosobje znali, mnozy znaju jeho ze welakich spisow, druzy z ertneho zdlenja a wopowdanja, witcy pak buda densa na njeho spomina z lubosu, esownosu a dakownosu. Tohodla je zawse wm krtki wobraz jeho iwjenja a skutkowanja witany na tymle dnju, na kotrym je so ped sto ltami narodi.

Jan Ernst Smole narodi so 3 mrca 1816 we uu pola aza w pruskej uicy; jeho nan b tam z wuerjom, pesydli so pozdio do aza. Zahe pide na gymnazium do Budyina, hio jako 14ltny modenc b za maenu r zahorjeny, zahorjee te druhich serbskich sobuulerjow za nju, puowae na przdninach po serbskim kraju, zbrae ludowe psnje, pisowa, hrnka, zapisowae witko, to b za stawizny a wanja naeho luda zajimawe. Tak wn cyy kraj, w kotrym hie Serbjo bydlachu, dokadnje spzna, wopisa a na wosebitej kare woznamjeni a wobrysowa.

Lta 1836 pinde Smole do Wrtsawja na univerzitu, zo by bohosowstwo studowa. Tu spzna te druhe sowjanske re, wosebje plsku a sku, zezna so te z druhimi synami uiskeje domizny, zaoi z nimi "Towastwo za uiske stawizny a r"; do njeho suachu Serbjo a Nmcy; Smole mjee w towastwje preni pednok a to wo serbskich ludowych. psnjach. Lta 1842 wuda wn wulkotne do w dwmaj zwjazkomaj: Psniki gornich a Delnich uiskich Serbow". Z tutym dom je wn naemu ludej a sebi trajny pomnik staji.

Hdy b Smole l. 1839 bohosowstwo dostudowa, wobroi so ntko hie ble na to, zo by serbsku a ji blizke sowjanske re studowa. Wn k tomu dosta na poruenje hrabje Stillfrieda, wyeho ceremoniskeho mitra pruskeho krala Bjedricha Wylema IV., stipendium a to z dokhodow krala sameho. Smole pkaza swoju dakownos zwonkownje te z tym zo je swoje prnje wulke do "Psniki" Jeho Majestosi kralej Bjedrichej Wylemej poswjei. Wn wosta we Wrtsawju ha do l. 1846 a dae tam jara pilnje a spisa knihi: "May Serb", "Serbskonmski sownik". Khorowaty b so 1846 do aza wri a skhori brzy hie ble a to na puca, wosabny a dyrbjee so lehny. Mao b nadije, zo wotkhori, a zdae so, zo brzy z nim w nadije, kotre mode Serbstwo na njeho twarjee, do rowa pda. Ale Boh b hinak wobzamkny. Smole so spodiwnje wulkowa, mee po nim zaso k swojim zatorhnjenym studijam a k spisowanju so wri a skrutny zaso tak derje, zo mee so l. 1848 do Lipska pesydli, hde wudawae "sowjanske ltopisy" w nmskej ri. Swjatki samsneho lta pak pesydli so cyle do Budyina a wosta tu ha do swojeho zbneho sknenja.

Wn pija redakciju "Serbskich Nowin", kotre b fara Handrij Zejle, sawny serbski psnje, zaoi. Pi tym so wobdli na wch zjawnych prcowanjach" serbskich wtincow, b zaoe "Maicy Serbskeje", prni redaktor "asopisa Maicy Serbskeje", wosebje pak so wo to starae, zo so Serbjo z njemrnikami a zbkarjemi tamneho asa njezjednoichu, ale stajnje kraloswrni wostachu, a so prcowachu, zo bychu po zakoskim puu swoje prawo docpili a wobkhowali. Lta 1853 prync Albert, pozdii sakski kral swj mandelski zwjazk z pryncesu Karolu wobzamkny. Pi tej skadnosi wupraji jemu w mjenje wch Serbow wosebita deputacija, kotru Smole nawjedowae, zboopea serbskeho ludu w serbskej ri. A kralowski prync so te w serbskej ri podakowa, kotru b, dli cas w Budyinje pebywajo, wot Smolerja nawukny.

Ka bu hio prajene, njeb molerjowa strowota kruta, a tola je wn diwajo na wobrne a jara napinace do khtro wysoku starobu docp. Wn zemrje 13. junija 1884, hdy b 68 lt pekroi. Jeho o pokhowa so 16. junija na Hrodiku pola Budyina, najwanii zastupnicy serbskeho luda jeho k rowu pewodachu.

Na wulku syu jeho wdomostnych, nowinaskich a basniskich dow njememy nadrobnio spomina. Ale kelko da, starose wobhladnose ada sebi jeno jenike iso "Serbskich Nowin". A kelko je jich za 36 lt wuda! Runje nowinarjo su z wulkeho dla swoju strowotu w mdich ltach petrjebali, dobrej wcy woprowali, kotru njepestawajcy zastupowachu. A tola so runje tuto do tak mao wai. Stajnje swojim zasadam swrny jako dobry Serb, kesan a poddan je Smole ze swojimi nowinami na lud po prawym puu nawjedowa, swoje mocy a dary ducha na to naoa a ha do poslednjeho zdychnjenja pilnje da a so prcowa. Z nutrnej dakownosu dyrbimy denso witcy wopomina tn zboowny de, na kotrym je boa pedwidiwos ped 100 ltami nam daria tuteho mua, kotreho zasubow enje nicht dos wai njeme.

Wulke bchu jeho dary ducha, z dohim studowanjom bohosowstwa, row a stawiznow je wn je wudokonja a tak naby tamneho rokeho rozhlada, kotry dyrbi m wjednik, ki ma cyy lud, wuenych a njewuenych, wysokich a nizkich, zboownje nawjedowa. Rozhladny, mudry, znjesliwy, serpny, lubosiwy a wutrajny dyrbi wn by, ka to sw. pismo wui a pikazuje (1. Kor. 13). W tym nastupanju b Smole cyle podobny swojemu mdmu peelej Michaej Hrnikej. Hdy je mh wo Hrniku dobry serbski wtinc praji, zo je kdy rad k njemu khodi, a nicht rad wot njeho njekhodi, smmy to wo Smolerju runje tak wobkrui. Nicht njeje lubosiwo wo pijima, ki radu a pomoc pytachu ha Smole, nicht njewjedee peelnio z nami wmi wobkhade dyli Smole. Kelko modych Serbow je wn zahorja, rozwua, podpjerowa pi pisanju nastawkow, wudawanju knihow a asopisow. "Pisaje jeno, to so wam lubi, a psele mi, ja to pehladam a porjedu." Tak je te pisarjej tutych rjadkow praji. A wn witko z wulkej mjelitosu a swru wobstara a na prawy pu dowjes wjedee. Nhdy hroee wulka pekora mjez jara nahladnymi serbskimi spisowaelemi, jeni bchu stari, druzy mdi. Smole pak stejee wosrjed nich, wn dobre zmyslenje na wobmaj stronomaj pipznawae a ze swojej nahladnose a rozomnosu docp, zo so zmohi zaso zhadkowachu a witcy mrnje a swrnje dale cachu. Runje tajka cyle njesebina lubos, ki na sebje sameho zabywa, swojeho wosobinskeho wuitka njepyta, rady wopruje mocy, dary ducha, dokhody cese a nahladnos swta, debjee naeho Smolerja, wukhmanjee jeho k tomu, zo nad stronami stejee a zo jara wustojnje a wuspnje jedna a wujednawa wdee.

Ani dobytka, ani sawy njehladae, tehodla wotrjekny so wulcy esaceho powoanja do cuzby, hde so jemu wunone a wysoke mstno poskiee. Tehdom wopokaza Smole ha na nanajjasnio, kak jeno ze sameje isteje lubose k swojemu maemu, ale dobremu narodej, cye swoje iwjenje wopruje. Na sawny psnje Handrij Zejle na to z horcym dakom spomina we wosebitym spwje, kotry "Maica Serbska" jutry 1863 Smolerjej poswjei.

"Twoje zasuby wo serbski narod znaju,
Sawny muo, serbskoh' kraja synojo;
Tebje Serbja jako swojoh' lubo maju,
Rjeknu: "Dak a sawa i, na Smolerjo!"
Twoje sawne mjeno, do wtinske
W Serbach stajnje w ohnowanju wostanje!"

Sabeje strowoty dla njeje Smole moh jako prda faskeho zastojnstwa pije, ale runje z tym je predwidiwos boa jeho pokazaa na druhe, wjele re polo da. Wn njeje sowo boe do serbskich wutrobow wusywa z ertom, za to pak im pilnio a spomonio ze swojim mitrowskim pjerom. Njech su te jeho spisy, wosebje "Nowiny", mnoho swtnych powjesow pinoae, zawse te te bchu naemu ludej wuitne, enje pak na ane wanje kdne. Hio to rka wuitny by, hdy kody njeini. Kelko patnych nowinow so njewudawa, kelko njewry a njekhmanstwa so z spisami njerozrja! Cye ludy su najble z njehabitym njewriwym pohanstwom hinye, haj, zahinye. Hio z tym potajkim, kdne spisy wot naeho luda po mnosi wotderowa, je sebi Smole wo wru, pciwos a wobstae naeho luda jara wulke zasuby doby. Tola hie wjele wjacy. "Serbske Nowiny" su lto wot lta jara wjele rjanych, pobonych, nabpinskich, natwarjacych psnjow, spwow a krluow pinoae, jara wjele dobrych, powuacych a k dobremu kesijanskemu iwjenju pohonjacych powdankow mjez ludom rozrjae. Te to je wulki kruch prdaskeho skutkowanja. A hie wjacy. Spisowael njeri k wutrobje jeno w jenikej wosade, ale we wch wosadach wsm wubu poskia, ki to itaju. Renikowe sowo wuklini, so po nim zabywa, ale pisane, iane sowo wostanje. Hio stari Rom. jenjo prajachu: sowa so zalea pisany pismik wostanje.

Sawny prda w Americy b wjele tysac kr - jnu za jenike lto 900 kr, - sowo wneje wrnose pipowda pdla pak te jara mnoho dobrych spisow za lud zestaja. Hdy ntko we wysokej starobje ujee, zo so jeho de nakhila, rjekny pi sebi nhde takle: "Swojich prdowanjow chcu co zda, jeno skhowaj mi moje spisy, o Boo."

Wzo, prda skutkuje wulcy spomonje ze iwym sowom spomonio tn, t ri a pisa, tola jara spomonje skutkuje te tn, t jeno pisa, ale derje! Hie po smjeri ri wn dale.

Tak stoji w pomjatku wch swrnych Serbow wnje jenak jasna, nadobna a njepowalna postawa wulkeho zbuderja, woiwjerja a wjednika Jana Ernsta Smoerja. Wichory jeje njepowala, wody jeje njepodmja, zub asow jeje njewobkodi, zerzawina so jeje njedtknje. A densa je runje stoty kr so wri tn de, na kotrym je nam jeho daria lubos a wehomc boa; tu dakujemy so Bohu za tutn njewurjeknity dar, z kotrym je na lud pez narodenje naeho njepetrjecheneho wtinca wobohai, wosebje z tym, zo te my witcy lubujemy a sebi waimy, to je Smole wosebje lubowa a wai, serbsku r, narodnos, pobons a swru. Kdy r rady a derje serbski, wu druhich serbski, a t me, skutkuj te z pjerom, zo by Serbstwo dale ko, rosto a wobstao.

Kdy njech so z dom zaraduje
Na naroda roli namrtej,
Pu a wanje njech stej welakej!
Jedna wola njech wch nawjeduje!

Jurij Lib, uica 1916.


153.

Ernst Smole

t sy ty rjeko khroby, pjera a sowa sawny?
Jasny duch so twj zjewja w ryzach woblia iwych,
Woci so wtrei byitej khroboswrnej,
oo wysoke wysokich taji mysli zlt.
Hobrskoh' ducha mc.
Khowa za nopom kosatym bdna nc.
Taji skutki, ki zjewjeja mc genija,
Taji mysle, 'no myslene wtrje, huche pak,
Zniene pez dt a zs a smjer a row -


Hdy so udy zbhnychu,
Bdicy wo swobodu owsku a narodnu
Z wotrostwom, tyranstwom tyranskim
Stejach sam na ladach pustych,
Krwawoewjenych,
Zrudneje zadenose -
Ranje so be z moweje nocy zbhny.
Widach snko skhade w nalu,
Koi stwrbu w sdkim wobjeu
Wopodejo zemje suche kose.
Ze reho zdonka zrose
Pupkow mnohos k znamjenju mnohose.
Spinae so lipa sowjanska
W zeleni a kwje krasna,
Tola w podach - potajnska.
Haka jenika 'no sucha.
Z mrcom zade nalo a z meju,
Snco ope wodu srbae
Mjo z tunotu a z lom reju.
Ja pak stojach - -
Pepytowach dny a nocy,
Waach mysle, sowa, mocy - -
Stojach straujo nad ludom spjacym,
Zesputanym z kowom spara.
'no b w asu, hdy so itow kosy
Konja smjertnej kosy -
Njewjedro na firmamene zeskhada;
Stojach straujo.
Spnje so mrele orne bliowachu,
Witk spae;
Blie hrimanja buke rachu,
Witko spae;
Najblie byski so ehliwe seklowachu,
Witko spae.
Z hosom tu k stawanju zatrubich,
Zo so truba mjedana pai.
Proach a hroach a lubjach,
Doni so njewri rozom mudry do ow spjacych;
Wohnja a pomjenja pyrjace sapachu
Nadije zoteje, sylneje dowry.
Tehdy posldnja womodny
W horcym lu,
W sapacym njewjedru
Sowjanskej' lipy n'ajmda haka.
Serbstwa sym bude - w mnej nocy,
Khroby wode - po nahej drozy.
Straowach swru
Nad ludom lubym
Zderujo peradu jru
Wot prawa, ludu a sebje.
Stojach -
Syo w opym lu
Pozbhny hadowa smjertna so howa,
Zary zuby jdojte do a beho,
iwjenje peradnje ze smjeru syi,
Wrnos podusy, wusywa njeswru,
Serbstwo khowa w zymnym rowje.
Tola ja straujo stojach,
Do hubin ornych storich tu waku helsku,
Rozpjeich rujacu syu wjelsku,
Duchow peiwnych w boju stranym morjach.
Dobye straujo stojach -

J. Nowak, Z duchom swobody.


154.

Z autobiografije J. E. Smolerja

We Wrtsawju tehdy tjto uiskich - Serbow a Nmcow - studowae. Na swojich serbskich krajanow diwajo Smole sebi wotmysli, tam serbske towastwo zaoi, kotreho sobustawy bychu so we serbskim rcenju a pisanju rozwuowali. To bchu tamnii uiscy Nmcy zhonili. Woni k Smolerjej pidechu z namjetom, zo by wn uiske towastwo ze serbskim a nmskim wotdlenjom zaoi. Smole sebi pomysli, zo moho wobstae towastwa im twjerde by, hdy zmje im wjacy sobustawow. Tu je pod mjenom "Towastwo za uiske re a stawizny" z pizwolenjom akademiskeho senata zaoi. Za protektora towastwa bu universitny profesor nemski stawizha Stenzel wuzwoleny a to tohodla, dokel so za uisku historiju trochu interesowae. Wona so wotewri universitetnej auditoriji w pitomnosi rektora a nkotrych profesorow wot Smolerja z pednokom wo ujsko-serbskim Sowjanstwu.

Brzy potom be universitny profesor Purkyn, najsawnii fyziolog tamnieho asa, wo uiskim towastwje zasya a Smolerja teho dla k sebi peprosy. Tn sebi njemee wukas, to chce fyziolog z theologom,- tola jako knjemu pide, knjez profesor ani na fyziologiju ani na theologiju njespomni, ale jeho za uisko-serbskim Sowjanstwom wupraowae, wo kotrym njebe ha dotal nio wda. Smole jemu na jeho praenja wobrnje wotmolwjee, to so knjezej professorej tak spodobae, zo jemu sknnje wozjewi, zo me kdu njedelu pipodnju wot 11-12 hodin k njemu pikhade a pola njefro z nkotrymi modymi Polakami sku re wukny. Purkyn be mjenujcy jara horliwy ech a teho dla modych Sowjanow rad sku rc wucee. Jemu so Smolerjowe prcowanje za uiske Serbstwo po asu tak lubjee, zo jeho do swojeho doma wza, za o tn njetrjebae dale nieho ini, khiba za ulskimi dami jeho dweju synow hlada a jeho wobrnu bibliotheku w porjadku dere, kotra wosebje z knihow witkich sowjansldch narodow wobstojee. Smolerjowi plscy towaojo bchu jeho z plskej kulturu, Purkyn pak z skej zeznajomili, a Purkynjowa bibliotheka jemu drohu do literatury witkich Sowjanow wotewri. A dokel sowjanscy wueni, wosebje Polacy a echowje, professora Purkynu asto wopytowachu, mjee Smole te asto skadnos, hdnych reprezentantow plskeje a skeje narodnose wide.


We Wrtsawju b Smole pi wdnym wobkhode z profesoro-maj Purkynju a elakovskim podrobnje zezna, na kajke wanje scy patriotojo za pozbmjenje swojeje narodnose daju a jemu so wosebje jich towastwo "Matice eska" spodobae. Tuto bchu k temu zaoili, zo bychu so z ltnych pjenjenych pinokow kniki a ski lud wudawae. Smole toho-dla po wustawkich "Matice esk" statut napisa a z nim srjedu po jutrach 1843 do Budyina pijde, zo by tam w zhromadiznje serbskich patriotow "Towastwo Maicy Serbskeje" zaoi. Witcy jeho projekt radostnje witachu; ale kak wobtwjerdenje statuta wot saskeho ministerstwa dosta, to njewdachu sebi wuradi. A Smole sam njemee w tajkim nastupanju nio dokonje, dokel be pruski poddan. Skncnje pak wjedee wn manskeho radiela dra Klina za tu wc tak zainteresowa, zo tn, ministerstwo wo wobtwjerdenje statuta proee a je te w l. 1846 dosta. Tola mee towastwo hakle w l. 1847 faktiscy do iwjenja stupi, jako be mjez tym te wot pruskeho knjeestwa dowolnos dostata. Za jeho pedsydu bu Dr. Klin wuzwoleny a Smole za redaktora "asopisa towastwa Maicy Serbskeje", ha runje w Budyinje njebydlee. Wn prni zeiwk "asopisa" V Meji 1848 wuda, w srjed politiskeho ropota, kotry b so tehdy z Franczskeje nimale po witkich krajach Europy rozri.

We Wrtsawju so Smolerjowe sowjansko-linguistiske studije w l. 1844 sknichu, wn pak tam hie nkotry as wosta a z asami te w uicy pebywae, doni so w l. 1846 do Lipska pesydli, zo by tam Jordanowe "Jahrbcher fr slavische Literatur, Kunst u. Wissenschaft" redigowa. Tam mjee Smole eku pucowu khoros wutra, kotra te jeho tak zainficirowa, zo wn dlji as njemee re. Ale pi wej swojej khorowatosi wn tam sowjanske towastwo zaoi, w kotrym so z dowolenjom universitneho rektora lipscy studentojo uisko-serbskeje, plskeje a sko-sowakskeje narodnose skhadowachu.

Jako be mrc 1848 franczske kralestwo powali, so te w Lipsku na nkajku revoluciju hotowachu, ale adna njenasta, dokel saski kral do kdeho adanja saskeho luda zwoli. Mjez tym pak pows pide, zo je w Barlinje revolucija wudyria. Tu be wjele Lipsanow tak lohkomyslnych, zo wobzamknychu do Barlina doj a sebi evoluciju z daloka wobhlada. Smole te do tych lohkozmyslenych suee. Na puu drje so dopomni, zo je hupos zapoa, a budie so najrado wri, hdy budie so njehanibowa. Tola zboe jeho hupos wuruna, peto jako elezninyach Barlinej so bliee, dale a wjacy pruskeho wjska nimo njeho ehnjee. A jako so wojakow praachu, to ma to na sebi, i wotmolwichu, zo je revolucija sknena, dokel je kral wojakow z Barlina won wupsa.


Smole sebi pemysowae, zo buda so pi tym nowym erstwym politiskim iwjenju (t. r. w l. 1848) drje te uiscy Serbja trochu swobodnio hiba mc, z dobom wobzamkny, so z Lipska do Budyina pesydli. Wn to te we swjatkach 1848 sini ujo, zo je ntko, hdy je "swobodna prasa" proklamowana, as pio zo ma wn redakciju serbskeho organa "Tydeska Nowina" do ruki wza a pez njn za lpe serbskeje narodnose skutkowa. Wn te redakciju dosta. "Tydeska Nowina" tehdy jeno napolistnje wukhadee, wn . ju na cye listno powjeti. Tole, ka te to, zo smdee so w njej te politika pisa a zo po njej horliwy serbski duch wjee, libu abonentow za msac wot 375 do 872 pispori.

Swoje heso "njech so Nmcy wo Nmcowstwo, Serbja pak wo Serbowstwo staraju" Smole wosebje te pez to woiwi, zo po serbskich wosadach serbske towastwa zaoowa pytae, ale witke z dowolnosu wynose. Jich centrum be "budyske serbske towastwo" a Smole jich generalny sekreta. W tutych towastwach so jeno wo to jednae, to moee serbskej narodnosi k lpemu sui, a pi tym so Serbam poradi, zo machu prni kr nkotrych horliwych Serbow jako zapsancow do saskeho sejma psa. A kak to serbski lud z esownosu serbskeje re napjelnjee, hdy syee, zo me so te ze serbskimi sowami wo najwaniich nalenosach owjestwa zjawnje re.

Wude so tehdy ludy na swoje knjeestwo ze welakimi adanjemi wobroachu, tu adyn diw njeb, zo te Serbja na saske ministerstwo peticiju psachu, w kotrej wo to proachu, zo by serbska r w cyrkwi, uli a ped sudom une prawo z nmskej dostaa a zo by na gymnaziju, ka te na wuceskim seminaru w Budyinje serbska r za serbskich gymnazijastow a seminaristow wubny pedmjet bya. Deputacija, z 15 Serbow wobstojaca, tajku peticiju ministerstwu pepoda a potom te kralej, pola kotreho be sebi audijencu wuprosya, swoje poesowanje wopokaza, To so jemu jara spodobae, peto w tamnym, z kdym dnjom ble k republikanismu so pikhilacym asu so mao ludi za kralom praee. Za nkotre msacy saske ministerstwo serbskim petentam wotmolwjenje psa, w kotrym b prajene, zo chce jich prstwy dopjemi, hdy te we wuich rozmrach. Serbja bchu z tym spokojeni, wak be tla zaso nto za jich narodnos dobyte. Reakcija, kotra potom pd nowym ministrom Beustom zastupi, je drje wjele teho, to b prjedawe ministerstwo Serbam pizwolio, zaso skazya, ale wjele je tola te wostao.

. M. S. 1917.


155.

J. E. Smole - J. Purkynjej

W Zhorjelcu, 10; smanika 1841.

Sawny knjee;

Wjeleeseny kniez profesoro!

Hdy wm, kak wy lubos kdemukuli Sowjanej wobswdujee, a hdy spominam na witku dobrotu, kotru se mi we Wrtsawju a te pozdio wopokazowa, so krue dowrjam, zo mu te tn kr na Wau misc diwa a tak tnle lisik a kniki, kotre pipooich, bjeze stracha poda do Waeju rukow. Daje sebi tohodla tutn njenahladny mj pd literariski a khuduki dar mojeho poesowanja spodoba a popeje Maemu Serbej te mae mstako we swojej knihowni! Po ienju napisma be mje runje boa ruka zajaa, bch na smjer khory, zo nio njemach porjede, a te nikoho njemjach, ki be to moh mi wobstara, a tak welake zmylki w knizy wostachu. to ortografiju nastupa, kotru naoich, pola nakadnika nico wuskutkowa njemach, ha jeno to, zo smdach z aanskimi pismikami da ie a "c, c" za: , staji; myslu pak sebi, zo sym tola zao mau kroelku sini k dosponiej ortografiji a zo ma tute kniki jako pekhod ze stareho do noweho prawopisa plai, kajki w serbskich ludowych psnjach nadedee; ha dotal hie serbskich knihow nimamy, kotre bychu bye isane z aanskimi pismikami.

Njebye snad Wy, nadobny knjee, tak dobry by a mau recensiju tutych knihow do Tygodnika Poznaskeho abo te do druhich sowjanskich nowin staji abo staji da? My Serbja ha dotal hie adnych nowin nimamy, kotre bychu naim sowjanskim bratram mohe pizjewi, to je pola nas wuo, a tola je trbna wc, zo te wukrajni Sowjenjo wda, to so pola nas pie, zo bychu serbske knihi kupowali a tak naej literaturje k pozbhnenju a k rozrjenju pipomhali, hdy ma w Serbach samych, w 130.000 hornich a 115.000 delnich, pez meru mae knihaske wiki. Staraje so te tohodla za to, zo by so na tute kniki nic jich wanose, ale skerje jich adnose dla w nowinach spominao.

Pje listnow mojich serbskich ludowych psni je ianych a za tyri njedele drje bude so prni zwjazk wupsa mc. Za s abo sydom njedeli sam do Wrtsawja pidu a chcu tam lto abo dlje wosta. Ha do toho asa, najskerje pak wokoo Michaa, bude drje sto sowjanskich ri wobsadeny? My tu cise rjenje nio njewmy, t bude tam sowjaninu wui. - Nae budyske serbske towastwo dale ble rose, a hdy bych wda, zo bychu powse jeho zaoenja, rosenja atd. w nkajkich nowinach namakao mstaka, bych so da do jich spisanja. My smy so wity wulcy zwjeselili, hdy itachmy, zo se naich wrtsawskich Serbow tak dobroiwje a peelniwje rozwuowa; mje na najwutrobnii dak!

Knjez Sreznewski je mi w spoatku wulkeho rka z Prahi pisa, sym jenrn potom list pez knjeza afaika psa, kotremu kartu naeho serbskeho kraja psach, dokel njewdach, hde pebywa, to pak tola wse Praenjo buda wde.

Pipooenych 6 serbskich psnikow wuwzach z "Lausitzer Magazin", kotreho ienja hie serbskich pismikow njemjee, brzy pak dstanje; tohodla su w nmskim peoku iane.

Mae-li Wy adne plske narodne psnje w swojej knihowni, bye so snad da naprosy a mi je psa, zo bych je z naimi serbskimi moh piruna; z dakom Wam je wru, hdy do Wrtslawja pidu. Serbske, sowakske, ske, morawske, te nto ruskich, a nmske sym pirunowa, ale plskich nihde dsta njemach.

Bude Boemje a, je-li mno, diwaje na prstwy.

Waeho najswrnieho Smolerja.

Jos. Pta, Z skeho listowanja J. E. Smolerja.


156.

uiskim Serbam

(Poswjeena Michaej Hrnikej a Janej Ernstej Smolerjej.)

O, m chcy mc, ka sonet Kollarowy,
ki jako wrlica d wye zltny
a na Sowjanow zabyte no rowy
pez wtry kik swj promje swta mjetny!
'No rowy! - N, wak iwjenja kw nowy
so pokaza, hde spar b doholtny;
lud may wojujo na snku zhrwa
so nadije a jeje pse spwa.

Mc sowjanske wot Boha tomy maju
na brjohach/obja, Wisy abo Sprjewje,
zo jenak ha'zy swoje pesraju
pi ruu wichorow a w byskow hnewje,
njech bitwy hok te hrimota w jich kraju;
w nich drma bysk - kra w popjele, w w kwje -,
lud zahori we swobody hodinje,
kw nowych skutkow zwabi we pusinie.

as na sej ada bitwu wo iwjenje,
to Serbja najwjac' znaja - wo jim wzachu:
mje bitwy, psnje, pychu, witko rjenje,
te wjeso pua, wo, to lubowachu.
Wo podarmo! Zas' kje w boim mjenje,
to njesmjertne! Tak doho wojowachu -
tu pycha Sawije su ntk, lud may,
hdy stotki stojachu ka twjerde skay.

Zo lud tn iwy je, so zda by baja,
a zo ta kupa stoji wosrjed wody!
Dwaj rjekaj ducha, synaj toho kraja,
tom deritaj tu, witke jeho pody
nam khowataj - a witcy lubos znaja,
z kotreju znajetaj rozhrwa lody;
dwaj rjekaj plahujetaj z dom, sowom
tom Serbow rjany nad Sawije rowom.

R wtcow, ki so zotom' herbstwu runa,
a psnje, baje z minyose doa,
w zorna, steptane do zemje huna,
taj straujetaj jako md swj poa,
a z womory pak jeju sowow truna
lud budi smjertnej', k iwjenju jn woa -
ha, ka kw snhowki raz w zymske ranje,
lud serbski ze sawneje zemje stanje!

To hordos naa, rados nam wm droha:
hdy swt nas hidi - my so lubujemy,
hdy njepeelstwa do nas pjerje zmoha -
zo wumonik je w naich nadrach, wmy!
Hdy rlnika te prca aka mnoha,
my tola nadije so dere chcemy:
do putow spjaty, bity, klaty wude,
hde jnu b, sta Sowjan peco bude! -

J. Vrchlick; ze zbrki "Na domc pd" pe. Adolf ern, uica 1891.


157.

Na Belvederu

Horda echow howa, zota Praha! -
K podnju Vyehrad ka skaa stoji,
k ranju iki hora zakit stroji
a k ponocy Hradin k njebju saha.

Srjeda Wotawa so wala z waha,
kupy, zahrody a wicy poji;
rybak na omiku ryby oji,
horje, dele dow rjda aha.

Wow sto so zbha z domow morja,
wjele swdkow sawnej zadenose.
Kajki wobraz radose a horja! -

A lud sowjanski tu ke a rose,
cuzom elezu so njepokorja. -
O stj krue, skaa sowjanskose!

J. iinski, Kniha sonettow.


158.

echowje a jich narodne diwadlo

Hdy w ticytych ltach tuhoto ltstotka jako modenc, sku Prahu wopytach, - to tam tehdy syach a widach? a hdy tam ntko jako diwc pidu, to zasyu a wuhladam?! W tamnym asu be Praha, tak rjec, nimale wa nmska a witcy, ki bchu po franczskej mde zwoblekani, mjez sobu nmski rachu, peto to be tola - wosobnio, dyli ski re, to jeno wjesni ratarjo injachu. Po tajkim b za toho, ki hio njeznajee, hde a wot koho so ski ree, woprawdita rdkos, hdy w zjawnosi ske sowo do jeho wucha zaklina. Ja so toho dla njemao spodiwach, jako so mi to jnu radi. Bch so pi micy z Hradan do stareho msta wri a so nkak zabudi, tak zo njewdach, na kajku stronu mam so wri, zo bych swj hosec nadeo. Ja so toho dla ludi napraowach a mjez nimi te ewskeho pachoka, ki nowe krnje k nkomu njesee. Moje, napraowanje sta so, ka bch tehdy w Prazy zwueny, w nmskej ri, ale wotmolwjenje rkae: "Nix daj!" Ja bch njemao pesapnjeny a z dobom te zwjeseleny, zo bch ryzeho echa nadeo. Tu so dale ki praach a potom pje krajcarjow wuahnych a je pachokej za to dach zo b mi pu scy wukaza. Na wulicach bchu wude jeno nmske napisma, ped kralowskimi a manskimi zastojnistwami so nmski ree a jednae, ske nowiny njesmdachu pak so adne wudawa. Wukhadachu drje "Prask Noviny", ale wynos je wudawae, a w nich dale nio njebe, khiba wukazy zastojnistwow a nkotre nawtki. Wo adnym skim diwadle nio njepytnuch.

Jako b mje w le 1842 knjez Lad. elakovsky, tehdy profesor sowjanskich row na wrtsawskj universie, za as przdninow do ech sobu wza, bchu so wobstejenja hio wo wjele k lpemu pemnie. Bchu drje tam mjez duchownymi a druhimi wuenymi hie mnozy "odrodilci (wotrodecy)", za to pak im wjacy "vlastenc (wtincow)", koti posldni so po cyym kraju znajachu a esachu. Haj w ulach poachu hio tu a tam ske itanje a pisanje wui - a bchu to z wjeta modi duchowni a hie ble mdi wuerjo - ki tajke do injacm, ha runje adneho druheho myta za to njedostwachu, khiba zo so wot nmcowateje duchownskeje a wueskeje wynose hanjachu a peshachu. ske politiske nowiny so wak te hie adne wudawa njesmdachu, tola bchu Nmcy sknnje wudawanje tydenika "Kvty" dowolili, kotrehoz wobsah be nhde tajki, ka. jn naa "uica" poskia. Dale b so towastwo "eskho Muzeum" z podrjadom "eska Matice (Maica)" zaoio a muzejowy "asopis" podawae wuene nastawki, ka je'w wstej mrje te na "asopis Maicy Serbskeje" podawa; Maica pak wudawae kniki za lud, ka to te naa secbska Maica ini. A w nmskim diwadle mjachu so njedelu popodnju te ske pedstajenja, haj na rowej wulicy b so samostatne ske diletanske diwado zaoio. A w przdninach w mjeich mstach, haj na wsach studeni jako diwadownicy wustupowachu a po asu jim te knjenje a knjeniki w pedstajenjach pomhachu. Mi pak so njemao spodobae, jako mach w l. 1842 prni kr wide, kak w Turnovje scy studeni a ske manske knjeny w skim diwadowym pedstawjenju wustupowachu. Ja bch tam toho dla z k. elakovskim, ka te z libuskim fararjom k. Markom a z k. kovaskim dekanom Vinaickim pij. Te b hewak, dobreho pikada dla, wjele wotinskozmyslneneho duchownstwa do diwada pio a tamnii k. dekan po sknenym predstajenju witkich, ki bchu w tutym skutkowali, k sebi na wjee peprosy, prajo, zo so duchownstwo

wot ludowych zabawow wotwlakowa njesm, dokel pez duchownsku pitomnos tajke zabawy hakle prawu swjeiznu dstanu. - A wulcy wane b te to, zo echowje wude towastwa za zabawu a powuenje zaoowachu, ki so najble "besedy" (bjesady) mjenowachu a w kotrych so pednoki derachu, spwne koncerty a diwadowne pedstajenja dawachu. skich knihow pak so hio telko wudawae, zo b to woprawde spodiwne. To wo k wubudenju, pisporjenju a wudokonjenju echowstwa jara pomhae, lud sam pak so pez to wot pia a druhich njekhmanych, nizkich zawjeselenjow cyle wotwuci.

Witko to dale a ble k tomu pomhae, zo echowje, ha runje pod krutym nmskim knjestwom stojachu, pomau ske ludowe a te wye ule, jako gymnazije, realki atd., haj w l. 1883 te sku universitu dstachu. Woni mjachu te hio dlji as swoje porjadne ske nakhwilne diwado w Prazy, w kotrym so kdy de hrajee. W zapocatku 60tych lt pak na tu mysliku pidechu, sebi wobrne, wulkotne narodne diwado w Prazy natwari. K tomu wuzwoli so twarski wubjerk, kotryz drje so stri, jako b so wuliio, zo bude k tajkej twarbje pez milin snakow trjeba. Ale wn so brzy zaso zebra, jako jemu ze wch stron k wdenju dawachu, zo chceda k dokonjenju tajkeho skutka wueni a njewueni, menjo a wjesnjenjo, rjemjesnicy a ratarjo swoju erjepatku skadowa. A do lta 1868 b so telko pjenjez nahromadio, zo mee so zakadny kamje narodneho diwada pooic. To sta so na jara swjedeske wanje, a mjez druhimi uiskimi Serbami bch te ja k tomu peproeny. W twarbje so dale a ble pokraowae, ski lud pak te k njej dale a ble pjenjezy skadowae. W le 1881 be twarba, na kotru b pez dwaj milinaj snakow trjeba byo a wot luda so te nawdao, sknnje hotowa, a b hio de postajeny, na kotrym by so swjedeske wotewrjenje skeho narodneho diwada sta mo. Ale krtki as prjedy w nirn wohe wudyri a wone so tak stranje w znutkownym wupali a wopali, zo dyrbjee so brzy nowotwarba zapoe, jelizo nochcychu twarjenju cyle rozpada da. Ale k tomu b z nowa wjele pjenjez - a to 800.000 snakov - trjeba, twarski wubjerk pak so strachowae, tajku sumu wot skeho luda ada, ki b wak hio pez dwaj miinaj dari. Ale to ini? Wn so tola zwai znowa, wo smilne dary prosy a hlaj, to so sta? eski lud z nowa dawae, haj wn hie wjacy nawda, ha so wot njeho adae, mjenujcy pez jedyn milin snakow. A kak doho je k tomu trjeba byo? Jeno ti msacy. - Je adyn druhi lud na swe za swoju narodnos tajku woporniwos wopokaza? My so na to dopomni njewmy. echowje nam pak wukaduja, zo prawe wtinstwo w tym wobstawa, zo tn, ki w za swoju narodnos re, te njech pi kdej skadnosi za nju rci; t pak w pisa tn njech za nju pie a z tajkeho renja a pisanja potom lud spznaje, zo ma kdy po swojim zamenju k lpemu swojeje narodnose pjenjezy dawa. A tak su eciowje k twarbje swojeho Narodneho diwada dawali - zamoii wjac, njezamoii mjenje, haj najkhudi so njejsu hanibowali, kdy tyde swj krajcak pinjes; a hlaje, za lto b to peco pez hriwnu. A na tajke wanje su echowje - ka posldnje rozlienje pokazuje - k naspomnjenej twarbje wo do hromady ti miliny 200.000 snakow, po tajkim nhde dwaj milinaj tole abo s milinw hriwnow nawdali. Te nkoti Nmcy su swj pinok dali; tola wopija wn jich dar jeno 3500 snakow.

K swjedeskemu wotewrnju narodneho diwada be twarski wubjerk te peproenje na uiskich Serbow psa.

eske narodne diwado je so njedelu 18. oktobra t. l. na pyne wanje wotewrio. Nadijamy so, zo so pi tajkim swrnym a pi tym zakoskim prcowanju, ka je mjez echami widimy, te wm druhim potrjebam skeho luda brzy dos scini.

J. E. Smole, uica 1883.


159.

Zota Praha

Ty sy ka pruha zoana skeho snca,
Lubozna w we Sowjanow wulkotnym kraju,
Byaty demant mjez mstami do swta knca,
Ty sy ka hordozna kralowna we krasy raju.

Ty d sy Serbow narod kitaca pata
We stranych njewjedrach ludy niacej' zoby,
Peiwo tyranstwu krewje laneho kata
kitaka namrtych prawow swjateje doby.

Ty sy ka syaca lawina ia Serbow
Z mlokom narodnej' ese a sowjanskej' sawy,
kitaa munje ped pazorom kodacych serbow;
Z bojaznych kowaa rjekow ka khrobliwe lawy.

Kamjetna skaa b kruta serbskemu ludej;
Hdy so na khabacy olmik nrjee w nuzy,
Smilna sy znowa nas wutorha zatranom' budej.
Pez my sy wjeda nas k snno byatej pruzy.

Msto ty sawy a sowjanskoh' ducha a ua!
Wu pelikanow nas lubos a wopornos swjatu!
Pomhaj nam kamjenje powale z ernjojtoh' pua!
Wubudej, spinaj uicow nadiju spjatu!

ski lawje, o zaruj, zbud spjacych ze sonow,
Zo so zatasu we budyske z mocu,
Wotui drmacy byk zas khoeb'skich honow!
K swobode zbhnje so uica z kacej nocu.

Swobody znamjenja na murjach budyskich wja,
Khorhowje serbske w Khoeb'zu zmahuja z juskom,
Swobody psnje wokoo Lubina spja; -
Zamane kwakle prjewja wotnoa z kluskom.

J. Nowak, Z duchom swobody.


160.

Na sawny wtinc Jan Arnot Smole w Huinje w kormje

To be blizko tyrcetym ltam zaeho stotka, a bchu n.

My sedachmy w Huinjew kormje, a b d nas wjeselych mdencow njewulki wnk. Tu bchmy jenicy hoso, dokel b hie za by de. A t d i mdency bchmy? Seminarisi, wuowni budyinskeho seminara. To z Huiny Ptak, Kislian Bjar, drobjanski Bartko a idowski Liba a ja.

Witcy i peeljo spja hio w rowje po swojich zemskich prcach. Tn luby Ptak we Wsporku w smjertnej komorcy lei; Bartko a Liba na budyskim Tuchorju spitaj, a Bjarej su w Rusowskej - Bh w hde - poslednje lhwjeko dali. Jich am bud wotpoink w zemi, jich duam zbnos w njebjeskim raju! -

Peco nam tehdy w towanym wnku due tak z wjeselom dchu? Hlej, to bae wak na spocatku przdnin naeho seminara. A to to slowo "przdniny" za nas na sebi mjee, zrozumi kdy, ki syi, zo mjachmy wdnje wot ranja pjei ha do nocy desai wukny, zo mozby so zamui mohe. - - -

My bchmy z pknym towaom Ptakom li sobu do jeho rdneje wsy. Bjar chcye potom pez Kluk a Minakal do aza dale dokel be, njemjo stareju, na farje w przdninach z domom. Njeboh' knjez duchowny Zejle, tn dobroe serbskeje modiny b jemu tam wukhow a hospodu da. Nimo toho te runy pu pispominam, kak je jemu pjenjenych podpjerow skia, zo by moh seminar wuby. - Bartko chcye z nim na Minaka sobu a potom k starimaj do Drobow dale. Liba pak be so ze mnu do Delan zmri. Mj chcychmoj do hole dele na wobhlady hi, tam kraj a ludowe iwjenje zezna. -

Haj, wjeseli bchmy, njech te b mnika lka, a pijachmy mako. Ale je pak te spnym pachoam wulkeho napoja z khmjelenej brku d trjeba?

My spwachmy z wysokim hosom:

Wo kroki se njestaramy;
To nam howu njeamje;
Hdy kormarjej praw zaspwamy,
Smukow lubje zabude.

- kormarjej ltachu pi tym po wobliu smwki, ale na to podobne njeb, jako by rjek: Waa pse mi za woriznu pai. - Smukow wak tola te pi naich srbakach adnych njebe trjeba. -

A sye! to to?

Nade wsu woblizka kormy so zanjese pisk z jasneje trompety. My zmjelknywi pinachmy wui. To be tn plski, tehdy tak asto syany hs toho spwa: Hie Plska njezhinya -, po kotrym so ntko po serbsku hroni:

Hie Serbstwo njezhubjene:
Swj kit we nas ma;
Nowy duch wo wosabjene
Sylnje pozbha.

Tu pstowski wz ped hosencom zasta. Z njeho so njeznaty poknjeski modenc na zemju pusi. Tn be na stawach swiny a do woov bldojteje barby. Z wkow pak hladae swaty duch a lubozna dua.

"Njeje to snadno" - prajichmi sebi - "po zdau nkajki cuzy student?"

Stupiwi do jstwy, nas za Nmcow mjo, wn postrow po nmsku zhroni. Poninje blizko pi durjach so sydnywi, sebi wot kormarja klecu mloka z ichimi slowami skaza. - Nam b to nimale smno, z najmjea diwno, zo tajkemu hosej huba na piwo njede, hdy be tola na horcym dnju.

Dokel pak z pristojom njeje, na lowjeka wuka, ki je njeznaty do kormy stupi, rachmy mjez sobu dale.

Sobubratr Bjar b wak pacho khtro spneje huby. Jemu tak njewlnje wuj: "Tn suchuk je woprawdku nkajki Nmik." Wn mjee za to, tn wony knjezyk to ani njesyi abo tola zrozumi njemhl. Tomu pak za Nmca mtemu pebhny po wobliu posmwk. A potom wn poa z hladkim hosom: "Haj, warno, suchuk drje sym, ale nic Nmik. Ja wjeselu so, tu serbskich mdencow naden. Dowolie lubje, zo so wam znateho sinju. Moje mjeno je Smole." Sym wrcawsku uniwersitu wuby a wram so hotowy k lubymaj starimaj domoj do azowskeje ule." -

My adyn hac dotal njebchmy wo nim nieho wda. Bjar jeno be tn jeniki z nas, ki b jeho we azu na farje mjenowa sya.

Mje chcye bole, zo be tn njemiki waraz wo suchim Nmiku z naeho towastwa wuj.

Tu stupiwi k njemu, jeho proach, zo by so za nae blido sobu do bjesady da.

Radlubje to sini, a ja jemu rozprawu zdawach, to smy a kak adyn rka. A brzy so wo Serbstwje a jeho pismowstwje iwa rozmowa zebra.

Tu dyrbju po prawde wuzna; wo nae Serbstwo hie b tehdy smjer khudne, harunje bchmy wak rodeni Serbja a serbskeje diny dla na seminarje. Ale t by na nas dla toho pohrima chcy? Tehdy hise w Serbach. narodne iwjenje z wjeta z womoru spae. adnych serbskich nowinow njeba, a to ze serbskeho pismowstwa nimo pobonych knihow znajachmy, b "Ptai kwas", "Hungerski njewjesinski krlu", "Dobry wieor, kmtra baba", "Wsporski hermank" a tomu podobne wcki. Ntkolna mdizna kepa to w, kak huchich asow w narodnych wcach smy dyrbjeli wum.

Wo nmskich psnjerjach wdachmy njemalko re: Schillerja a Uhlanda machmy z howy; te machmy wo methodicy a psychologiji njehlupu zabawu wjes; ale wo sowjanskej literaturje nic pik ani mik. Sowjanski swt nam nio hac hoa pusina njebe. Zrudny narodny as! Tola ada sebi wrnos, zo dyrbi njeboh' knjez Lubjeski, najwyi budyski duchowny knjez wonoho asa a horliwy Serb, tudy do walkeje ese zbhnjeny by.

Tn b wot krajneho knjeestwa stajeny na to, nam serbskim wuomcam na seminarje serbinu ped woi staje. A wn to wukonja po najswrniim wanju. Jeho mudreje, wustoja poneje rozwuby zabyli njesmy. To jeho djo nad nami w daknym pomnjeu traje.

Ale kelko machmy za tu malinku serbskich hodinkow naby? -

Smole ntk pi nami sedo, nam wotewri nic jeno serbski, ale te cyliki sowjanski swt. Nam zwonjachu do wuow mjena afak, Kollr, Mickiewicz, Pukin a druhe, nam tehdy w do cya cuze, a densa w ludach ze sawu znate.

A pi tajkich rozprawach doby na nowy, tak wjeleswdomy peel na wobliu iweje barby, a zernicy butej jemu jako jasnje pruhatej hwcy.

My na njeho hladachmy z nutrnej kedbu, a naeho dycha njebe sye. A adyn z naeje rjdki wot tehdy tajkeho zahorjateho zeznatka z tym pozdio sawnym wtincom enje zapomnil njeje.

Dak a khwalba bud tmu zbuderej na witkn pichod! -

Wujimka z Radyserbowych knikow "Moje pomnki", uica 1900.


161.

Wbohej uicy

Martraka swjata sy uica, kruta a swrna,
wilow sy epjenja z wutraom penjesa munym
Peiwo zobam a tamanjam icha a mrna,
Swrna w jasnosi snca a w njewjedrje tunym,
Pruty hdy wikachu, snjee bolos e jrna.

Hanjene Serbstwo, hidene, putane, wbohe,
Densa so wjsko za tebje hotuje rjekow,
Za wtcow prawo a prcu a za kuba drohe.
Njekomd so, Serbo, zakhowa dobjestwo wkow
Ped katom pleacym zse a perady mnohe!

Njepadaj k zemi na kolena, wtina moja,
Ped knjezom krutym e z robotu niacym krwawnej,
Z twojich d mozli so kormjacym, kotre jom' hoja
Wjeselow byskot a frinkot k zabawje sawnej!
Spominaj mocow i teptanych do my a hnoja!

Pozbh d howu swobodnu, wtina serbska,
Pohladaj sncu runje do swtliny bya!
ista ka snco je tara i po wtcach herbska,
Njech su te wutrobu mjate i bolose stya,
Z krwawjacej tlamu e snia erina serbska.

ekeho spara mjedane rjeazy zlemi
Swobody myslika, edaca, khroba a swjata.
Wocui iwjenja nadija po serbskej zemi.
Wuskhnyta hauka Sowjanstwa do smjere data
Woiwi z nala spwom a wyskanjemi.

Jz. Nowak, Z duchom swobody.


162.

Wocuenje, bjeznadijnos a wobrot k lpemu w Delnjej uicy (1848-84)

Nowe narodne hibanje w Hornjej uicy njeskutkowae na Delnju uicu. tyristaltne braniborske knjeenje a prcowanje nmskich a nmcowatych duchownych a wuerjow b serbskeho ducha morio. Modina njekhwatae na studije do Lipska, hde by so zahori moha, ale do Berlina a Halle. Nmscy ryerjokublerjo njeadachu pozbhnjenje ludoweho rozwuenja, ale jeno penmenje. Boi dom bu arena za swtne poadanki, z pomocu nmskich prdowani a modlitwow dyrbjee so serbski lud do nmskeho pestwori. W khoebuzskim a hrdkowskim wokrjesu bchu hie na spoatku tuteje doby serbscy prdarjo, ale w kalawskim a arowskim bchii mstna z Nmcami wobsadene, abo prdowae so jara z rdka po serbsku. W le 1848 b w Delnich Serbach hie 36 serbskich prdarjow w 33 cyrkwjach; po casu su hie wotebrali. W ulach so z mocu penmowae. Serbska r zahanjee so tarn z pukami a pjenjenym khostanjom! Tak njemee adne wopijee wo samsnej narodnej dostojnosi w lude nasta abo so wobkhowa.

Zadwk pzdnjeho wocuenja a zcya sabose Delnjeho Serbstwa je njedostatk widomeho centra w mse Khoebuzu, njedostatk stareho pismowstwa abo spisowaskeje tradicije a njewaenje narodnostneje ideje.

Wocuenje wozjewjee preni a jeniki asopis "Bramborski serbski Casnik" 1848 pod redakciju fararja Nowki; ale wn chcye ble peiwo nmskim demokratam skutkowa dyli za Serbstwo.

Tohodla zade 1852 dla njedostatka wotebrarjow na po leta potom pak so dale wudawae wot fararja Pauka z Dena a wot 1867 wot wuerja wjele. W tym asu nasta prnje towastwo serbskich gymnasiastow pod J. F. Tenarjom w Khoebuzu. W le 1859 zaoi so "serbske towaristwo nineje uicy" ale zemjanskeho namrjenja swojeho patrona v. Werdecka zade po wudau maych brourkow.

Sami duchowni wodierjo ludu njemjachu tehdy nadje, zo lud wot ponmenja wotwobaraju. Widachu, zo je mao delnjoserbskich knihow a sami njemjachu ani wdomose ani srdkow, zo by chudos trbnych nowych knihow wudali. Nkbti duchowni ka tempel a wue Grys wobstarachu nkotre kniki, ale za lud b lo pemao.

Najpilnii spisowarjo bchu sldowacy: J. F. Tena, serbski duchowny w Khoebuzu (1857-63) porjedi prawopis, wuda nowy zako (1862) a nkotre druhe nabone ("prjatkaske") a ulske knihi. Wue wjela doby sej zasubu z tym, zo 1863 redakciju "Bramborskeho serbskeho casnika" na so wza a arije za ule wuda. Wue Grys wozjewi "kjarlie" a "spiwanja" za lud, mjez tym zo bchu orjginalne a z Phaedra a Theokrita peoowane kruchi fararja tempela jeno pokazki delnjoserbskeje re za wuenych. Fara Pawo Broni wudawae nabone kniki a spwy. Wue Hendrich Jordan zbrae wot l. 1873 ludowe psnje, wuda wjacore knihi a sua do najpilniich serbskich spisowarjow. Nmc dr. Sauerwein z Hanoverskeje wuzwoli sebi Delnju uicu za druhu wtinu a serbsku r nawuknywi psnjee w njej a wozjewi "serbske stucki" (1877). Mato Ksyk z Wjebna poa pilnje serbski pisa a psni, wozjewi idylu "Serbska swaba w Btach", syu psni w asopisu a w nowinach. Nkoti druzy wozjewjachu mjee literarne wudeki.

Tola witke prcowanja jednotliwych peelow serbskeho ludu njedosahachu. Lud sam hie pemao wanose na swoju r kadee, wjesni hospodarjo selechu mao synow na gymnasium w Khoebuzu, ha runje b tam dr. Tschirner serbinu jako dobrowlny pedmjet postaji. Zdla maja tam Serbja mao srdkow, zo bychu synam studowa dali a zdla so pewulkich wudawkow boja.

We witkim tym nasta wobrt k lpemu w le 1880. Tehdy wuda nazymu Alfons Parczewski ze swojim nakadom prnju serbsku pratyju. Na jeho narnjet zaoi so "delnjouiski wotrjad" pi Maicy Serbskej w Budyinje a poa 27. meje 1880 z prnjej zhromadiznu swoju daws za serbski lud. Do pedsydstwa sueja Tena, Rocha, Jordan, wjela a Latk. Tak nasta literarne zjednoenje mjez peelemi Serbow, ki chcychu serbskemu ludej duchownu iwnos poskie, a pdla te "Towastwo Pomocy", kotre studowacych podpra poa podobnje jako w Hornjej uicy. Spomnjeny wotrjad wuda wottal nkotre wujtne knihi, pdla wozjewi parczewski hie druhu a teu pratyju, potom wotrjadej pepodatu. W decembru 1880 pemni Casnik swoje mjeno na "Bramborske Nowiny", kotre wottam wjela, Jordan a Ksyk redigowachu. Posldni z nich brzy z redakcije wustupi, hdy so do Ameriki na studije pesydli. Pez pratyju, Nowiny a druhe spisy, ki so ntko pilnio roznoowachu, nawukny lud lpje serbscy jta. W tym zamrje spisa H. Jordan na pohnuwanje A. Parczewskeho wosebitu "Cytanku" (1883). Hdy so lud ble do serbskeho itanja zalubuje, bude te w Delnjej uicy mc serbskeje narodnose pibra.

Mjez tym pak dyrbi za Serbstwo w cyrkwi a uli so hie wjele sta. W politiskim nastupanju su Serbjo kraloswrni, plahuja wosebje wojeske a nkotre spwaske towastwa. Na swoje prawa pi wobsadowanju duchownskich mstnow hie pemao kedbuja, pi wlbach na sejmy su hie jara indiferentni a njemjachu dotal enje adnoho serbskeho zapsanca.

Historija serbskeho ludu w tymaj provincijomaj, he wn dotal traje, ma we wobmaj pi wej rozdlnosu wjele podobneho. Tohodla je ntko trjeba, zo sebi Horni a Delni Serbjo z radu a skutkom blizcy wostanu po pikade lubosiweju sotrow.

W. Boguslawski - M. Hrnik, Historija serbskeho naroda.


163.

Sprewja w Btach

Zomy pez niiny zwaha nosy
Sprewja, koi re pi brjozy,
majka opjenate haozy.
Ach, bych wosta moha! elnje prosy.

Syi spwow njebjomie hosy,
ki sej oma zyni modostny,
syi, kak spw klini radostny
koo woko' do serpa, do kosy.

Wottorhny so njezame; zmohi
do sta maych rkow rozlinje.
"Ach bych wosta moha, serbske brjohi!

Ach bych wnje nosy serbske omy
moha k cyrkwi, k du, k hosinje!"-
A pre pao njese swoje omy.

J. iinski, Kniha sonettow.


164.

Serbja w Texasu

Texascy Serbja su swoje stare wanja swru ha do ntka wobkhowali, to so najlpje spznawa pi kwasach, kiznach atd. Tohorunja swjea woni wysoke swjate dny ti dny, Amerikanojo jeno jedyn de. Pi wch jich swjedenjach a dach so samsna stara serbska pobonos pokazuje, ka na druhej stronje samsna pinarodena wutrobna ortniwos. Woni d njezabudu na tei swjaty de k susodej na "wulku kobasu" hi abo do wjesoeho bjesadowanja. Njedelu wjeor skhada so modina ze starymi a potom so powda modym wo lubej dalokej domiznje, jeje zbou a jeje njezbou. t w, tn powda stare bajki wo pipodnicach, ludkach, zmijach, dikim Bjarnatu, wdnym muu a wo zakuzanych serbskich kralach. Modi, ki uicy wideli njejsu, zahorjeni so doprauja, diwaju a naposldku zanjesu witcy hromade serbske krluki ze "Spwaskeho wjesela", wot Kiliana 1858 w Budyinje wudateho. A hdy su tute spwy wuklinae, potom pide hie wosebity, mjenujcy "Hdy budemy so wide", a hlej, starym kapaju sylzy z wkow, modi pak stykuja rucy - boi mr - sdki mr - to je wony krlu, z kotrym woni nhdy ubym bratram a sotram doma "boemje" dachu - na peco. Starym stoji tamne boemje hie iwje ped woomaj, a modi uja sobu, to starym wutroby hnuje.

Jich r je tohorunja hie ta luba stara maena serbska a to doma tak derje ka w domje boim. Ale nic jeno swoju narodnu maernu serbsku r sebi texaski Serb jako drohe kubo wai, khowa a wuiwa, n, wn rozumi te nmscy, jendelscy a mnohi te mexikanscy. Tak wustojnje a husto ka delnjouiski bratr w Btach z omom jzdi, tak wustojnje a husto jcha texaski na konju. Hio jako may pacho ri na brunaku, zo tak mrele procha zady njeho ltachu a modenc iska z konja swj "lasso" runje tak derje ka najwuiknii mexikan. Te "na fryjach" jcha texaski serbski modenc ze swojej lubej a slubjenej wokoo Serbina a hordozna Serbowka lei z nim sobu w najspniim skoku.

Serbska wosada w Serbinje ma tyri sta duow. Hewak bydla Serbja hie zhromadnje we Warde, pje mil wot Serbina, we West Yeva, dwanae mil wot Serbina, w Giddingswendenje, s mil wot Serbina a k tomu mjez Nmcami we welakich dalich wsach a mstach.

Mato Ksyk, uica 1884.


165.

Epistola

Peelo, to so tak diwnje prae:
Kak so mi wjede na cuzej zemi?
Cuze woblia a cuze zynki,
Cuze pocinki a cuze wanja,
Cuze witko, ach! Ach, witko cuze!
A ja cuzy sam! A kak tu je mi?
Praj, to kowronk k njebjesam sowjeri
Praj, to ze zorna pod mowym hruzlom
Stwjelko z mocu dobywa so k swtu?
to so mjetel koleba na kwtcy?
to so poka koi z kenjom sdkim?
Praj, to wjeor wri do khowanki
Bruk a ptak to w swojim spwa hneku'
Kde stworjenje ma swoje do,
A je dokonje sej kde ada,
A swj domk a statok kde znaje,
Pyta, haji, lubuje a kita -
Hde pak statok mj a moje do? -
Peelo, ty Bohu dakuj so, zo
Doma js a da sm a bydli
A so wjeseli. W! Doma jeno
Sdka ke a wonja kwtka zboa.
Doma jeno wutroba i zmrni
So, ta njemrna a adosiwa.
to te ke a wonja, spwa zwoni
W cuzbje tebi, zymne tola cue
Wostanje, a zrudoba a sylza
Z sobu towaitej so. Hde staa
Kolebka, tam doma je a doma
Wostanje z tym zbnym kuzom swojim.
Moje mysle, moje sony domoj
Noa mje: We erstwoiwej barbje
Stupaju mi ped woi te hona,
Hrki, haje, uki, pue, seki,
A te iche wsy a iste dwory,
A te lube domy, hde sym syda,
Khodi, da, smwa so a spwa,
Hde sym re ipa, re sada...
asto w zamyslenju serbske sowa,
Serbske spwy syu, widu lube
Serbske woblia, kak njewinose
Re na nich ktu, kak lubos, swra
Z wokow swi - Potom we wutrobje
Nnje hiba so a diwje umi:
Stysk a lubos hrajetaj we trunach,
Wjesoos a zrudoba tak diwne
Hosy w dui buditej a tajna
Mc do trunow moje porsty kade;
Spwa dyrbju swoje bole, spwa
Swoje wjesela, do sowow kowa
Dyrbju, to a ka so we wutrobje
Hiba zyno, wichorjo a umjo -
A hdy takle spwam sej a psnju,
Potom serbski duch mje wobltuje,
Potom z mojich psnjow kraj mi serbski
Rose a lud serbski z nich mi kiwa
A mje postrowja a mi je, jako
By bych doma. Potom wutroba so
zmruje a w pokojnym so byu
Woko zaswa. - Hlej, peelo, tak
Poesija bolose a rany
Moje hoji z balzamom a z woow
Sylzy ze rtom elniwym mi koi -
Tu so njerud pe mnje nimo mry!
Njesmdach by iwy, jakp chcych, tu
Ntk sym iwy, jako dyrbju; wjele
Wola kruta pewinje a znjese. -
Hdy pak ita bude moje psnje,
Dopom so, to tehdom maao a
Wodio je pjero iinskemu!

J. Ciinski, Formy.


166.

Wjna

Pisachu pak tehdy lta 1870. Na znate wanje so swtne podawki wotwiwachu. Nalo zaahny po dohej krutej zymje do serbskeho kraja. Synowe n bchu so hio zapoae. Tu pide gtrana pows te do naeje serbskeje wjeski, zo je wjna wudyria, wjna z Franczskej. Strach a bojos zaahny do Jelenic domu. Ma a Maka pakatej hke sylzy. Jeno nan so zwon-kownje z najmjea wobknjeee. A brzy pide druha pows, ki te potrjechi Jelenic dom: Zahrodnikec Jan dyrbje|e hnydom do wjska. Ale wjele ble hie zeeri tuta pows Zahrodnikec swjbu. Jich nan njewdee, to zapoe. "Hdy by tam Jan wosta w bitwje surowej? Potomnika nimam!" Janej drje njeb runje won pelohko, so dli wot nana, maerje, lubeje, ale tola so jemu te zaso lubjee, zo smdee jako wojak sobu won do pola. Najzrudnia b Jelenic Maka. Potajnje kleee w swojej ichej komorcy a k Bohu, woderjej bitwow, so nutrnje modlee: "Hlej, Wte, njebjo a zemju sy stwori a pod twojej hnadnej ruku je iwe wo stworjene! Ach, Boo, to jenike wotwobro a njedaj padny jemu w stranej wjnje!" A horce sylzy maachu bej jeje rucy.

Na druhi de jdee ze Zahrodnikec dwora wz.

Nan swojeho jenikeho syna do cuzby wjezee. Ha hdy so wri? To je njewste! Najrado bychu jemu sylzy do woow stupie, ale wn jako mu njechae by saby. Jan mrny do pichoda zhladowae. Jako wozyk nimo Jelenic jdee, wobroi so Jan k zahrode. A hlej, tam wohlada Maku, snad posldni kr. Srjed naltnich kwtkow stojee wona, kwtkow najrjea. Pozbhny howiku a z ekim hosom eptny: "Jano, pid zaso!" A Jan ji z ruku kiwny: "Pidu, Maka, pidu!" Zahrodnikec nan prasny z kudom a rychle khwatataj brunakaj dale. "Jano - Jano, lubi Jano- -"

Wot Jelenic Arnosta dde brzy pows, zo je hio na puu do njepeelskeho kraja. Maka mjee ntko wzo wjele wjacy da, ale wo wona swru wobstara. Tola stysk a bojos wo lubeho kodetej jeje strowosi, poinae nkak khori. - Dale powse wot Arnota a Jana njebchu de, tak zo nicht njewdee, hde staj a kak so mataj. Wjesni nowinkarjo drje hio powdachu, zo staj wobaj padnyoj, tola jim to nicht njewrjee.

Jako bu tehdy Zahrodnikec Jan do wjska powoany, dyrbjee ha do Lipska puowa. Z cyej syu modencow so tam wjezee, prni raz po eleznicy. Kajka b to horliwos a zahorjenos pola wch. Ze wch wozow klinachu wjnske spewy. Witcy bchu jeneje mysle. A wude, hde pejdechu, jich sya ludu witae a strowjee. Janej b to witko nowe. Nkotrych peelow a znatych b drje trjechi, nic pak Arnota. Wsom njedel trajee eka suba w Lipsku. Janej bywae asto hrko a jemu so styskae. Tola jene mjeno pokhilenu howu stajnje zaso zbe: Maka. "Za dw njedeli poehnjemy te my do wjny", pisae z krtka domoj strowiwi wch lubych. Horco woakowany wokomik sknnje pide. Wulka wjesoos a zahorjenos witkich modych wojakow wobknjeee. A ntko nastupichu tu dalku jzbu k franczskim mjezam. Peco a peco zaso zaklinachu nowe spwy a z nich najmcnio stajnje tn spw wo strai nad Rynom. Daloke a wobene bchu te prnje pokhody. Jan hio prnje dny trot dawace sowa domoj pisae: "Da-li Bh, luby nano, stojimy za tyde ped njepeelom. Bh je z nami, wjede nas! ..." To b hojacy balzam do bolostneje nanoweje wutroby. Sylzu we woomaj rozti. "Hle, ty sy lpi dyli ja", dee a zaini list. A runje zasta asnik tikota, nan so striwi na njn pohlada, jako by so jeho woprae chcy: "Jano, Jano, to je so i stao?" Te Jelenic Arnot domoj pisae, zo je strowy a zo pebywa w Trieru. Jana pak wida njeb. Wbohu Maku martrowae a wiowae njewstos a staros wo lubeho. Ow, wulka ea je stysk, hdy dua budi w njewstosi, hdy diwje wtry umja a wuja. Ale derje, zo jedyn trt, jena nadja njezade: A njech te omy so wye a wye waleja, as dyrbi pi, zo so zaso zmruja, zo boe snko zaso krasnje a jasnje zaswi. A komu tuta nadija w dui so byi, tn pedobude witku zrudobu a tynos.

Tam, hde mdry kostrijanc a ewjena makowina kjetej, tam holio casto khodee a hladae, ha na puu so nihde znaty wozyk njezjewi. Tak b tam te densa zaso da. Boe snko w domk de a rozliwae densa tajke krwawne pruhi na wu krajinu. Samo stara brza, pod kotrej Maka stojee, wa krwawjee. Wo b tak spodiwnje icho. Maka ujee so do wysokose pozbhnjena. Kida njesechu ju ka jandelka do dalokose, blie a blie krwawnemu sncu. Z dobom dtkny so ncht jeje ramjenja. Maka so wobroi. Zady njeje stejee na dobo modenc we swtej drase, a jeho howu wobdawae wulka jasnos. Tn wotewri swj ert a dee: "to pyta tu? Je tra i na kral kida myslow spoi, swt pelei?" "Twojeho krala njeznaju!" wotmowi Maka wustrena. "Na kral je wude a wo; a ty sama sy suownica jeho stoa. Wn je kral mysow, kral uow, a kdy owjek je jemu poddany." A diwny modenc so zhubi,

a na jeho mstnje wohlada Maka njesknnje wulki jzor. Na nim wjezee so kolebajo d, a nutka sedee owjek. Na dobo pozbrny so strany wichor. Njebjo so ornjee, a bysk zapae za byskom. omiska so walachu a pemjetowachu. Maka wa trepotae. "t drje je tn, ki tam na di peiwo wtrej a omam wojuje?" Wona stykny rucy. d so dale a ble k njej bliee. A hlej a hlej, njeb to Jan, jeje horcolubowany Jan, tn wbohi dnik tam na jzorje? Ale kak moh Jan tule sem pi? "Jano", zawoa Maka wte do hobrskeho umjenja. Ale rozhorjene jzorisko pr te zynki. Ze wej mocu zawoa Maka zaso to lube mjeno. Ale Jan jeje njesyee. A njewjedro peco diwio howrjee. Horiska omow rosechu a so hnydom zaso w njesknnych hubinach zhubjachu. A hlej, to Jan tam ini? Wn na seor lzee, tam hde wtry najdiwio zakhadachu. Kdy wokomik mee spadny. Maka chcye wo pomoc woa, ale hio njemee. Ntko Jan rucy k njebju zbhae, a hlej, ehliwy bysk do njeho dyri. A Macy so ped woomaj zami. - Mu pak, ki wjeor nimo brzy domoj kjiwatae, namaka Jelenic Maku bjez wdomja w mjehkej trawje leo. Zbhny ju a donjese ju khte domoj. W opym ku drje wona zaso k sebi pide, ale jeje wcy sapatej wohe. Maka nikoho njeznajee a jeje diwnym ram nicht njerozumjee. Jelenic nan b so jara wustra, da pak hnydom krutu porunos, zo nicht njesm maeri to wo tym njezbou powda. Brzy pijde lka, ki Jelinec nana zmrowa. A Maka hio mrnio drmae.

B na druhi de, njedelu rano, boa stwrba byee so w cyej swojej krasnosi. Mie rae zerja njebchu wjacy krwawne, ale nasyene z njewurjekliwej lubosu a nadju, wejo nowe zboe. Hie jnkr so liso tomow zelenjee, powita de hnady. Hie jnu spytachu kwtki, howicku zbhny k njebju. Maka wcy wotewri a hladae strachotnje wokoo so. Njeje tu jzor, d, bysk? N, hlej boe snko mrnje a mile z woknom nut kukae. "Je so mi to jeno tak hrzbnje dao?" praee so wona. "A njeje wn zao?" Hlej, tam ptaik na tomje sedee a zahwizda: "Trilomfi!" "Ach, kak krasny de!" Maka zdychny. "Trilomfi", ptaik z howiku kiwny. Maka spyta stany, tola ujee so hie jara saba. Ldom mee khodi. to b so to z njej stao, njewdee so wona dopomni. Jelenic nan ju z radosu postrowi, b wjesey, zo b Maka zaso strowia. A ree ji: "Maka, ke mi densa njepde, sy hie pesaba;

wako budu so ja za tebje sobu modli." A Maka b z tym spokojom. Wako so wona te doma z cyej wutrobu nutrnje modlee a proee wo mr a hnadny kit boi za swojeho Jana.

Cya wosada b so w boim domje zhromadia. Dakne serbske krlue umjachu pez boi dom. Duchowny knjez tak hnujace sowa z kltki dele selee, zo wutroby witkich posucharjow huboko zapimny. A im nutrnio stupachu po prdowanju modlitwy pobonych kemerjow horje k boemu trnej. Kdy wak mjee tam wonka w hrzbnym wojowanju nkoho ze swojich lubych. We wjnskich asach so ludo wjele ble k Bohu dera ha w asach mra. To be te tu wide; dokel nkotrykuli a nkotrakuli, ki do boeho domu hewak zrdka hdy pikhadachu, so tu densa pobonje modlee.

Jurij Wjela-Kuban, Wjna, uica 1914.


167.

Hymnus Serbam na pu do noweho stotka

Pez kraje, pez morja wtry wja,
Pod njebjom so honja mrele,
omy pt sej z diwich oow trja,
Hdy jim brjohi haa kroele ...
Z nohu jako na skok asy rja,
Khwatnje lta za ltami du,
Jako omy, wtry spne su.
Do skoka ka napemo so mrja
W kwakli da pez swt owjekowje,
Ha mr witcy dobhnu sej w rowje. -

Hwzdy na njebjesach boe stoja,
Pokoj proa do wutrobow wch,
K Bohu wabja z bdy delka, z boja,
Mrnja wutrobow a rukow spch.
as a pu a tye wo ma z Boha,
W nim pak pemjenjenja nihdy njej'.
K Bohu dowru a k sebi mj,
Mojich wtcow zemja pe' wo droha!
Sy d! Bh je z nami, Bh nas wjede,
Wosud nam te z ruku wnej pede.

Bh pak wote wch sej ada do.
Da, Serbja, da dyrbimy,
Zo by rosto Serbstwo nam a ko;
A nam skhade buda snne dny.
Chcy bych Samsonowu mc m w sowu,
Wtrow spch a hrimotanjow hs,
Chcy bych jzdi jako byskow wz,
Snnej' pruhi mc m pomjenjowu,
A bych do da wam z womjom kaza
A wam wohe do wutrobow wjaza!

Do da chcy modych, starych honi,
Zo by byo zemi serbowskej,
Ka hdy rano widu rosu roni
So a brzdu deik srba sej,
Zo by narod k a dawa pody,
Ka hdy knja z pupkow tla so
A so winje w ha'zach na pemo
Rozsyduja horjekach a spody.
Do da hahoj, wy serbske syy!
W dle ka mu jedyn lud bud cyy!

Wohe, njebjesa mi lije do rta,
Zo bych wohe do was, Serbja, la,
Hde je kiznow rados Bh wam da,
Hde so staja na kwas bant a borta.
A te nowy stotk nam bude strowi
Serbske wutroby a serbsku r,
Bude z boim sncom krajik hr
Nam a z modej mocu narod nowi -
Haj, stj w omach asow, ludo may,
Jako twoje hory, twoie skay!

J. iinski, Z wotmachom.


168.

Zwjazk Serbskich Towastwow

Zarjadowanje gmejnskich, ulskich, ani cyrkwinskich nalenosi w Serbach njeje serbske. Wina naa njeje. Naa wina pak je, zo ani towastwowanje w Serbach njeje serbske. A tutn njepomr - kotry k tomu jeno z trku dobreje wole zamemy porjedi, nas woprawde pohabjuje ped peelom a ped cuzbnikom. Hakle w posldnich ltach so hibanje w serbskich rjadach poina. Tu a tam so zjednoenstwa pozbhuja, wuzbhujo swj narodny wuznam.

Z jich prcowanjow pak nuznos zjednoenja podobnych towastwow ryzy serbskeho ducha a naprawjenja wukhada, nuznos, zo so zjednoa k jednomu cykej a k zhromadnemu skutkej. Jeno w tajkim postupowanju te nadja je, zo so wcy w Serbach k lpemu wobroa. - Wo tajkeho Zwjazka nadawku a skutkowanju pak su mnjenja hie jara dlene w kruhu serbskich zjednoenstwow. K spokojacemu rozjasnjenju w nalenosi Zwjazka Serbskich Towastwow pinoowa - je zamr sldowacych rjadkow.

My Serbja organisacije potrjebujemy, pisprawneje nam a naim pomram, Pi tym na naprawy druhich narodow pez mru diwa njesmmy. Druhe narody su w druhich pomrach. My to wolimy, to mamy w tutym asu za sebje nuzne a wuitne. A to je po naim mnjenju Zwjazk Serbskich Towastwow.

Zwjazk Serbskich Towastwow - t ma do tutoho Zwjazka sue? Witke serbske - chcee-li - ryzy serbske towastwa, njech hewak sua zamrej kajkemukuli. Z wurazom dodawamy; serbske, ryzy serbske. Me njebudemy. Zo je tajkich towastwow dotal mao - to "Zwjazka" njezastri: jeho prcowanje wosebje bude, libu tajkich ryzy-serbskich towastwow powjetowa. Zo je to mno, stawizny posldnich lt wobswduja. Peco ble so strowa a jenicy prawa zasada pedobywa: Serbam serbski spw a serbske sowo. Z hanjenjom a smenjom witana, je tuta zasada smerjow a hanjerjow zahabia. To je skutk lt najposldniich - ale dotal daloko njedokonjany. Mocy, drjebjene, njech so zraa do hromady a w Zwjazku do dokonjeju.

Zwjazk chce by jednotliwym towastwam rukowanje, zo kja a wobstoja, Zwjazk knjei nochce, sui chce, zjednori a wopodowa chce skutkowanje w jednotliwym towastwje, Zwjazk, w iwym, stajnym wobkhade z towastwami pebywajo, chce jim by srjedio a cyemu krajej whnio narodneho wdomja.

A to je jeho druhi zamr. W stronach, parowacych - a ze kodu parowacych serbske towastwa, cice Zwjazk tajke srjedie serbskeho iwjenja twori. Kopicy towastwow a towastwikow pak k tomu njetrjebamy. Za jednu wosadu, abo nuzno-li: za jednu wjetu wjes z wokolnymi wsami jedne jenike narodnoserbske towastwo dosaha jako zdonk, kotremu so po potrbnosi pidruuja wotrjady, welakoreho nadawka, na p. hospodaski (burski), spwny, diwadowy, knihowy, koojzdny a druhe. Tajki wotrjad je sam za so samostatny, ma po adanju swoje zamenje a zarjadnistwo. Do w tajkim wotrjede je jednore, aparat snadny. Wustawki su samsne ka w lokalnym towastwje; jeno skutkowanski porjad ma wotrjad swj. Pedsydstwo je zhromadne z pedsydstwom zdonka; wotnoha jeno nawjedowarja trjeba.

Zdonk, t. j. mstne towastwo wotnozy - wotrjadej rukuje za bye a tye. Zastupichu-li njepihdnose, wotrjad tra wusnje, z ka pak zhinje. Lpe pomry jn hnydom zaso na nozy staja. Wak zdonk iwy zwostawa, a zdonk sknnje hinak hac z wotnohami iwy njeje. Hako pikad bud tu "Serbske towastwo za Khwaicy a wokolnos." Tute towastwo mjee wotrjadaj dwaj: diwadowy a spwny. Druhi je njedawno wotpony - ale jeno wotpony. Na lpe asy akamy. Hdy tu buda, wotrjad wocui - wak zdonk stoji a jedna jeho hauza sp rjenje zeleni: te druha so zaso zazeleni.

Kelko serbskich towastwow jeno w posldnich desai ltach pomnimy ... Bye, ke, hinye, zahinye su - abo so znmie. Kelko prcy a woporow dobrych Serbow je z nimi pokhowane - haj, hdy so towastwo zcuzbi - runje peiwo nam wuwuite ... Idealna mysl b serbske hrono wutworia, hde njeb nio byo - ntko so tam cuzbastwo rozahuje: to je hrje, dyli to prjedawe: nio. Njemylmy so: wuhubjenje narodneho ducha densa kdemu serbskemu zjednoenju hrozy hdekuli, njech je w srjediznje, njech na mjezach - kelko dobreje wole a wulkeho da, wo dnjo a po nocach, so tak brji, hdy njeje centra, kotre iwi a poji. A tajku prcu na lpi wuitk staji, tajke srjedia twari a z nimi wotrjadam iwjenje zawsowa - je zamys Zwjazka.

Pinoki maju by snadne, a to tak zrjadowane, zo me sobustaw zastupi do wotrjada kdehokuli, byrnje do wch wotrjadow byo - a pinok so njepowyuje. Wak wotrjady, ka spwaski, diwadowy, pedstajenja, koncerty zarjaduja, z kotrych jim dokhody wukhaduja. Su-li wudawki w prnich asach wotrjada - na p. spwaskeho na hudbniny atd. wulke, zhromadna pokadnica, zdonkowa me towastwa wupomha. Te z wobdleskimi lisikami so trbne pjenjezy zwjes hoda. Tajke wobdleske lisiki z nowinku njejsu, ale naprawa, dawno pruhowana a za dobru pipznata. Zo bych z pikadom posui: khwaianskeho towastwa spwny wotrjad tak swoje hrajado kupi, diwadowy jewie a druhu potrjebu. Wobdlenki pak su dawno wupaene - a hie su pjenjezy po stach na dani, runje so za narodna a druhe zamry bohae skadowao byo.

Wuitk a spomenje tajkeho zdonkoweho mstneho towastwa za wotrjady - do woow bije, tak jasnje so pznawa. im wjeti je wuitk zwjazka za w serbske towanistwo. Zwjazk bude moh rjec, z centralu, bude wutrba towastwow wch druinow po wch Serbach. Zwjazk samostatnos zjednoenstwa w niim podrywa nochce - n, wn chce swoje di a dowrjene towastwa sylni, z nutka a zwonka, chce by sprcnje padacym ze stopom a z podpjeru. Haj, zdruenjam jednoho zamysa so wsta autonomija zawesi derje hodi. Tak ma na p. spwaske towastwa, w Zwjazku zjednoene, swoju pokadnicu wobkhowa, do kotreje ltnje swj pjenjez paa za nakadowanje nowych spwow a pod. Zwjazk chce wjaza, jednoi, nic knjeic, tyranisowa. Pinok jednotliwych towastwow do pokadnicy Zwjazka bude snadny.- -

Zwjazk Serbskich Towastwow wulkeho wuznama nabude. Hleje jeho narodnu wahu! Prjedy bu napisane, kelko 'no me jednotliwe towastwo za swoje wotrjady dokonje a iwjenju wosady w kdym nastupanju - diwado, spw atd. - da a dere serbski raz; im spomnii bude Zwjazk, kotry wobejmje w serbske wosady, we Serbstwo.

ȳowjek, njech rata, njech rjemjeslnik dyrbi so densa brjoha pima, zo by hospodascy wobsta - serbski owjek te. Zwjazk bude te w tym zmysle naoowa swj wliw a swoju mc: k dobremu towastwow, ka jich stawow. Za rataske, koojzdne a dr. towastwa dospja so pi zawsenju, pi kupjach a pedawkach pihdne wumnjenja - im pihdnie, im sylnii bude Zwjazk. - Nuzne ani njeje, zo so stajnje zhromadnje kupuje, jedna. t jeno so hako staw towastwa, w Zwjazku zastupjeneho wopokae, z tym te prawow Zwjazka wuiwa.

Njewije z howu! to so druhim Zwjazkam hodi, bude serbskemu mno. St je w densniim wobkhode jeno trochu honjeny, wuznaje, zo wjele dospjemy. - A runje w tutych hospodaskich dobytkach za Zwjazk nimo mry wulka wabjaca a rozrjaca mc lei. Ta je jemu pedewm nuzna. Naim Serbam dyrbimy zamc pedpooi te widomny wuitk, kotry me, ka so praji, z rukomaj pima. Tu pak jn zmja. Za snadnuki pjenjez buda sobustawy telko zjednoenstwow a wuitk z nich wjitkich zmja!

Na knc hie nto, to by byo njesprawno njenaspomni. Najeba swoju wobrnos a powitkownos so Zwjazk njerozpi na sabe hauki, ale mcny korje do wch rkow strowe wotnohi pori. Te buda krute haenje kdnym, swjbne iwjenje podrywacym wurostkam towastwowanja naich lubych wcnych susodow. Hladaje kowokoo so! Kdy sprawny ze styskom wuznawa, zo je w ntiim towanym iwjenju khoroba, za, ka rak zasaky. Kelko towastwow a towastwikow! Wjeor ka wjeor nekajke posedenje, kdu bou njedelu nkajki wult, swjedek abo zawjeselenje! Swjba, Boi dom stej pozabywanej...

Hdy wak njezakroimy, tajke asy a pomry te serbskemu ludej nastanu. Cuzolubstwa je dos w nim. Potom wak te: Boemje serbska pobonos a pciwos, tak khwalena - boemje, dobre serbske wanja a poinki! Hladaje kowokoo so! Spoatki hio mae. Welacy cuzbnicy, k nam pibawi, ludika asto dos mao isteje zaose, za krtku dobu wjedenje towastwow mjez nami na so storhny zameju, dawajcy jim raz, naim narodnym zaokam a tradicijam cyle cuzy. A my so jim konimy, hura a hajlo woajcy za nimi bhamy a hie jich podpjerujemy .. . Drohe wjesela, nizke duchowne a mao dobre lne wokewjenja skiace, so hotuja - jeno kormarjej k wuitku, kotry je nam asto cuza wosoba.

t by praji, zo je hinak? Brata, as je'wulki, zo wobaramy strachej, dobremu mjenu naeho naroda hroacemu. Towastwowanje w Serbach ma serbske by - a to Zwjazk chce. Njech kdy po mocach pomha wutwori Zwjazk Serbskich Towastwow!

E. Bart, Luica 1898.


169.

Protyka a protyki

Bchu protyki pecy tajke, kajke mamy je densa?

Njebchu.

Hie ha do poojcy posldnjeho stotka wuiwachu w Pomoskej na pikad tu a tam na kraju protyku najstareho styla. Kus drjewa to b, do kotreho so dny zarzowachu: dawe dny z mjeim - njedele a swjate dny z wjetim zarzkom. Msakowe pemnjenja: mody msak atd. wuznamjenjachu zarzki z boka tutoho howneho rjadu zarzkow. Daerjo njeswdomi itanja pomjatkowachu sebi z tajkimi zarzkami dny, kotre bchu na knjeich dworach za wsty as dali. Hejtman mjee tu w knicy pisane a jeho pisanje by potom pi paenju mzdy z wopomnjenym rzanjom pirunane byo. Podobny narzowany kij b potajkim protyka prastarska, wisajo w kdym burskim domje.

Po asu, hdy bu knihii wusldeny, zhubjowachu so naspomnjena protyki pomau a densa ma hio kdy staw, kde powoanje swoju protyku. Ped wusldenjom knihiia pisachu knihi. Tak le tehdom protyki pisachu. Mnia w kltrach tak w modleskej knizy na posldnju stronu pisachu protyku. Liby dnjow stojachu liba pod libu. Dawe a swjate dny mjachu swoje pismiki. Tohorunja bchu dny, jenotliwym swjatym w bhu lta poswjeene, woznamjenjene. Zbywace przdne mstno na stronje wupjelnachu pispomjenja wo wjedrje a hwzdach. Wzdani mnia te hio smjer toho abo tamnoho krala, kejora, biskopa zapisowachu: jara wane to w mnohim pipade za stawizny. Te zarjadnistwa mstow khowaju podobne zapiski. K tomu wuiwachu, ka mnia posldnju stronu nabonycli knihow: tui - posldnju welakich zakonikow a pod. To wak pak bchu drje protyki, ale nic za ri lud, ale jeno za tn, tamny kraj, za te, tamne mstno. W uli mjachu tohodla di nimo druheho te cyle mechanisku protyku z howy wukny. Sabim dom wuerjo mjenje swjatych dnjow wukny dawachu a hie jim je w hrnkach poskiachu.

Hinak bu, hdyz w 15. stotku knihi ie poachu; ntko wukhadachu te iane protyki. Tute wopijachu pak te welake lkaske srdki, wosebje wenja do pichoda. Tehdy bchu te najsawnii lkarjo peswdeni, zo maju hwzdy a jich khd wulki wliw na zemske wecy: ha bude wjna, drohota, mr. Welake operacije zoowachu lkarjo po khode hwzdow. Hie densa nakhadamy druhdy w protycy powucenjo, hdy ma so to a to naoowa, to ma so sta, hdy je mody abo pony msak. To su powostanki z tamnych asow. Dale stojachu tam wenja a injachu protyku jara wanu. Kralowje a kejorowje, wueni a njewueni, bohai a khudi wenjam wrlachu. Witcy so bojachu - hdy pak potom pipowdene njewjedro, mr, wulka woda abo boi wohe njepide - wjeselachu so. Njediwajo na wo to, wenjam krue dale wrjachu.

W protykach b rada, wotrada, kak moha so nkotrakuli khoros zahoji a wela wotstroni. Ka mejee tehdom kdy bohaty hrabja, zemjan, swojoho hwzdarja, kotry pichod we hwzdach widee: tak suee prostym ludom protyka. Ta we wem wdee radi a pomha. Z tym so sta, zo buchu protyki najznaie knihi. Z nich itae rata, hdy ma ito sy, polo hnoji, skt kupowa a pedawa. Tam kdy zhoni, hdy ma nto twari, nowu drastu so wobleka, krew komu pue. Haj, w barlinskej protycy z lta 1766 su dny, k tihanju nohow a wosow najpihdnie z ewjenym iom wuznamjenjene. Znata je te stara medicinalna protyka hwzdarja Hoeflera, w kotrej na lto 1524 pipowdi lijecu a koc swta. Te mnozy lkarjo podobne protyki wudawachu. Tak b w Sakskej wosebje Dr. Wolmarowa, w Plskej a Pruskej Misocariowa rada mta.

as postupowae a z nim te protyki. Recepty a wenja wak wostachu ha do 17. stotka. Densa wzo je protyka nuzna a trbna na wsy tak ka w mse. Protyka njeje te lubos a druhdy nakhade "knihownju" na wsy ze samych protykow zestjanu. Protyka dstawa estne mjeno a mstno w domje.

Tohodla pak njech te nae serbske protyki pinouja nastawki, kotre zasuuja, zo kdy de na nje pohlada. Njech su originelne, wosebje pak spisane w narodnym duchu. Njech wua wo narodnych potrbnosach a pisunosach, dawajo nic jeno dobre napominanja, ale te pikady! Njech prinouja w tym duchu to najlpe a hdy nimamy na serbskej zemi snad bohuel tajkich powdankow a rozprawow, to sahmy do susodnych bratrowskich literaturow. Z tym potom protyki buda te nam peco a peco powda ze sny: Budmy prawi, cyli Serbjo!

Jan Andricki, uica 1903.


170.

Julius Caesa

Struhohra w 5 jedn. IV. jednanje, 2 wustup.

Torhojo. Brutus, Kassius a lud wustupi.

Man:

My wusprawnjenje wot was adamy.

Brutus:

Tu pje, peeljo, a pos'chaje.
A zastupy tam dle ludowe.
t na mnje pos'cha chce, njech wostanje,
t hi pak z Kassijom chce, njech
Tam za nim de - -
A zjawne winy sye budee
Za Caesarjowu smjer.

Prni mean:

Ja sye pak
Chcu Bruta tudy.

Druhi man:

Tak pirunai potom memoj,
to tn a tamny ludej praji je.

(Kassius z dlom ludu wotstupi. Brutus stupi na rnjenju.)

Tei man:

Hlej, Brutus hio stoji tam! Bud mr!

Brutus:

Haj, mrni bude do knca!

Romjenjo, krajenjo, peeljo! Posuchaje na moje sowa, a mjele, zo mje syie; we mi mojeho mjena dla a diwaje na nipju es, zo wrie. Sude mje po swojej mudrosi a zbude rozom swj, zo mje im lpje sudie. Jeli so w tutej zhromadiznje t namaka, ki by tak prawje wrny peel Caesarjowy by, tomu ja praju: nic mjea, ha jeho, je Brutowa lubos k Caesarjej. Hdy so tutn peel potom praa, ehodla je so Brutus peiwo Caesarjej zbhny, ja wotmolwju: nic tohodla, zo sym Caesarja mjenje, ale zo sym Romu ble lubowa. Bye rado chcyli, zo by Caesa iwy by, a wy jako wotrocy wumrli, ha zo je Caesa mortwy a wy se jako swobodni muojo iwi? Dokel mje Caesa lubowae, jeho wopakuju; zo b zboowny, mje zraduje; dokel b muny, esu jeho; ale dokel b knjeenja lakomny, sym jeho mori. Tu su sylzy za jeho lubos, rados za jeho zboe, es za jeho munos, ale smjer za jeho knjeenja lakomnos! t je tudy tak nizki, zo by chcy wotrok by? Je tu jedyn, njech ri, peto jeho sym rani. t je tudy tak hruby, zo njeby Romjan chcy by? Je tu jedyn, njech ri, peto jeho sym rani. t by tudy tak njekniomny by, zo njeby swoju wtinu lubowa? Je tu jedyn, njech ri, peto jeho sym rani. Zastawam khwilku a wotmolwjenja woakuju.

Witcy:

Tu njeje nicht, Bruto, nicht, nicht!

Brutus:

Tak nikoho rani njejsym. Ja Caesarjej wjacy ini njejsym, ha to mae wy Brutej ini. Kak je so z Caesarjowej smjeru mo, je na Kapitolu zapisane, jeho sawa njeje zmjeena w tym, hde b wulki, ani jeho wina powjetena, za kotru je smjer epi.

(Antonius a druzy wustupjeju z Caesarjowym om.)

Tu o njesu, wobarowane wot Marka Antonija, ki ha runje na Caesarjowej smjeri dla nima, bude tola jeje dobrotu wuiwa, pez to, zo w nowym zarjadowanju hdnos dostanje. A t wot nas njeby te hdnos dosta? A z tym zaroenjom wotstupju, zo ka sym swojeho najlpeho peela za zboe Romy mri, tak te tutn kaa na sebje samoho naou, hdy bude so wtinje spodoba, moju smjer ada.

Menjo:

Bud iwy, Bruto, sawa, sawa tebi!

Prni man:

Joh' domoj wjede w ahu sawnostnje.

Duhi man:

Jom' sochu staje w rjede ddowskim.

Tei man:

Njech wn je ntko z Caesarjom!

twrty man:

to dobroh' byo je na Caesarju,
Njech w Brutu krnu dostanje.

Prni man:

Haj, jeho
Dom wjedmy z wjes'ym wyskom sawnostnje.

Brutus:

Krajenjo - -

Druhi man:

Mr! icho!

Brutus:

Mi, peeljo, hi daje samomu,
Ntk domoj, wy pak tudy wostae
Mi k woli pola Mark-Antonija!
es wopokae ej Caesarjowom',
Te ese r, ki Mark-Antonius
Po naim samsnym pizwolenju ntko
Tu dere bude k sawje Caesarjowej
A nicht z msta njezdal so ha ja,
D z ru njeskni Antojiius. (Wotstupi.)

Prni man:

Tu wostamy a wusymy, to ntk
Nam praji bude Mark Antonius.

Tei mean:

Njech postupi d tam na rnjenju.
Mr! Kedbu! - wustup wak, Antonijo!

Antonius (na rnjenju stupiwi):

Ja Bruta dla mam pisunose k wam.

twrty man:

to wn wo Brutu ri?

Tei man:

Wn praji, zo ma pisunose k nam
Dla Bruta.

twrty man:

Pec' njech pknje hlada so,
Zo nio zeho njeri wo Brutu.

Prni man:

Tyran je Caesa by.

Tei man:

Haj to ma prawje!
A zboo je, zo jeho wotbychmy.

Druhi man:

Mr! icho! Tu ntk tola pos'chaje,
to praji me nam Antonius.

Antonius:

O lubi Romjenjo - -

Menjo:

Mr bud a icho!

Antonius:

Wy peeljo a lubi Romjenjo,
Ntk khile wui ke mni, pos'chaje,
Pohrjeb chcu zhotowai Caesarjej,
Nic khwali jeho.. - Sto zoh' inimy,
Nas peiwi, to dobre husto pak
So z mortwym om naim pohrjebje -
Te z Caesarjom bud tak. Wak jeho wam
Je sprawny Brutus husto wobskora,
Zo knjeenja b akomny. Hdy tak
Je peo so, by je to eki hrch,
A eku zapatu je Caesa da.
Po dowolenju Brutowym a tych,
Ki z jeho towaemi su (hlaj, wn
Je sprawny mu a towaojo te)
Smm Caesarjej ia dere lnu re.
Wn b mj peel wrny, prawdiwy,
Hlej, ale Brutus jeho wobskora,
Zo sebi knjestwo chcye piprawi,
A Brutus sprawny, estny owjek je.
Do Romy Caesa jatych piwjede,
Jich wjele, a z jich wulkim wukupom
Tak statne pokadnicy napjelni.
B tole snano kdna lakomnos?
Pi nuzy khudych Caesa pakae:
Ja mnju z twjerdich wutkow dany
By dyrbja owjek by, ki knjei chce.
Hlej, ale Brutus jeho wobskora,
A Brutus sprawny, estny owjek je.
Se witcy wideli, kak tikr jom'
Na Luperkalach krnu poskiach,
Ki bu wot njeho tikr zacpna.
Je znamjo to snad knjestwolakomstwa?
Pec' Brutus joh' pak toho wobskora,
A bjez dwla mu sprawny Brutus je,
Te nochcu sowam re napeo,
Ki Brutus ra je; mi sua so,
Zo tudy jeno wupraju, to wm:
Se witcy lubowali Caesarja,
A z ponym prawom to; to wadi wam
Ntk hko arowa wo jeho smjer
Je rozom ekny k diwim zwrjatam
A owske byda snano wopui? -
O lubi, mje ze mnu sepliwos!
We kau ei moja wutroba
Tam z Caesarjom, a tu ja zamjelknu,
D wona wot tam zasy wri so.

Prni man:

Po mojim zdau wjele rozoma
We jeho sowach je.

Druhi man:

Haj, Caesarjej,
Hdy prawje sebi witko wobmysli,
So tola wulka kiwda staa je.

Tei man:

Boh' skoreno! Haj, kmte, mi so te
Tak by zda. Snano wjele hi ntk
Na jeho msto pide! Boedla!

twrty man:

Se syeli? Wn krnu zacpi je.
Tu tola njeb knjestwa lakomny.

Prni man:

By byo tak, to by drje hubjenje
So zeo tomu a te tamnemu.

Druhi man:

O heje! Wbohi mu, kak jemu woi
Wot hkich sylzow ewjenitej so.

Tei man:

Zawrnje lpoh' mua nimae
We cyym Romje, ha Antonija.

twrty man:

Mr! Kedbu! Wn zas re poina.

CLASS="osoba"Antonius:

By wera hie swtej napeo
So Caesa staji moh, a densa wn
Tu lei mortwy, ani proe so
Wjac' k poesenju ped nim njekonja.
O knjea, hdy bych wae wutroby
A wae mysle ntko zmui chcy,
Bych kiwdu cini Brutej, Kassijej,
Ki staj, ka wse, sprawnej owjekaj.
Ne, njechcu teju knjezow zrudii,
Chcu rado kiwdi morwom', sebi, wam,
Ha zo bych jimaj znapeiwi so. -
Hlaj, tudy w rucy deru pergament,
Ma pjeat Caesarjowy, nam'ka sym
Jn zamknjeny we jeho kamorje.
Je Caesarjowy wotkaz. - Krajenjo!
Hdy bye wjedeli, to steji w nim -
Ja pak to ita nochcu, wodaje -
To bye li a rany koili
Ntk smjertne Caesarjowe, rubika
W krwi swjatej jeho sebi maeli,
Wo wsku z jeho howy prosyli,
Ju zwostajiwi swojim potomkam
Ka drohi namrwk k wnom' pomneju.

twrty man:

Jn sye chcemy: wotkaz itaje!

Witcy:

Haj, wotkaz, hnydom itaje!
Jn sye chcemy: wotkaz Caesarjowy!

Antonius:

Wam ita njesmm, lubi peeljo,
Wy wjede njesme, kak Caesa was
Je lubowa, wy njejse z kamjenja,
Te z drjewa nic, n, jeno ludo se.
A tu by stranje zahorio was
A zbaznio, hdy bye wdeli,
to Caesarjowy wotkaz wobsaha.
Wy zhoni njesme, to stoji w nim,
Wy wde njesme, zo herbja se
Wy Caesarjowi; to by nastao,
Hdy wam by tole pio k wdenju!

Menjo:

O itaje nam wotkaz, Mark Antono!
My chcemy wde, to je wotkaza
Po swojej smjeri sawny Caesa nam.

Antonius:

So sepny njechae a poaka?
So pekhwata sym, zo sym ra tak.
So boju, wobskori sym sprawnych muow,
Ki morili su Caesarja. Mam strach!

twrty man:

Su peradnicy! Sprawni muojo?!

Witcy:

My chcemy wotkaz sye! Wotkaz! Wotkaz!

Druhi man:

Su witcy njekhrnanicy! Mordarjo!
Nam zjewe wotkaz! Wotkaz zjewe!

Antonius:

Mje nuzujee wotkaz itai?
N, tak so stupe witcy do koa
Tu wokoo d mortwoh' Caesarja,
A daje pokaza mi toho wam,
Ki wotkaz sini je. Mam dele pi
Ja k tomu k wam? Je waa wola to?

Witcy:

Haj, stupe dele!

Druhi man:

Dele stupe k nam!

(Antonius z rnjenje stupi.)

Tei man:

Wam dowolimy rad.

twrty man:

Do koa stupe so! Do koa!

Prni man:

Wot marow, a trochu wotstupe!

Druhi man:

Anton'jej z pua! Muej hdnemu!

Antonius:

So njeie tak ke mnje! Stupe pre!

Witcy:

Jom' ie mstno! Nazad! Z pua!

Antonius:

Hdy mae sylzy, ntko pakaje!
Wam znaty je tn pa. Ja spominam,
Hdy prni kr jn Caesa noee,
Na ltnim wjeoru we stanu b,
B runje Nervijow wn porazy. -
Tu je jn peko kaa Kassija -
A tajku dru Kaska sini je!
Tu Brutus pek, lubowany syn;
Hdy wri b wn kaa zaklaty,
To poa puzoli so opa krew
A z wotewrnych durjow bee,
Ka chcya hlada, ha je Brutus by,
Ki wonka klepae tak njecunje,
Haj, Brutus - Caesarjowy lubostnik!
A kak b lubowany, Bh je swdk!
B rana Brutowa najhra wch;
Hdy toho kaa Caesa wuhladny,
To jeho pem njedak ble hac
Br perady, so zlemi wutroba!
A pa pred woci sebi sahnywi -
Pi znamjenju Pompeja polatym
Z krwju jeho - padny wulki Caesa na.
O kajki pad to be, krajenjo!
Tam ja, tam wy, tam witcy padnychmyl
A krwawna perada bu z knjezom ntk.
Wy pakae, mc elniwose je
Was pewinya, sylzy krasne su,
Ki mojej woi paka widitej.
Wy dobri! Sylzy hio do woow
Wam stupaju, hdy pa 'no widie,
Pa Caesarjowy krwawny; hleje tu
Wn sam pak lei, hroznje pekty
Wot peradniskich kaaow.

Prni man:

O zrudny postup!

Druhi man:

Sawny Caesarjo!

Tei man:

Dnjo pony njezboa!

twrty man:

Wy njekhmanicy, mordarjo!

Prni man:

O krwawny pohlad!

Menjo:

So wjemy! So wjemy! Pre - pytaje - pale - zapaleje - pjee - moe - ani jednoho peradnika iweho njewostaje!

Antonius:

Nic ka, wostae tu, krajenjo!

Prni man:

Mr! icho! Pos'chaje na jeho r!

Menjo:

Jeho symy - jeho shujmy - z nim wumrjmy!

Antonius:

Wy lubi peeljo, so njedaje
Pez moje sowa k stranom' zbekej hnu!
Wak sprawni ludo skutk su wuwjedli.
Drje njewem, kajka tajna zoba je
Jich k tomu wabia, su sprawni pak,
A we, wam wo brzy rozkada.
Mi njeje mno zhr wam wutroby,
Ja njejsym rnik, kajki Brutus je,
Sym - ka mje witcy znaja - prosty mu
A sprawny peel, to te wda i,
Ki dowolili su mi re k wam.
Ja nimam wipa, sowow, hdnose,
Te nimam wuraz, pednok, re ik,
Zo bych do zahorjenja piwjed krew.
Sto hio wse, prose powdam,
Wam pokazuju rany Caesarjowe
A rany nme za mnje re dam.
Bych ja by Brutus, wn Antonius pak,
To by Antonius tudy sta, ki by
Was mcnje zahori, a jazyk, r,
Da kdej ranje Caesarjowej, tak,
Zo bych z tym so same kamjenje
We mse Romje k zbkej zbudie.

Witcy:

So zbhmy!

Prni man:

Brutowy dom zapalmy!

Tei man:

Pre! Pje! Peradnikow pytaje!

Antonius:

Na sowko hie, lubi krajenjo!

Menjo:

Mr! icho! Re, sawny Mark Antono!

Antonius:

Wy k du dee, njewse pak to,
Z im Caesa wau lubos zasua?
N, wy to njewse, tu praju wam:
Na jeho wotkaz pome, peeljo!

Menjo:

Zawrnje wotkaz! Sye! Wostae!

Antonius:

Hlaj, Caesarjowy wotkaz tudy wam
Ja pedpooam z jeho pjeatom.
W nim wustaja so kdom' Romjanej
Po howje drachmow sydomdesa pje.

Druhi man:

O hdny Caesarjo! - Haj, pjmy ntk
A wjemy so za jeho smjer!

Tei man:

O kralo Caesarjo!

Antonius:

Mje dosye!

Menjo:

Mr! icho!

Antonius:

A wjac' 'e: Wn je swoje hrodia
A khdnicy, ki hoda zamkny so,
A derje plahowane zahrody
Na lwej stronje Tibra dari wam
A waim potomnikam na wnje,
Zo bye tam po swojej spodobje
So mhli rozkhode a zabawje.
Haj, to b Caesa: hdy so wri zas?

Prni man:

Ach, enje, enje! - Preku! pre!
Na wonym swjatym mstnje z pomjenjom
Ntk spalmy o, potom zapalmy
Z nim domy peradnikow, mordarjow,
Tu zbhe o!

Druhi man:

Wohe pinjese!

Tei man:

W awki roztorhaje!

twrty man:

Syda te,
A klamy, htki, witko ztorhaje!

(Menjo z om wotstupja.)

Antonius:

Njech takle ntko dale plee so! -
Haj, njezboo, we bhu sy; so wal
Pak tam pak sem, na katru stronu chce!

W. Shakespeare. Pe, J. B. Pjech.


171.

Nae diwado

Lta 1862 so w Budyinje na "Tleni" prnje serbske diwado hrajee "Rohowin tyriroha". Dr. Handrik-sla, ki densa w Neveklovje w echach jako lka skutkuje, b hru do serbiny z V. K. Klicpery peoi. To b nadobny skutk serbskeho studenta.

A nai studena wostachu te dale pstowarjo serbskeho diwada. Ti mjena so w pozdiich ltach wosebje asto na polu serbskeje diwadoweje literatury zjewjuja: Arnot Muka, Jakub Bart a Mikaw ur. Muka peoovae swoje hry "za diwado serbskich studentow". A studena hrajachu tute hry a poskiachu z tym serbskemu ludej docya nowu zabawu. Lud krasnos serbskeho diwada brzy zapimny, a doho nejtrajee, zo te serbske towastwa zapoachu serbske diwado hra. Jaseanska Kat. Bjesada hio pez 30 lt serbske diwado pstuje a haji. Tajcy stari hrajerjo su te Radworenjo, Khwaienjo, Bukecenjo. Wjele so densa hie powda w Njeswadidlanskich wokolinach wo sawnym serbskim diwadle nhdueho serbskeho towastwa z Zarr. Te zaa Budyinska "Bjesada" sua do tych towastwow, ki prnje stupachu na serbske jewio. Brzy nastawachu nowe narodne towastwa - a z nimi rosee te serbske diwado. Pomau pibrae te serbska diwadowa literatura. Densa dobywa so serbske diwado dobyescy do wch serbskich wjeskow. Bohu dak! Jeno w Delnjej uicy budi serbske diwado hie jako khuda, wopuena syrota wonka w howrjacej nocy. Zrdka hdy sm wbohe do n de do rozswetleneje sale zastupi. Ale da-li Bh so te tam brzy jeho wumonik zjewi!

Dokel je nae diwado woprawde jara wany faktor w naim narodnym hibanju, zali wm swrnym wtincam wjele na tym, so so wone pstuje a haji.


Wo znowanarodenje serbskeho naroda ma serbske diwado njeprjomne a wulke zasuby. We welakich stronach je so serbska myslika zas a zas raznje a jasnje docya jeno z jewia ludej prdowaa, a lud je tomu rozumi. Nkotrykuli serbski pacho, nkotra serbska knjenika njejstaj w uli bohuel ani serbskeho pismika wuhladaoj, pi hrau serbskeho diwada pak staj pknje serbski ita nawuknyoj. Nae jewio je tu moh rjec naa narodna ula. Nic jeno ita so na mody lud tam nawui, wn te nawuknje dobru a najlpu serbinu re a wuiwa. Tohodla bud to stajnje prnja zasada naich spisowaelow: Na nae jewio sua riajlpa a najisia serbska r, dokel ju lud wuknje. Pi wuknjenju serbskeho diwada zeznaje so naa modina ze serbskim pismowstwom a piwuknje je lubowa a podpjera.

Zdla samsne dobytki ze serbskeho diwada ma te piposuchastwo. Te wono wuknje w diwade dobru serbinu esi a lubowa. Nae diwado pokazuje naemu ludej asto hladado, zo by w nim spzna, kajki njesm by. Pomysle sebi na p. na burske hry "Na wumnku" a "Burska krew" a druhe. Diwado wui lud we swojich historiskich hrach spzna swoju zadenos.

Serbske diwado je naemu ludej kuo njezkaeneho wjesela a pistojneje zabawy, dokel so naemu ludej jeno dobre hry pedstajeja. A w tom hio lei wjeta hdnos serbskeho diwada na naich wsach, dokel wo nmskim diwade - te pola nas! - so to stajnje bohuel rjec njehodi. ȳowjek njeby skoro wri, zo ma Serbja nto tajkeho hra a sebi wobkladowa, ka je so to hio na cuzornych bjesadach w serbskich wsach stawao. Serbske diwado haji tu pdla narodneho zmyslenja te dobre, pistojne wanja naich wtcow. O, zo by to wostao wnje tak! Serbske diwado podpjera widomnje serbske pismowstwo. adyn dl naeje literatury njeje tak pdnje so wuwi ka diwadowy. Mamy densa ju pez pjedesat ianych serbskich hrow! A kelko jich lei hotowych a jeno aka na edriwych nakadnikow!

Na wutrobny dak sua tphodla wm tym esehdnym muam, koti su w prjedawich asach zapoeli serbske diwado hra. Woni su nam drohotne herbstwo zawostajili, kotre chcem my, dale a ble wutwarjene a wudosponjene, jnu pepoda swojim potomnikam, zo by nam Serbstwo njezhinyo.

Fr. Kral, Nae diwadlo.


172.

Na Hrodiu

inohra w 5 jednanjach.

I. jednanje, 3. wustup.

Miliduch

(zamysleny steji; potom pcnje samemu sebi):

to?! So dlje taji njehodi
tyny strach a bojos w wutrobje!? -
Hrozna mysl, ki we mni hobrscy
stawa, ducha snje putajo,
due horjatej' proh pekroi,
do skutka so pewobroi, lud
bdny puta puta njeesne!? -
Hio njehodi so rozepi
wacy njenasytnej howisko,
znii dych jej' klamy zahubny!? -
Abo dyrbi, - dyrbi zahiny
kwtka na honach na poobskich
zboopdna zotej' swobody,
wotrokowstwa nosy hanibnu
kwaklu serbske ramjo swobodne!?- -
Tola sy pak Franko tyranski,
za swdka bud ty mi Pjeruno!:
Doni jedno ramjo mocy zmje
pima brnje so, d posldnja
krewje krjep ze storhowatej' kipi
bude wutroby, Serb wtcne bude
mae hona z krewju kurjatej,
zo by ka kwtka swobody. -
A ty, mjeo mj, ki wjesoy
kupa sy so w krewi njepeelskej,
smjertne rany ry do wutrobow,
namrty po rode swobodnym,
pycha dawna mjenow Serbam swjatych,
nihdy po bjedru njeswobodnym
njeer, skiwlo aos wotrostwa;
rado do mojej' so wutroby
zaryj a so we mni na kruchi
zamaj ze zamanym Serbowstwom! -

4. wustup.

(Miliduch je so za blido sydny a woblico do dnje zapr; Brnmi z durjemi na lwicy do jstwy stupa.)

Brnmi:

Na dworje no ada ryestwu
wjniwos do zjzdowanja, jeno
twojeho mi aka rozkaza. -
to! - Ty zrudny!? - Densa!? - Pi kwasu!?------
Rados woko byska kdike
na Hrodiu, sydu kralowskim;
kajki sni stysk to wutrobu
jeno twoju!? -

Miliduch:

Rados z domom je
na Hrodiu wysk a wjesele;
ach pak bude de, de zahuby,
a na hrode Miliduchowym
zrudoba b'de epta z wjeora
wokoo tych stopow rozbitych
mjena Milec rodu kralowskeho,
a b'de z hrodu toho kralowa
z horda ludam serbskim nmski Frank.

Brnmil:

(te so sydajo):

Z ekej myslu wulka wutroba
bdi so i densa; tola nihdy
njezaswitnje bdonony de
sydu Milec rodu sawnemu.
Hie rodi statne serbska zemja
ryestwo, krew serbska po iach
hie umi rjekam swobodnym,
a mysl adosiwa swobody
po stawach so mcnje rozliwa:
a kw rjei khroboh' ryestwa,
Wjelesaw, ka z njebjes Porywit,
kita bude korje swobody,
tnle hrd, ze swojej wutrobu,
munych Milec mjena dostojny.

Miliduch:

Znaju, znaju pychu ryestwa,
wida wjniwos sym rjekowsku,
spyta sylnos krutych ramjenjow. -
Tola podarmo so wobara
law, hdy na sto wjelkow na njeho.

Brnmi:

Haj, law jedyn, ale cyy rd!

Miliduch:

Te so wjelkow njedowobara.

Brnmi:

Te nic cyy rd?!

Miliduch:

Hdy jedna mysl
na wjelki mc lawsku njewjede. -
My smy na stajnosi w pekorach:
na wjnu 'e enje jedna mysl
wjeda njeje splahi pezjedne,
a drje nihdy ludy poobske
peiwo tym Frankam njestaja
pezjednos, kit njeperaliwy,
ka by eio nad naej zemju
ornoboha hrozne poklee.

Brnmil:

Swobodnos sej splahi swoju haja,
ka to byo hio za starsku.

Miliduch:

Zmylk zmylk wostanje te prastary.

Brnmil:

Zmyk? - To diwny zmylk! Tra pez rjdy
wjnskich ludow njewurubae
pu sej splahi nae daloki
wot Wlgi ha k obju naemu!?

Miliduch:

rjdy rozdrjebjene pewiny,
skutk to njewulki.

Wjelesow

(kotry je njepytnjeny zastupi a jimaj hio khwilu piposucha):

Skutk njewulki, ale Frankow wotmach wotrazy! -

Brnmi

(postawajo a so na Wjelesawa wobroejo):

Frankow te so Serbja njestra.
t na z ruku k brni hotowy
njeby do boja za lud a kraj,
do boja za statok namrty?!

Wjelesaw:

Ale t tych rjekow powjede?

Brnmi:

Kdy swoju rjdu wjwoda.

Miliduch:

Rozkora jim bude wjednica,
dobye pak kwakla wotrostwa.

Brnmil:

Serbsku br a khrobos pewiny
Frankojo!? - Ha! kajke hanjenje!

Miliduch:

Rozkora ju naa peme,
Frankam pu na knjestwo wuruba - -

Brnmi:

Ha twj zamys! Rd chce kralowa
Milec splaham witkim sam!

Miliduch:

t to praji?

Brnmil:

Wza chce Serbam swobodu,
rdny lud swj m za wotroka!

Miliduch:

Prawa ludam rose swoboda
ze zakonja. - Jedne kralestwo
rune podi prawo kdemu.

Brnmi:

Kajka lesna rc!

Wjelesav:

Wo susoda
susod wukny dyrbi rozumny,
ze samsnej so brnju wobara
jeho brni. - Pichod njewsty
na, d jedyn kral a jedyn Bh
njebude wm splaham poobskim...

Miliduch:

Swobody row zany serbskeje
samostatnos bude splahowa...

Brnmil:

Bda! Cuze wanje, Bh ...!

(Wrtnik z we zatrubi a mst so pez prow pua.)

Wjelesaw:

to to!? -
Wrtnik zatrubi a mostowy
eri rjeaz!

Miliduch:

Hoso dojli
k nam ju ze wch hrodow, hrodiow.

J. iinski 1880.


173.

Rozhlad a wuhlad

Tak smy pznali, zo bchu Serbja nhdy wulki lud, skncnje pak may, ale zo tola jako wosebity narod as swojeho narodneho znowarodenja doakachu. Na tej zemi, hde su Serbja wot starodawna autochtonojo, wobsydluja hie rjany kruch kraja. Tu dera so jako druhe mjee ludy w swojich stronach na pikad Rhaetoromanojo abo Ladinojo, Islandenjo a Friaulojo, abo podobnje jako kolonistojo z wjetich ludow, wot wtiny zdaleni, na p. Nmcy w Sedmihrdskej a druhde, Armenojo, Grekojo a druzy.

Prawo swojeho bya maju jako druzy po boej woli, dostojnosi iwjenja pihotuja sebi sami z darami wot Boha datymi, a ze swojej prcu a wutrajnosu. Cyrkew a stat z jich bya adneje kody nimatej; Serbja su swrni wuznawarjo swojeje wry a loyalni poddani, to je woboja wynos wjele kr pipznaa.

Wjele stow lt hio wa Serbam ponmcenje a w nowiim asu su tajcy falni profei asii. Jedni praja: Serbja zhubja swoju narodnos, dokel Nmcow po procentach ble pibywa dyli Serbow, ale woni njepirunuja nmske wsy ze serbskimi wsami, ale mstske wobydlestwo z wjesnym a wua njekesansku wubu, zo dyrbi wude wjeti lud mjeemu ze zanienjom hrozy. Druzy rjeknu: nuzowana ula ponmi Serbow; ale tajke ule mamy hia wot l. 1835. Zaso druzy powdaju: eleznicy dopomhaju ponmenju; ale tajke perzuja na kraj te hio wot l. 1846. Hie druhim je powitkowna wojeska winowatos jako wste znamjo ponmenja; ale w Pruskej dokonjeju ju Serbja hio wot l. 1813 a w Sakskej te wot 1849. Nkotremu zda so zako wo swobodnym pesydlenju pihdny srdk za ponmenje, a nhdekuli poserba so di piahnyweho Nmca. Najwjeti triumf mnja swjei, t praji: Serbina zade, dokel njeje khmana, zo by nowiu zdanos rozrjaa. Rozom a pedagogika pak wuitej, zo so ludej intelektualna a moralna zdanos po najbl im puu wudluje z jeho wtcowskej ru. A te wya zdanos hoda so, jako z kdej druhej, ze serbskej ru rozrje. Hdy so wueni poprcuja, ma serbsku r znajmjea ze wmi wurazami wuhotowa, kotre su na srjednych ulach trbne. Tak hodi so wjele za zdanos skutkowa, byrnje najwya zdanos so potom z pomocu nmskeje abo druheje sowjanskeje dokonjaa. Nmsku r nawuknu Serbja w ulach a serbska rc je jim klu k druhim sowjanskim, wosebje k plskej a skej. Za pirunanje z druhimi je te serbska khmana!

asto so wo zdanosi jednotliwych Serbow wopak rozsuduje, hdy so na p. nmscy menjo z wjesnymi Serbami pirunaju! Serbja su w swojim powoanju runje tak zdani jako druhe ludy w samsnym. Tohodla praji z prawom cuzy wuenc - profesor A. N. Pypin - wo serbskich spisowarjach, zo ze serbskej ru wdomos a moralnos do uda pinjesu, a zo z maymi srdkami do wukonjeju, kotre witku es zasua.

Nhdekuli so z mocu da na ponmenje, kotre pak njeprawda wostanje ped sprawnym Bohom a rozomnymi ludimi. W ulach naoowane namcne nmenje je wobkodenje duchowneho iwjenja, system wohupjenja a wodiwjenja, jako je wjelekr dopokazane. W iwjenju wotrostych je nmenje asto na njerozumnej hordosi zaoene a zadwa prawej kulturje. Sprawny Nmc a peel serbskeho ludu, dr. Sauerwein, tohodla z pohladom na nmcowarjow pezcylnje praji: "Ntii splah, kotreho owjeski rozom a strowe ue so skazytej, njeme swojim dom zawostaji, to je sam zhubi!" Wo dalim iwjenju Serbow pak ri takhle: "Jeno telko prajmy, zo tajki lud, tak strowy na le a duchu, - lud z tajkimi modymi hie peco nowymi narodnymi psnjemi - lud z tajkej iwej a w cyym swojirn iwjenju so wopokazacej poeziju, - lud, ki tajke originalne psnistwo jako na p. Zejlerjowe a Ksykowe wupoduje, - lud, ki ma hie tak strowe narodne a nabone iwjenje, kajke je serbske - zo tajki lud njewuhladuje, jako by brzy wumr chcy abo dyrbja. Pi tym pokazuje na kesansku zasadu: to chcee, zo bychu wam inili atd., jako te na historisku Nemesis.

Dale rozwie naeje narodnose stanje so, da-li Bh, jako dotal na zakoskim puu. Hdy so Serbja jako tajcy uja a na swoju dostojnos dera, smmy ze zhromadnej prcu mjez Hornimi a Delnimi Serbami lpe asy woakowa. Njech je kdy w swojim powoanju dawy a swrny Serb a t me, njech so stara, zo bychu Serbja duchownych, wuerjow a druhich wuenych mli! Hdy Serbja swoju narodnu es sebi waa, nawuknje te pichodnje jako dotal tn abo wony Nmc abo Sowjan z druhich krajow z lubose k nim serbsku r, zo by Serbam wuitnii by w swojim powoanju. Koti ma, njech pilnje dale pisaju.do asopisow abo knihow, kotrych wjele hie trjebamy a zaso druzy njech so staraju za rozrjenje serbskich knihow! Dotalne serbske towastwa dyrbja z pomocu swrnych a woporniwych sobustawow swoju winowatos ini a nkotre trbne nowe dyrbja so hie zaoi. Najmcnio pak dyrbitej skutkowa literarne towastwo "Maica Serbska" w Budyinje z mainym domom jako widomnym centrom Serbowstwa a "Towastwo Pomocy" za studowacych. Wob towastwje stej wot wynose pipznatej a zo je so jimaj z asami podpjera z cuzby dstaa, njeje nico njezakoske; runje jako se peeljo naeju towastwow za Serbow sobu staraju, tak staraju so Nmcy ze "Schulvereinom" za Nmcow we wukraju.

To je na rozhlad a wuhlad! Sprawni a rozswtleni ludo w Europje dwaju so, kak je maemu serbskemu ludej mno byo, w datych wobstojenjach dotal swoju narodnos wobkhowa; njech te wida, zo z wtinskej myslu a narodnej dostojnosu dale wobstojimy jako dobri a zdani Serbja, hdni spominanja w historiji!

W. Bogusawski - M. Hrnik, Historija serbskeho naroda.


174.

objo

Wichor howi, tostych rjda mowa
mrelow so honi hrzbniwje;
oma omu khowa straniwje
a zas nowu zbha z mokroh' rowa.

objo, ka by sylzow, kotre khowa,
hkos uo Serbow epjacych,
stona, syi, ka by mrjacych
horca krew z nim maa so z nowa.

Ka na Poobjanow krwawnej smjeri
by so zastrio, zastanje,
do dna swoje omy jeo wieri.. -

Wichor woichnje, a objo diwje
omy mrni, znmi stonanje,
k oceanej khwata - bjezuiwje.

J. iinski, Kniha sonettow.


175.

Z Warawy do Moskwy

Boruska wjes! Z im pak so po prawym rozeznawa wot kajkejekuli z naich serbskich wsow! Nizke domy, z esanych, nad so skadenych hrjadow natwarjene, ze somu kryte abo ze indelom, mwa d te pola nas hie do naich dnjow, a prjedy hinaich ani we uicy njeb.

Ale nto diwneho tu tola ma. Nihde njeje zahrody, ani zahrodki ped statokom abo pi statoku, haj ani toma, ani kecka njewohlada, ka we wsy nic, tak nic pede wsu. Ka na ponu uku zdada so i khki zestajane by.

Njejsu to njerjane twarjenja, ale cyle pihdne, a po swojim wanju te pijomneho napohlada. Poskhodow njebywa, w rokim pizemju bydla ludo a skt. A z naha nad domom wustupuje wysoka tcha, z wjeta ze wch tyri stron. Swisle su proste, z rdka debjene, ka w naich Btach z konjacymi howami. Za krydo sui soma - dale k ranju wak pikhadee: drjewo. Barba knjei ra, barba drjewa. Tajke nizke twarjenje, z drobnymi woknjekami, skia wobraz pokojnose a mra. Jewio dopjelnjeju wurazne wysoke studnje, ka by je t sem penjes by wot Trjebina, wot Slepoho.

Pdla brnje mjachu tu z wjeta wysoku, roku rjebliznu. Na nju be, ka sna wulki rjad itnych snopow nawany na suenje. Najble wak tu burjo hakle syno syechu, hrjadki rozepowa pak so jim treba by njezdae, ani tu syno njedachu, ka pola nas. Smalace ruske snco syno te na hrjadkach wusuuje.

Lud je w tych stronach khtro njezdany hie. Ale eko tu komu to porokowa; to wak zwisuje ze zemjepisnym pooenjom. Bjez mry khuda krajina je boruski kraj. 13 ludi bydli tam na ksnym kilometru; a to je krajina hio pewobydena; wjacy zeiwi njeme. Zo bychu so wobydlerjo z najmjea cyrkwinscy zastarali, nakhade dos casto cyrkew-syrotku wosrjed wulkeho lsa. Jeno tak je mno, zo ma poboni z dalokich wsow a ze wech stron na swjaty de do cyrkwje hi. A ulu? Teje wak tu z eka na wsach nadede, Kak daloko me tu di jeno do ule khodi... Toho dla ma tu te jeno pordko owjeka, kotry by moh ita a pisa.

Kachlow w tych kninach hie njenaju. Po starsku widi tu whnio w srjed jstwy, pi kotrym so po naich prawtcow wanju hie densnii de w zymje wohrwaju. Ku pak pyta sebi pu do boeho powtra, hde so runje hodi: z woknom, z durjemi, z pod tchi. Tam a sem drje be we wsy te hio wuhek wohlada, kotry z tchi kukae jako swdk, zo kultura ehnje ... Wopom wak pi tym, zo je wjes, kotru wopisach, pdla eleznicy, a zo je eleznica iwjo kultury. t znaje, kak je dale ...

Prnje ruske msto, kotre wo dnjo wohladach, bee gubernialne msto Minsk, khuduke hnzdo, ka w msta boruskeje krajiny, z drjewjanymi domami. Jeno nkotre twary so wuzbhowachu: wulka katolska cyrkew, dom.gubernatora,kasarmy a "ostrog", t. j. jastwo. Pi dwrniu mierwjee so z mazanymi, wobtorhanymi idami; ida wak tworja tei dl wobydlestwa Minska. ida to najkhudeje a najhreje druiny.

Za Minskom b luty hobrski ls bjez knca. Jara mokro tu b a wjele zwriny, kotra lubuje wodu. Njewm so dopomni, zo bych hde telko baonow wohlada, ka tu, a skludny widach skt. W Borisowje be na dwrniu baonowe hnzdo. Delka parowz hroznje pachae, hnydom pdla klepotae na tomje baon z modymi wjesoy w hnzde.

Za nkotre lta snad so tale krajina wotwdni. Rusko knjeestwo piprawuje wulki kanal, wot Baltiskeho do orneho morja, tak huboki a roki, zo bude najwjetim wjnskim dam mno, jn wuiwa. Kanal ma blie Minska se pooi, a bude wn bjez dwla do znamjeniteje kulturneje wanoty.

Brzy dale Borisowa pekrouje eleznica rku sawneho a strucheho wopomnjea: lesnu Bjerjezinu. Mjach ju za rku podobnu Sprjewi pola Masec a Nwsec; mno pak, zo sym so myli a zo je ra. Pomalu bee po rniu woda - njemno mi b wri, zo je w tutej rcy, nhde 12 wjerst na sewjer wot eleznicy, w zastranych dnjach, wot 26.-28. novembra 1812, ze 70.000 muow zahinyo drja poojca.

Wozpjet pejdechmy roku drohu, k Moskwje wjedacu. Stare tomy, wosebje brzy, pi drozy stojachu. Haj, mohe-i wone re, te bychu nam powdae z modych lt, kak je tu ahny Napoleon z hordym wjskom, doby Moskwu bu a hobrske carstwo - a tak je tu zaso ahny, kajo a khudi wo 300.000 muow.

Zajmawa be stacija Slawjany. Kopica ludi tu stojee, koti welako wokewjenja puowarjam skiachu: pene pjewa, warjene jeja, mloko w pknych blekach, krki, kotre bchu as w selenej wode leae, a druhe; di pak bchu za kijek trubiku z bezoweje skory tyknye a pedawachu tajke trubiki, napjelnjene z malenami abo holanskimi jahodami, za nkajku kopejku.

Tu mjach te skadnos, boruske drasty studowa. Boruski muik - bur - drasi so na bo. Do wysokich krnjow su be kholowy stykane; hornje o kryje ba kola, kotru so na kholowy wobleka a z pasom pez pas pepasa. Ba kola z ewjenymi nitkami rjenje wuiwana bywa.

nske drasty su pisanie. Ba kola je nad ramjenjomaj z rjanymi ewjenymi wuiwanjemi debjena. Nad kolu ma wutihany taik, suknja je najble z ewjeno-rikateho katuna, tohorunja su rcuchi na ewje. Howu pikrywae rubio, druhe rubio lhae so na ki pez wutrobno, a be na khribjee zwjazane.

A. Sommer, uica 1899.


176.

Glosa

Stupa w taktu, ka so piska,
z wjelkami wu z jednej truby,
Wc mi stajnje be nizka -
A tak mnohim njebch luby.
(Formy 1888).

Tole wobsah drobnoh' spiska:
Lachmanow a knjekow hidu,
hdy jich w smnych rejach widu
stupa w taktu, ka so piska.

Pone khwalbow w su huby -
Widu mudrocha a baznja
Pezjedneju; prnja kaznja:
Z wjelkami wu z jednej' truby.

Rozkaz hrozny knjez jim iska;
Jednych koi, druhich kusa,
Z jednym ra a z druhim tusa ...
Wc mi stajnje be nizka.

Na mnje zrca so, zo hruby
Sy m, hdy prajach- njej' trjeba,
Muow haba to, nic deba -
A tak mnohim niebch luby.

J. iinski, Ze iwjenja.


177.

Jakub Bart-iinski

Te' iinski! Wn mjez nami wjac njeje,
Joh' wko haso, hort je womjelkny
A styski, juski harfy basniskeje.

Hde rli a klukota Kltrska Woda a majka pez ltstotki brjohi kukowskeho hrodia, tam njedaloko w Kukowje je staa kolebka naeho basnika. 20. awgusta 1856 so tam Bartecom abo ka jim tam do domu rkachu ewcecom narodi hlec, kotreho na Jakuba wukichu. Sydom lt khodee Bartec Jakub do kukowskeje wuenje. Dokel njewdne dary wotkrywae, wotamkny so jemu pu, kotry wjedee k dostojnosi "knjeza". Wukhodiwi lto tachantsku ulu a wot jutrow 1870 hac do Michaa 1871 preparandu katlskeho wueskeho seminara zastupi jako khowanc do serbskeho seminara w Prazy. Na tutej historiskej pde, hde z elementarnej mocu a z pikadnej energiju bijee wutroba skeho naroda, zau so syn sawneje dowki Sawije, a te jemu horjee so wutroba a sapae w dotal njeznatym, wohenju na drohi swj may serbowski lud. A w "Serbowcy" be iwy duch Hrnikowy, ki zasapi te Bartec studenta, zo sldowae tutn . A hio 1877 b jako stari "Serbowki" sam wurazny wjednik Serbowanow. Dostudowawi a wustudowawi wri so do kraja wtcneho a po jednoltnym dobrowmistwje bu 27. mrca 1883 wuswjeeny na mnika. Njeb jemu popate skutkowac doho mjez serbskim ludom. 1883 b kapan w Ralbicach, 1884 bu administrator w Radworju a hio lto 1887 jeho wotwjede ze Serbow. a w samej cuzbje rozwijeja so mode a munie lta basnikowe. W njewjesoym drohowanju dowjede jeho kapanska suba do rachowa, 1889 k dwrskej cyrkwi w Drjedanach, 1896 do kowaniskeje zaornjeneje Kamjenicy. A zaso wro - ka oma - drohuje basnik 1901 jako farski administrator do Radeberga a rozderdany na uwach (hio lta 1903) na wotpoink do raja swojich dacych sonow do Kukowa-Pani, zo by tu njezasta doho, ale dokroi 16. oktobra 1909 tu posldnju kroel do icheho Wotrowa, hde jeho rozbolane o ntk spi spar mra a pokoja.

Serbski narod je zhubi swojeho wulkeho, najwjeteho poetu. Hdy smy w Zejlerju mli ludoweho basnika - nam iinski wupodi klasisku peridu naeho basnistwa. Zejle epae z narodneje psnje a pikoni so te jeje formje. iinski wuknjee na rozkwaej skej poeziji a na swtowych basnikach; wn je nam pinjes do literatury nowy rym a rythmus, nowu dikciju, nowe formy. Je basnik razu reflektivneho. W tym je podstatny rozdl mjez iinskim a Zejlerjom. Zejle, cyle kuzu narodneje psnje so podawi a w jeje klinje kubany, sam jeje ducha pija a njeje za njeho zboowniich khwilow, ha hdy me twori a spwa, ka sami tworjerjo tych narodnych psnjow, hdy z razom psnjachu a spwachu tak radostnje a tak krasnje, dsowscy naivnje a jasnje. iinski je modernii: kontemplativny, individualny, swjski. Wobrazy pirody a jeje iwjenja wotrauja so w jeho dui a tak wn z nutrin wuwaujo - wobraz psni. Z tym su jeho basnje subjektivne; basnik - hladajo drje k universu a k swojemu ludu, tola ze sebje cepa a sebje rysuje, swoje pie iwjenje.

Jeho impulsivna powaha wupodi howrjace iwjenje, ki mrnje b so zapoao a w mrnych kolijach dowukoni. A tutoho iwjenja wotraz su jeho basnje.

Mi iwjenje b bj a bda,
A br a kit a pu b pjero.

Z cuzymi zynkami b z "Knihu sonettow" w le 1884 wotewri nowu dobu serbskeje poezije. Krasne mysliki zakuza do zdobneje re a formy to b tendenca tuteje knihi, ka te knihi "Formow", w le 1888 wueje. Tola hio na kncu "Formow" je r wo "roztorhanych trunach". "Mi so spwa njecha" a "mje rja do satiry", tak stona wutraena wutroba a krew so mui. Hie puwa pak ie jeho iwjenje w knizy "Piroda a wutroba", 1889 wuej, ka mejski jzork a jeho omiki w tym naltmm duchu, w snca mrnym swtlenju a spwje ptakow. Tola showaca perioda so njewjedrata wutwori a za. Njedorozumjenje krajanow, lodowa zymnos swojich doma a hie wjacy ranjaca liwkos tych, kotrym z krwju swojeje wutroby pisae, basnikowu duu rozjdmi. Daloko wtcneje zemje, w njeujacej cuzbje, zhrknychu dny samoty, wupodichu 1899 knihu "Ze iwjenja", hde w zymicy a w mowych khwilach klina struche, paite, dotal njesyane hosy, kotre dobuda wyinow w knizy "Z kidom worjoskim" (1904). Wa romanca wutrobinych paow ha k ironiji, k zajdliwosi sarkasma stopnjowana wubuchnje tu jrje. Tu rozliuje swoje iwjenje a ze swtom a z ludimi so rozliujo. Tola hio je wukhodi drohu bolosiwu dospwi mrneho pistawa doma pi swojich. Prjec je wdny hok, su swtne starose:

"Bart mortwy je, nt iinski bud iwy."

Mr due a wutroby klini a pozauje knihu "Za ichim". Je mr namaka, dokel je z kdeju iku swojeje bytose zakorjenjeny w Bohu. Bohu dawa es ka je zdobne Serbej. Haj njesmmy zataji, ale ze sprawnej hordosu dyrbimy wuzna, zo je ka cye nae wanje, tak te nae pismowstwo bohabojne a sprawne, to w poej mrje pai te w basnjach iinskeho. A harmniscy knci swoje iwjenje. "W pruzy njebjeskej" je hio tu iwy a edi za tamnym rjeim swtom.

Za w basnje iinskeho je wuznamny jeho razny, wtinski hs: wot prnjeje "Zrudny wowce" we "uianu" wozjewjeneje ha do posldnjeje.

Wsebje "Serbske zynki" su pone wohniweje lubose k Serbam a styska po nich, po drohich Serbach. Su te "wtre" zynki, liwkim krajanam a wosobam paace. Wurauja starose, su bojos wo wobhroenu rdnu zemju a drohe jeje kubo. Nochceda rani, pima: ale pimny wzo chceda, zo byehu jenych wubudae z narodneho spanja, druhich pozbhowae k wtinskej horliwosi a zaso druhich posylnjae w njesnadnej, njesebinej dawosi za na serbski lud. A samsne zynki, samsna lubos klini z knihi "Z juskom wtinskim" (1904) a "Wysk a stysk" (1903). Njewuepajomna je basnikowa wutroba, hdy chce serbsku zemju, ki je "rados moja, aos moja", wosawi a khwali tule zemju serbsku, serbske cyrkwje, serbsku korhoj, serbske prawo, serbskeho fararja, wuerja, serbsku r, serbsku modinu a towastwa...

Zo njeje basnik jeno lyrik, ale zo je universalny w tworjenju a wumjeskim idealu, dopokazuje iinski w baladach a romancach "Formow", wosebje pak knihi "Krew a kraj" (1900), dopokazuje dramatiski dar w prnjej samostatnej inohr "Na hrodiu" (1880), episki talent w eposu "Nawoenja" dewje spwow wopijacym (1875-1879). Te w przy znajee pisa, ka dopokazuje jeho roman "Narodowc a wotrodenc". Wobknjeee r, ka adyn druhi, wo tym swdi te "Lipa Serbska", wubjerny to asopis najrjeeho wopomnjea, kotry redigowae wot 1877-1881 a belletristiski na asopis "uica", kotreje redaktor je by wot lta 1904. Haj iinski mjee r w mocy, a hakle w jeho psnjach prawje spznaje, kak wona jeho posuchae. Nae najwye narodne kubo, najryzyi wuliw ludoweje due, serbsku r je wn istu a krasnu penjes na polu poetiskich skutkow a z genijom Musy ju wuzoi a pekrasni. Wn be knjee nad serbskej ru a literaturu, ka b jemu wescy praji njezapomnity Smole. A zawse krasna, wujadrjena a wuhadkowana je jeho r a forma. Wn je pokaza hibitos, rjanozynk a bohatos serbskeje re, sam pak so zjewi jako jeje mitr. Wn je na Swjatopok ech z idejoweje, na Jarosaw Vrchlick z formalneje strony. Wn je serbsku r a poeziju na mstna dowjed, docya jej nowe, na mstna, kotre su ju stajie do stawiznow rjaneje literatury, za kotru ani as ani pestr nimatej zasadneho wuznama: do literatury njehinjaceje, trajaceje hdnoty:

Tu iinski: Twj lud e njezabude!
Mj dak, ki hordos Serbowstwa sy by.
Daj Bh i mer a pokoj ntk tam druhde!
Lud serbski Bh pak wjes a kita chcy!

Jan Cy, uica 1910.


178.

W zymicy

Hwzda zbha so a hwzda pada,
W khjnach mowych wjelk na sornu aka,
W korjeniskach sye syu hada,
orny rapak woko domu kraka.

Sprawni ach kak jara su mi rdcy!
Wulkim maym z dwojej mru mrja;
Swdka trjebaju 'e mali swdcy,
Wulkim najwjete radi wrja.

Ka so hobje wjera we wtiku
Wuerjene z domjaceho hnzda,
Tak mi wjera w kdym wokomiku
Mysle so we stysku diwjoh' zjzda.

Lohke wtiki su bjeze rje,
Wuhnaty sym ja bjez zaradenja -
Woakuju, je-li wri wrje,
Domojwrt wot woow zandelenja.


Tomu dobre dawa dyrbju sowa,
Kotry mje a mjeno moje kowa
do putow, ki smjertny jd bjez winy
Z wjeu rozpyrjeny na mnje liny?

Nihdy! Twjerdy Serb nop nosy z esu;
- Ani sudnik z mocu, ani z lesu
Pop jn njerozmjehi - runu iju
Nosy, njech ju majkaja, njech biju.

Z njezhibjenym khribjetom so khwali
Serb, njech zboe ke, njech bda pali.
Twjerdy nop a khribjet, kruta ija
Mc ka z kuzom do naroda,wija.

Prawo chce, ki doho by bjez prawa;
Ze sprawnose muej rose sawa,
Bohu koleno a khribjet koni
Serb, es z krluemi jemu zwoni.

Tola ruku toho pos no khudy
Liza, ki na khribjet mri krudy.
Zacpiwam a hidu slpca, rapsa,
Hdy je z njemunosu pio na psa. .


Diwa so, zo hio bla wosy
Mi so, mody hdy sym hie tola!
Ka mrz do opjenow bldos nosy,
Tak mje z owim mrzom wosy bola.
Chce mi ewje nadycha do lica?
koda prcy! Mdnos licow hasa
Je mi. Mdnosi je zboe pica,
Mi pak blne borto bda nasa.

Daj sej by a njehadkuj mi oo!
Myto nhdy nam'kam w fadow slde.
Mje je z noom pez wutrobu koo -
Boju so, hdy mysl mi tak zjde:

"Hdy je rozamane moje zboe,
Njech te zymnje zlemja moje o;
Tola rjemjenjow by z mojej koe
Ke khostanju narza so mo!"

J. iinski, "Ze iwjenja".


179.

Serbski dom w Budyinje

to nahle jei so a wyska w Sprjewi?
to w Budyinje horka jej so zjewi?
Nad Budyinom wjera we kolesu
So baony a Btam pows njesu.
to w nim je wudypa ze snnej' skory
Sej ks, to hwizda nt pez serbske hory.
A z jeho astowika widlowata
Do Serbow pows bjerje pona khwata.
A kowronk hdy ju wyska do mreli,
Ju Wtrec hlcy hrabnu pewjeseli. -
to ptaata do Serbow khwatnje honi,
A kajka pows Serbam z wtrow zwoni?
Dom w Budyinje twarja majestotny,
Zo bywa lud by serbski njepowrotny.
W nim serbske zboo kry so w Budyinj
Ma jako idam nhdy w swjatej kinje.
W nim stude serbskemu by dyrbi duchej,
A woha kipi z njeje zemi suchej,
W nim syda bude Serbow ma ka pata
A kidle rozrjowa nad kurjata - -
Do murjow wjazuje so wjele potu
A msto wapna bjeru lubos zotu.
Haj, wutrobow so bjeru cye kruchi,
Zo nmy kamje adyn njej a huchi.
kit zmje wot snca a wot mrele,
Hdy w duach za njn modli so tak wjele.
A dno je hdne jako nihde ane;
Je doho ze krwju serbskej wulpjane. -
Dom Serbam k zbou sta a kruty bude,
Hdy w njebjesach ma kit a zakad w lude.

J. iinski, Z juskom wtinskim.


180.

Karl Arnot Muka

Ticei lt je so minyo wot smjere Jana Ernsta Smolerja, dwacei lt wot smjere Michaa Hrnika. Dohi as btaj Smole a Hrnik najznaiej, najpopularniej mjenje po wch Serbach we wobmaj uicomaj: bjez Smolerja a Hrnika njemachmy sej wdomostneho, literariskeho a politiskeho iwjenja ani mysli. Ntko wobaj wotpoujetaj na brjohomaj wtinskeje Sprjewje tam, hde nhdy posledni kral swobodnych Serbow knjeee a jeho twjerdy hrd do serbskeho kraja zhladowae. - Runje densa, hdy tole pisam, je dwacei lt wuklincao, zo so zrudni a starosiwi rozohnowachmy wot erstweho rowa naeho Hrnika, lubuka weho serbskeho ludu. "Doni b iwy, noee cyy narod we swojej wutrobje, ntko po smjeri nosy jeho cyy narod we swojej wutrobje." Tuto krasne sowo skeho basnika smmy z dobrym prawom praji wo wobmaj, wo Smolerju a Hrniku.

Ale nic cyle staj nas wopuioj tutaj wulkaj wtincaj a wjednikaj: jeju duch b hie dale iwy, a te zbychu nam hie muojo, ka Imi, Kocor, Bart-Ciinski. Ale densa te tych wjacy njeje, jeno jedyn z jeju najlpich ulerjow a sobudaerjow, ki je w mnohim nastupanju jimaj podobny, steji hie njezlemjeny, z ponej mocu ducha a a, mjez nami, Karl Arnot Muka - na Muka.

Muka je pede wm bohate herbstwo Hrnikoweho wdomostneho a literariskeho skutkowanja na so wza a ha nanajzdobnio pisporja. Po Smolerju, Buku, Hrniku ntko dwacei lt wudawa asopis Maicy Serbskeje, na jeniki wdomostny asopis, ki pak ma wobrny a njesnadny nadawk, serbsku r, serbske stawizny, serbsku ludowdu, wo, to Serbstwo nastupa, haji, wobdowa a te druhe wdomose w naej maeinje pstowa, Hio redigowanje tuteho asopisa sameho je wulke do, ada sej mnoho a to wjelestronskeje wdomose, pilnose a nazhonjenja; kelko nastawkow je redaktor sam do njeho podawa, kelko sobudaerjow namowja a wukubowa!

Ale hio wjele prjedy je na jubilar jako zahorjeny serbski studowacy, jako zbra narodnych psni a pisowow, jako spisowael a swrny sobudae a wudawa knihi a asopisow zjawnje wustupi, tola runje redigowanje asopisa Maicy Serbskeje je jeho tak cyle do srjedizny wch naich wdomostnych a pismowskich prcowanjow stajio a jeho mjeno roko a daloko po sowjanskim a te hewak dalim zdanym swe znate sinio.

Karl Arnot Muka so narodi na zemjanskim kuble we Wulkim Wosyku pola Hornjeho Wujezda 10. mrca 1854. t tutu serbsku wjesku znaje, tomu je so zawse jeje rjana pooha a wokolina brzy do pomjatka zaiaa. Blizko mdrych serbskich horow, pod ornym lsom Tuchorjom, wo kotrym nam nkotrakuli pows hio z dawnych asow powda w, lei Wosyk na wyinje, zhladuje z wjechow dele do pola, do hole, do niinow, do wsow a mstow naeje wtcneje uicy. Tu sonjee na peel prnje sony zotych dsowskich a modeskich lt, tu epae z erta a zwutroby serbskeje maerje a serbskeho nana prnju znajomos "slbroklinnych serbskich sowow" a srbae prnju lubos k serbskemu ludej, hdy wotui jeho duch k wdomju a hdy poa jeho wko jasnio, ro a wsio hlada do kraja, ki b jeho domizna, do stawiznow a re toho luda, z kotreho b so narodi. "Rjana uica, sprawna, peelna, mojich serbskich wtcow kraj, mojich zbnych sonow raj, swjate su mi twoje hona!" A tute ideale rosechu z modencom, tworachu podok jeho peswdenja, zo je Serb a zo ma winowatose jako Serb, a z tuteho peswdenja wuwiwae so dale a wsio tamna powaha wobstajnose a woporniwose.

Muka wopokaza so hio zahe jako zbude a zarjadowa abo organisator, wn z Holanom a z druhimi zaoi "skhadowanki serbskeje studowaceje modose", zaoi asopis "Lipa Serbska", redigowae jn sam nto asa, zaoi a wudawae jara doho "uicu", ki stupi na msto "Lipy Serbskeje" a nhdyeho "uiana". - Wosebje zahorjowae Muka studentow, wukaza jim za howny nadawk, zo bychu z koncertami a z diwadom a na druhe wanje zbrali pjenjezy na wudae Zejlerjowych spisow. Muka sam redigowae tutn zhromadny wudawk spisow naeho wulkeho ludoweho basnika, po nim wuda tyri nahladne zwjazki a napisa jara dokadny, kritiski a te narodnje powuacy a zahorjacy iwjenjopis Handrija Zejlerja. Z tym je basnikej, ludej a te sebi samemu rjany a trajacy pomnik staji. To je deba serbskeho pismowstwa, ro, z kotreho ma a buda sta a tysacy epa stajne erstwe wokewjenje ducha a wutroby a zahorjenje za Serbstwo.

Muka pak je te wmu z ludu a za lud". Puowa a zaso puowa po Serbach je jemu pinarodene, a po Janu Ernstu Smolerju je drje ldma t telko kr a tak wutrajnje serbskej uicy prki a pdlu, po horach a doach, pekroi a pi pemri, ka Muka. Ka sawny Zejle, by te na wosawjenc tau z knihemi a zapisnikom, pjero a ornido pi sebi a k rucy m, kdu serbsku pse, ki so pak cyle, pak trochu njeznata zezda, kde napadne serbske sowo a pisowo, kdu napadnu twrbu re, te njeznate hosy atd. atd. swru zapisa. Witke tute nahromadene maizny je wn z dla hio zrjadowa, wdmostnje wobda a te w asopisach abo we wosebitych spisach wuda. K tomu sua te wudae Wje1oweje wulkeje zbrki serbskich pisowow a prajidmow, kotre je Muka zrjadowa a do ia da na swoje wudawki. Pede wm pak je na z kade swojich studijow, zapiskow a pinokow sobudaerjow spisa: "Statistiku uiskich Serbow". Woblienje a wopisanje z ludopisnej kartu. Je to wulke, dokadne a spuomne do. Wosebje je jara wany dospony nmsko-serbski a serbsko-nmski zapis wch serbskich mjenow wsow a mstow. Karta je te sama za so wua.

Te jako basnik so Muka z dobrym wuspchom pospyta: najzajimawii je jeho sonet "Pi Sprjewi" (1875, uian) a balada "Mrjace do" (1876, uian). Wso sua sem te jeho prcowanje wo serbske diwado. Won wudawa hio dohe lta zbrku "Serbske diwado", za kotru je sam preoi "Nankowe krnje", "Praski wuj", "Winy wosud" a druhe.

Tola basnistwo njemee jeho howny nadawk wosta, wobdarjenos a potrbnose naeho pismowstwa jeho na druhe wobrne pola pokazachu. Tu su pede wm literarne stawizny serbskeho ludu a hie ble serbski a sowjanski respyt. - Mnoho rukopisow, najstare njeiane a iane pomniki serbskeho pismowstwa, ka Jakubicowy delnjouiski peok Noweho Zakonja z lta 1548, rukopisne zapiski M. Brancla we knihowni itawskeho gymnasija, je Muka jara pilnje studowa a wcywustojnje zwupisowa z nich to, to je za nau r a pismowstwo wane a wuitna tute wudki je wosebje w asopisu M. S. wozjewja. Witke tute zbranje sowow, psni a prajidmow a studije starych spisow piprawjachu mjenje ble podok k spisanju jeho najwjeteh da, ki w nmskej ri lta 1891 w Lipsku wude z napismom "Historische und vergleichende Laut- und Former lehrederniedersorbischen Sprache mit besonderer Bercksichtigung der Grenzdialekte und des Obersorbischen." Za re worty wso tuta spisana njeje, ale jeno za zdaniich, tola bude pilnemu a kedbnemu itarjej mc jara wuitna by. R njeje nio jeno zwonkowne, materielne, mechaniske, r je z wulkeho dla duch a jwjenje, kotreju sej nicht da njeme, ale kotrej je stworiel nam z duu z dobom zadychny. Tohodla praji sawny afaik: "Powdaj, to chce, r je tola wujaw ducha boeho." Tohodla te z dobrym prawom hio prastara aonska sada rka: r nima njepeela, khiba tajkeho, ki jeje njeznaje. A tuto wrne sowo je sej na jubilar jako heso za swoju rnicu wubra. Tu smmy z dobrym prawpm radi wm, ki chceda jako rnicy a spisowaeljo z ertom a z pismom na lubowany lud wjes a k dobremu a k lpemu nawjedowa, ze bychu sej im dokadnio, im lpje twrby, formy a rjanose naeje re piswojeli. A klu do bohateje pokadnicy serbskich zynkow a formow poskia jim kniha naeho jubilara. Wona najprjedy Delnjouianam, ale skoro runje tak derje te Hornjouianskim Serbam sui, wopija te w zakonje a twrby hornjoserbskeje re w jara snadnych pehladach. Druhosowjanske sowa su we aonskim pismje podate. Du so snadnje ita. Tohodla: Wzmi a itaj!

Jara zwjeselace je, zo je na wuenc te dobrych ulerjow a sobudaerjow namaka a sej wukuba, kajcy su knjea fararjo Handrik, wjela a druzy. Wosebje je te jara wuitne, zo je wjela, rdny Delnjouian, jara dobru krtu rnicu k prnjemu studowanju wobeju serbskeju row spisa. Z dobym prawom pak naspomni k tomu, zo by ita so prcowa, w Mukowej wulkej knizy dale so rozwuowa a wudosponje.

Nam njeje mno, wch spisow a nastawkow pomjenowa, zabywi hakle wopisa, kotre su z jeho pjera wue. Dodawamy hie, zo je so wn te wosebje wo twarjenje Serbskeho Domu prcowa, tu wc z radu, ze skutkom a z wulkimi woporami podpjerowa, zo je te sam za swoje pjenezy swoje a spisy druhich wudawa, so zkrtka na wm, tokuli moho serbskemu ludej spomone by, nanajhorliwo wot modose wobda.

Jurij Lib, Luica 1914.


181.

Worjoej

Mj worjoo, to bdne bchu asy,
Hdy z lesu jachu e a do my spnychu -
Stas z kidow nc! Ki skncowa e chcychu,
Su do my bjezdna zwjazani ka djasy.
Drje wuzespina machu na pasy
i kidow mc a kamje wali k dychu
A rozcychnowa hordych pjerjow pychu,
Nic khrobos pak a krew a krutos rasy -
Le do hr nt' a z duchom mc a jasnos
Pij, kotra ece z njebjeskeho stoa,
A z hwzdow sebi do pjerjow ple krasnos!
Staj na wjech horow swojej' sawy krnu
A z horda zanjes do palikow doa:
St mc ma w pjasi, sini ze mnje - wrnu?!

J. isinski, Z kidlom worjoskim.


182.

Revisor

Wjeselohra w pjeich jednanjach.

V. jednanje, 8. wustup.

Jstwa w domje manosty.

Dotalni a pstmitr (w skoku z wotewrjenym listom w rucy).

Pstmitr:

Spodiwna wc, knjea! Zastojnik, kotreho smy pijeli za revisora, njeje revisor by.

Witcy:

to, njeby revisor?

Pstm.:

adyn revisor, - ja sym to s lista zhoni.

Manosta:

to, to? z kajkeho lista?

Pstm.:

N, z jeho samsneho lista. Pinjesechu ke.mnje na pst list. Pohladnych na adressu - widu: "w Ptrohrode, na pstowskej drzy". Stojach ka zaraeny. Hnydom sej myslach: "Na, zawe je wn na pse njeporjadki nao a pisa to knjeestwu." Wzach list a wotewrich.

M.:

Kak se tola moh?

Pstm.:

Sam njewm kak; peznaturska mc mje zmui. Hio bch kurra zawoa, zo bych list najspnio wotesa; ale wipnos, tajka wipnos mje zaja, kajkeje hie enje zau njejsym. Njemu, njewm, je mi, ka bych njesm! ale ehnje mje, jeno tak ehnje! W jednym wuchu ka bych sya: "N, njewotewri! wotewri sej row!" ale w druhim wuchu mi t w kajki ert epce: "Wotewri, wotewri, wotewri list!" A hdy so zygloweho pjeata dtknych - de mi ka wohe po iach, a hdy bch wotewri - ka by mi krew samjerza, woprawde ld w iach. Rucy mi tepotatej a na woomaj so mi wo pisanjee.

M.:

Ale kak pak se so zwai moh list wotewri, list tajkeje ponomcneje wysokeje wosoby?

Pstm.:

Haj, tu pak ti, zo wn ani ponomcny njeje, ani wysoka wosoba!

M.:

toha myslie, to je?

Pstm.:

Ani Jan, ani Jakub; ert w, to je!

M. (rozhorjeny):

Kak ani Jan, ani Jakub? Kak sme wy rjec, zo njeje ani Jan, ani Jakub, a hie te ert w, to je? Ja was do khdka...

Pstm.:

t? wy?

M.:

Haj, ja!

Pstm.:

Mae krtkej rucy!

M.:

Wse wy, zo sej moju dowku bjerje, zo budu ja sam wulki mu, zo mu was runy pu do Sibirskeje psa?

Pstm.:

Ach, Aritono Antonowio! Do Sibirskeje to je doha noha! Ja wam radi preitam. Knjea! smm list peita?

Witcy:

itaje, itaje!

Pstm. (ita):

"Khwatam i zdli, luby Tepikino, kajke so ze mnu diwy stawaju. Ducy po puu je mje wsty wyk pkow do ista wukutli, tak zo chcye mje hosenca hio do kdy tykny da; ha nadobo cye msto diwajo na moje ptrohrdske woblio a moju drastu mje za revisora pija. A ja ntko pola manosty bydlu, wyiwam dobry as, wjeru so ka mutlika ped jeho onu a dowku, jeno zo njewm, z kotrej bych zapoa - myslu prjedy s maeku, dokel ta je, ka so zda, ke wemu hotowa. Dopomina so, kak mj so bdioj, kak smj z przdneho wobjedowaoj, a kak mje raz tn konditor za korna hrabny, hdy bch nto poprjancow na doh jendelskeho krala zjd? Ntko wzo je wo nawopak! Witcy mi pouja, kelko chcu. Hotowi Hansowje: pukny so ze smchami moh. Ja wm, ty do nowin pisa: pi raz wo nich, zo so pismowstwu njezhubja. Z prnja: manosta - hupc, ka wslik..."

M.:

To njeje mno! To tam njestoji.

Pstm. (pokazuje list):

itaje sam!

M. (ita):

"Ka wslik". Njeje mno! to se wy sam pisa.

Pstm.:

Kak bych ja to pisa mh?

Artemij Filipovi:

itaje!

Luka Luki:

itaje!

Pstm. (dale ita):

"Manosta - hupc, ka wslik..."

M.:

Helski drao! dyrbie to hie wospjetowa! Wako tam te bjez toho stoji.

Pstm. (ita dale):

Hm... hm... hm... "ka wslik. Pstmitr je te dobra dua. (Zastawa cita.) N, tu wn wo mni te njepistojnje pisa.

M.:

N, itaje!

Pstm.:

Ale k omu to?

M.:

N, ertowske injenje, hdy chcee ita, tu itaje! itaje wo!

Art. Fil.:

Dowoe, ja peditam. (staja sej nawoi a ita): "Pstmitr je cyle na suownika Michejowa spodobny, potajkim zawse te ibak a wopic -"

Pstm.: (k posuchastwu):

N, te proso, pukow je hdny, dale nio!

Art. Fil. (dale ita):

"Dohladowa bohumiych wusta... a... a..." (zajika so).

Korobkin:

Ale to se pesta?

Art. Fil.:

Njeitomne pismo... nimo toho wide, zo je wn njekniomnik:

Kor.:

Daje mi! Ja mam, myslu, lpej woi. (Bjerje pismo.)

Art. Fil. (njedawa pisma):

N, tuto msto me so wuwostaji, ale tam dale so ita hodi.

Kor.:

Ale dowole, ja to wuitam.

Art. Fil.:

Ja wak mu te ita; dale je wo jasnio pisane.

Pstm.:

N, wo itaje! wak je prjedy te wo itane byo.

Witcy:

Daje jemu, Artemijo Filipowio, tn list! (Korobkinej.) itaje!

Art. Fil.:

Hnydom. (Dawa pismo.) Tu dowole... (zakrywa z porstom.) Wottal itaje. (Witcy pistupuja k njemu.)

Pstm.:

itaje, itaje! hupos, wo itaje!

Kor. (ita):

Dohladowa bohumiych wustawow Zemjanica je hotowe swinjo w cankatej khapje.

Art. Fil. (k pihladowarjam):

Saby rozumk! Swinjo w cankatej khapje! hde je swinjo w cankatej khapje?

Kor. (ita dale):

"ulski dohladowa wn za kobokom wonja."

Luk. L. (k pihladowarjam):

Bh moj swdk, koboka ani do huby bra njejsym.

Amos Fedorovi(w stronu):

Bohu dak, z najmjea wo mni njepisa.

Kor. (ita):

"Sudnik..."

Am. Fed. (w stronu):

A tola pisa!... (Wte.) Knjea, ja myslu, list je dohi. A to budemy tajkile ertowy njerjad ita!

Luk. L.:

N.

Pstm.:

N, itaje!

Art. Fil.:

N, hio itaje!

Kor. (pokrauje):

"Sudnik Lapkin-apkin je najhri moveton..." To je zawte franczske sowo.

Am. Fod.:

A ert w, to rka! Bych sebi hie lubi da, hdy by rkao jeno jebak, ale me by, te nto hre.

Kor. (pokrauje ita):

"Ale hewak je to hospodliwy a dobroduny lud. Boemje, luby Tepickino. Ja sam chcu so po twojim pikade z pismowstwom zabra. Wostude je, brate, tajkele iwjenje, sknnje, te dua za swojim prawom ada. Widu, zo so dyrbju z nim wysokim zabra. Pisaj mi do saratowskeje gubernije, a wottud do wsy Podkaiowski. (Wobroa list a ita adresu.) Zboordnemu, wjeleesenernu panu Janej Wasiljewiej Tepikinej, w Ptrohrode na pstowskej drozy, iso sydom a dewjedezate, na dworje, tei poskhod na prawo."

Jedna nska:

Kajki njewoakowany poswar!

M.:

Tn je mje kncowa a skncowa! Morjeny sym, morjeny, domorjeny! Nio njewidu! swinjace ryda widu msto wobliow, a dale nio... Wre mi jeho, naspjet s nim! (Macha z ruku.)

Pstm:

Wre, ale kak! Ja sym w dobrej mysli konjacemu pikaza, zo by jemu najlpu trjku da; a ert je mje napjera, zo sym te dalim pstowym stacijam tak porui.

Korobkinowa ona:

To pak su woprawde bjezpikadne maty!

Am. Fed.:

Ha, djas a Juda, knjea! wote mnje je sebi ti sta rublow poi.

Art. Fil.:

Wote mnje te ti sta rublow.

Pstm. (zdychuje):

Och, te wote mnje ti sta rublow.

Bobinski:

Wot naju s Ptrem Iwanowiom esdesat, lubi ludo!

Am Fed. (jako by njemoh zapimny, rozmachuje z rukomaj):

Kak pak be mno, knjea? Praje mi, kak smy so mhli tak wukutli da?

M. (bije so do oa):

Kak sym ja, kak sym ja so rza da, ja stary hupak? Rozum sym, hupy boran, zhubi... Ticei lt w zastojnstwje; ani jedyn pekupc, ani jedyn dodawael njeje zamohl mje wobudi; ibakow pemo ibakow sym jeba, tajkich liakow a poslecarjow, koti bchu hotowi wn swt wobkradny, sym na lp wodi. Toch gubernatorow sym wojeba! to gubernatorow! (macmywi z ruku) njeje hdno wo nich re...

Hana Andrejewna:

Ale to njeme by, Antonko: wn d je so z Marku slubi...

M. (rozzobjeny):

Slubi! Slpc - tn je so i slubi! Pilze mi na woi ze slubom!... (w samych zobach). Tu hladaje, hladaje wn swt, wo kesijanstwo, witcy hladaje, kak je manosta wobudeny. Nadawaje jemu hupakow, hupakow tomu staremu amacej! (Hrozy sebi samomu z pjasu.) Ech, ty, wole! Tajkeho hwika, tajkeho lapaka sy za waneho owjeka m! A wn sebi ntko po cyym puu rjenje klinkota da! Roznjese po wm swe tu stawiznu. Njeje dos, zo bude wm k smcham, - nadede s nkajki pisak, mrak a staji e do keklije! Kak to boli! ese a mjena njelutuje, a witcy buda so z rjehotom smje a z rukomaj placa. omu so smjee, smjee so sebi samym! Ech, wy!... (Ze zobami zaskakuje.) Ja bych wch tych mrakow! Hu, mracy, liberalni poklei! ertowe symjo! Do suka bych was wch zwjaza, na muku bych was roztok wch, a ertej, do zakow zwusypa, do apki!... (Zahanja so z pjasu a bije z pjekom wo podohu.) - (Po krtkim mjelenju): Dotal njemu k sebi pi. Haj zawse, chce-li Bh khosta, wozmje owjekej prjedy rozum. N, to be w tym wokomiku na revizora podobne? Nio! Ani na mauk spodobny njeb - ale z dobom witcy: revisor, revisor! tha je prni rjek, zo je wn revisor? Wotmowe!

Art. Fil. (zbha rucy):

Haj kak je so to stao, njemu rozjasni, a byrnje mje zabili. ma je nam iwjenje wzaa, tu mu je djas z hele pinjes,

Am. Fed.:

Ale t je zapoa, - t: tutaj hlcaj! (Pokazuje na Dob. a Bob.)

Bob.:

N, n, ja nic! ja njemyslach...

Dobinski:

Ja hewak nio...

Art. Fil.:

Wzo, wy.

Luk. L.:

So rozumi. Wj pribetaj ka bjez rozuma zhosenca: "Pij je, pij a pjepai..." Rjaneho ptaka staj naoj!

M.:

Rozumi so, wj kleskarjej manskej, zeenej poklataj!

Art. Fil.:

Zo by waju ertwza z waju revisorom a kleskami.

M.:

Jeno po mse so ahataj, nikoho na pokoj njewostajitaj, ebotakaj poklataj! Blady pedawataj, krtkowopunej srcy!

Am. Fed.:

Poklataj mazuchaj!

Luk. L.:

Koanej apcy!

Art. Fil.:

Krokawskej abje! (Witcy jeju wotstupja.)

Bob.:

Bh swdk, to ja njejsym by, ale Ptr Iwanowi.

Dob.:

N pak, Ptrje Iwanowio, wy se tola prni to...

Bob.:

Ale n, wy se prni by.

Posldni wustup. Dotalni a stranik.

Stranik:

Zastojnik, ki je po wosebitej pikazni z Ptrohroda pij, ada was hnydom k sebi. Wn je w hosencu zasta.

(Wuraene sowa porauja ka z byskom wch. Zwuk pesapjenja zleci na raz onam ze rta; cya hromada z dobom pooenje pemeniwi wostawa w skamjenjenju.)

Nmy wobraz.

Manosta stoji wosrjeda ka slop z rozpestrjenymaj rukomaj a z howu znak. Na prawej stronje jeho o'na a dowka k njemu zhnutej; za nimaj pstmitr ka same praenko, wobroeny k ludom: za nim Luka Luki ka wbohe atko; za nim na samej zadnej snje ti knjenje, jena k druhej pikonjena, hoso, ze samym wusmenjom na manostecow hladajcy. Na lwej stronje maosty: Zemjanica, nakoniwi howu nto na bok, ka by na nto sucha; za nim sudnik z rozdrjenymaj rukomaj, jako by so chcy do zemje zwjes a rozdajiwi hubu, ka by zahwizda chcy abo rjec: "Tu ma, wowka, to je swjateho Jurija!" Za nim Korobkin wobroiwi so do ludu ze zandelenym wckom a na manostu jrje mikajo; za nim cyle zady Dobinski a Bobinski, wupestrwi jedyn k druhemu rucy, rozdajiwi hubu a rozdrwi na so woci. Druzy hoso stoja ka stopy. Skoro podra minuty skamjenjena hromada takle stoji. Zawk so pui.

N. Gogol; z ruiny pe. M. Nawka.


183.

Kak je so stao, zo sym serbski nawukny

Be wjecor. iina wudom wokoo mje, wonka na wulicach a w mojej jstwicy, hde sedo w knikach a nowinach itach. Na posldku hie knihi do rukow wzach, w kotrych so wo tym .a tamnym a te wo starych Serbach, jich ri, wanjach, skutkach a t. d. powdae. Na kncu swojeje rozprawy spisael praji: Haj wak, tutn serbski lud, may zbytk wulkeho serbskeho naroda, je nto prawje zajimawe, - kak romantiscy klina na pikad serbske narodne spwy na kjatych brjohach slborneje Sprewje, ;ale to je byo; nimo! nimo! - po sta lt so wjacy miny njeme, zo je posldnje serbske prdowanje z kltki wjesneje cyrkwiki, posldni nutrny serbski krlu, posldnja wot stareje wowki powdana bajka, posldnje serbske sowo doklinao! Nimo! Nimo! -

itach tute sowa, a itach zaso, - a ja zacuch nto w swojej wutrobje ka wichor, ka swjaty hnw! Zawrno, sylzy ronjachu so mi po licomaj, horce sylzy. - W tamnym wokomiku Knjezowu blizkos zauch. W mojej wutrobje hs boi woae: Knjez je telko za mnje ini, njecha te ty raz nto za njeho ini?

Swjatki bchu blizko: na prnich swjatkach be Knjez sam witke rce tuteje zemje poswjei, tak zo pez prdowanje boeho sowa witke narody w swojej maenej ri jeho wulke skutki syachu. Kda narodnos, kda maena r je wot Boha postajena, wot Boha data, ta dyrbi so zdere a wosta, dni so kralej witkich narodow lubi. - A spodownje, nazajtra dostach brourku, w kotrej fara Imi z wutrobu hnujacymi sowami wo duchownej nuzy mjez Serbami pisae, w kotrej nutrnje proee, zo bychu pomocnikojo, daerjo do Knjezoweje winicy pili k nasyenju hdnych a lanych po wrnosi, po boim sowje, kotrych je wjele w serbskim kraju. - Zaso tamny hs w sebi syach, zaso so praach: Njeme ty sam pomha, njepai Knjezowe powoanje k misionstwu a pede wm w samsnym wtcnym kraju te mi? Ale ach, kak mach ja pomha, ja rodeny Nmc, ki sym cye iwjenje mjez Nmcami by; kak mach tak daloko d, zo mh serbski duchowny by, serbski prdowa!

A tola! boa mc je w sabym mcna, tak sebi prajich; zapo w boim mjenje, a witko so derje radi. Wobroich so na fararja Imia a proach jeho, zo by mi na rnoje praenje wotmowi, ha je mno, zo rodeny Nmc, ki hewak dobre dary wot Boha, dobru wolu a dos wutrajnose ma, serbsku r tak dosponje nawuknje, zo moh pozdio jako duchowny w Serbach skutkowa. Za nkotre dny dstach luby, peelniwy lisik, toho wopijea: "Haj, zapoe w boim mjenje a Bh Knjez ohnuj Wae skutkowanje; w wulkich przdninach pak pide ke mni, do serbskeho seminara." Tuto wotmowjenje dostach knc msaca juija, do serbskeho seminara buch na 24. de msaca awgusta peproeny, tu wosta mi krtki as jednoho msaca za nawuknjenje zapoatkow serbskeje rnicy. Tutn as pak sym da de wote dnja, haj hie doho w nocy; nawuknych serbske sowa, ka mae do, skonjowanja a asowanja, a spytowach w Hrnikowej wubjernej itancy ita a peoe.

24. njeca do serbskeho seminara, do hodijeskeje fary zastupich; w zahrode dowka dae, mje witae a na moje nmske prasenja nmski wotmowjee, z dobom pak stejo wosta a so mje khtro njesepliwje praee: "N, knn'se denn gar nichts wend'sch?" Ja wotmowich: "N haj, nto hio mu, ale mao." Ale ntko, luby itarjo, hdyby ty ju sye moh, to de ka mynske koo; t w, kajke rjane a krasne powdancka je mi powdaa, rjane su zawse bye, koda jeno, zo nico zrozumi njemach. Kak nutrnje, z kajkeju wo prawde wtcowskej lubosu a dobrotu knjez fara a knjeni mje powitataj - to wopisa njemu, ale wot prnjeho wokomika zauch: tu namakam lubos, ka hewak jeno hie w stariskim domje, a enje njezapomnju, witke swoje iwe dny nic, na tamne wutrobne serbske powitanje w Jzusowym mjenje, tam w rowej zahrode hodijskeje fary. - Kak bohae sym boe ohnowanje zhoni w tamnych dnjach prnjeho pebywanja w serbskim seminaru, kajki krasny as, kajke wjesoe studium! Hio za krtki as mach sobu powda a so rozrcowa, teu njedelu pi swjatym wotarju liturgisku bou subu a na posldku serbsku katechesu m. To b wjacy, wjele wjacy, dyli bch so nadija. A Bh Knjez, ki je tutn dobry skutk we mni zapoa, tn je jn te dale wjed. W asu swojich przdninow,. na universie a wudom, hdekuli, hdykuli a kakuli mach, dale serbski studowach, a hdy za lto druhi raz do lubeje mdrohorateje uicy a do hospodliweje hodijskeje fary pidech, bu mi pez bou hnadu spoene, lubym Serbam boe sowo w maenej ri prdowa. to sym tutn krasny de swojeho prnjeho serbskeho prdowanja zau, so wupraji njeda, ale sylzy sym zaso roni, druhe, hac tamny wjeor, ki je za wn khd mojeho iwjenja tak wany by, - horce dakne sylzy. -

Hie njejstej so dw le minyoj, zo sym swoje serbske studije zapoa; hdy densa wro hladam, dyrbju so sam prae, kak je to witko tak diwnje pio, kak je to mno byo?! To pak wm: Bh luby Knjez je mje sam k tomu powoa. Ja sam nio ini njejsym, khiba may dl swojeje swjateje pisunose, a kajke zboe, kajku spokojnos a rados sym w tom namaka a kdy de namakam, - njech druzy praja, to so jim lubi, - za cyy swt a jeho krasnos to njedam.

Sym na kncu swojeje maeje rozprawki; ka je so stao, tak sym powda. Z jednym sowkom pak chcu hie na tutym mse swojemu wysokoesenemu, nutrnje lubowanejnu rozwuowarjej w lubej rjanej serbinje wutrobny horcy dak wupraji. es a khwalba pak Tomu, ki w sabym mcny j! es Bohu Knjezej daje! -

Jan Wata, Almanach serb. stud. modose 1884.


184.

Zaslepjeni

Powdanko ze serbskeho iwjenja.

Nic ze sowom 'no haji chcemy narod,
Ze skutkom daj za lud, r a kraj!

"A tola mi njebudes dale w tutych serbskich drabach khodi," zawoa Kian, dyri z pjasu wo blido, wude zakliwaj ze jstwy a zaprasny durje, zo cyy dom ree. Za blidom sedee burowka, hrke sylzy ronjo. A w kue stojee dowka, piina mandelskeje rozkory. Z rukomaj zakrywae sebi swoje woblio. Twjerda hlwika - nanowa holca!

Kianec btaj zboownaj w doholtnym mandelstwje. Zhromadnje wobdataj domjacu rolu, zhromadnje so wjeseletaj, so rudetaj. Dobraj a zboownaj serbskej mandelskaj! Serbska zemja b jimaj k wutrobje zrosta. Serbski kraj - zbny raj! -

Nadobo so wo pemni. Kian jzdee z wjeta kdu sobotu do msta. Zezna so tam z wjele ludimi, speeli so z nimi. Tui "peeljo", kotrym na, "peelstwje serbskeho bura" wjele zaleee, dobuchu brzy kdneho wliwa nad nim. Hewak dobry, strzby owjek wree so de a pozdio z mesta. Druhdy njebe wjacy swojich zmysow mcny. To starosiwu onu huboko zrudi. A jeje zrudoba so hie powjeti, hdy dopzna, zo bchu muowe nahlady so w tym a tamnym pemnie. Wn, ki prjedy wo serbske kitae, za Serbstwo ree a wojowae, zapoinae wtcowske naoki a wanja wusmowa. A dale a hubo so tutn njepoink do njeho erjee!

Sknuje zabu so tak daloko, zo narodnu drastu, kotru ona a dowka a prjedy te njeboh ma z esu noachu, a kotru tohodla prjedy tak lubowae, zapoinae hidi.

To bchu njekniomne shwki "peelstwa" msanskich towaow. i jemu narachu, zo "rozomny" Serb swoje di wjacy po zastarsku njedrasi. Moderny as - moderny raz!

Jeho ona, ki z lubosu na rdnej zemi a starych dobrych wanjach wisae, b cyle njezboowna. Wbohi, zaslepjeny mu! Wona naoowae swj cyy wliw, zo dowka njeby do nanowych kroelow stupaa. Podarmo! Zaslepjenos nana pede te na dowku, ki chcye rado densa ha jute wot so isny serbsku drastu a ju z cuzej seklatej zamni.

Tohodla dde husio k wtrej rozmowje mjez hewak pezjednymaj mandelskimaj. Runje densa knjeee rozhorjenos w cyym domje, dokel chcye Kian Hai w mse nmsku drastu kupi. Maena zrniwos a wa nutrna prstwa njemetej zaslepjenu wutrobu dowki zmjechi.

"Do, to z toho bude?" ree ma paco. "t swj lud a wtcowske wanja wopui, njeme enje zboowny by!" -

Haa mjelee zasakle. B z maerju njespokojna, dokel so ta nochcye podwoli "rozomnym" idejam nana.

Ble a ble pznawae ma, zo je tu kde sowo, wa prca podarmo. Ze styskniwej wutrobu wotede ze jstwy, de do icheje komorki a porui tam w paerjach mua a dowku boej miosi. B krue peswdena, zo tute zapoinanje k dobremu kncej njedde.

Mjez tym pahae Kian konja. Njemyslee wjacy na swoju zrudenu onu, na jeje bl, na jeje warnowace sowa. Tak daloko z nim hio b. Jeho mysle bchu w mse pola wjesoych bratrow, pola tych, ki jemu rubichu mr a pokoj wutroby.

Do msta pijwi wobstara najprjedy nkotre wcy, a potom chcye tamnym towaam dopokaza, zo ma zdanos, zo wro njestoji, ka mhli tra hewak wo nim mysli.

De do znatych klamow, hde husto za onu a dowku kupowae, wzo ha dotal serbsku drastu. Modenc, kotreho ns ida peradee, witae jeho z hubjenej serbinu.

"Ah! Knjez Kian! Witaje k nam! To je rjenje, zo se nas zaso raz wopyta! to je k subam? Mamy krasne serbske wcy, najnoweje mdy. Rjane idane rcuchi, trodlate rubika - -"

"Die mi ze serbskimi drabami," wotrzny jemu Kian sowo. "Tak hupy wjacy njejsym! Chcu za swoju holcu nmsku drastu kupi. Njesm mi wjacy khodi w zastarskich, njelepych bantach a suknjach!"

Pekwapjeny id hnydom spzna, kelko je bio a wobroi korhojcku po wtiku. Ree kdemu po hubje, hdy jemu jeno k pjenjezam tyjee.

"Mae prawje, knjez Kriano, cyle prawje! Narodna drasta je so peiwia a njetraje, a witcy rozomni Serbja te tak inja. Zawrno, sym stajnje praji: Knjez Kian je wosobny rozomny mu!"

Tajke khwalenje idowskeh modenca zajde zaslepjenemu burej do nopa a waee wjacy, ha proenja a napominanja swrneje, starosiweje mandelskeje.

Mjez tym wuee pekupc cyu kopicu tyzow, staji je na blido a wukhwalowae swoje twory. Po jeho sowach b witko moderne, nobl, elegantne, krute, tak krute, zo chcye so id najrado za pat powe, a z tym krutos a khmanos dopokaza. Huba jemu de ka myske koo, a sowa so jeno tak kuachu.

"Haj, knjez Kian! Ludo na wsach pstuja hie swoje zastarske naeki. Ale t je zdany, so z tajkim aporom wjacy njenasaduje. Na zdanosi na wsach hie jara pobrachuje. Tajcy njejsu ka wy, knjez Kian!"

Tajke sowa so Kianej lubjachu, a peklepany id napowsny jemu stary draby, ki lta doho w khamorje na kupca akachu. Kian zapai wo dos droho, a idowski modenc so huboko ped nim konjee zawdawajo jemu ruku. "Boernje, nazasowidenje!" Tak strowjo zawr durje za zaslepjenyrn burom.

Kian de ntk runy pu do kormy, hde swojich manskich towaow nadede. i jeho lubje witachu, dokel d wdachu, zo jim kje wjesy wjeor, mokra zabawa. Hdy Kian do msta jdee, tykny sebi stajnje nkotre "mdre lapy" do kapsy, ki w bhy dnja so jeno tak rozbrojichu. Wn zapai woriznu. Mjee to za nobl. Njemee tola tajkich wosobnych peelow zdarma m. Menjo pak so smjachu "hupemu serbskemu burej", ka jeho asto mjez sobu mjenowachu.

Densa b khtro eke posedenje. Zmuite wotmyslenje knjeza kublerja Kiana, sknnje e starymi huposemi zama - tak jemu so liachu i "dobri peeljo" - dyrbjee s pihdnje woswjei. Doma rudee so ona a modlee so za zaslepjeneho mua. W mse pak praskae jena blea po druhej, a klecy so pi wjesoym spwje porjedachu a klinachu. Kian a jeho mudri peeljo ujachu jedyn pemo druheho - -

Jurij Sodek, uica, 1913.


185.

Hrnka

I.

"A ia so te wot bokow
Tu wude Nmcy do Serbow,
Da tola Serbja wostamy;
Njech es je nam, zo Serbja smy!
Tn Serb pak, ki so wonma,
Njej' hdny prizy tobaka!

II.

"Sym' wobrny wohlada kraj,
Jn prkujo horje a dee.
Wjes, msto, ls, polo a haj
Ma wudinko rjanosi wjele:
Mi nihde pak krasnio njej,
Ha w domiznje we uiskej."

Ptr Mk, "Khrlue a spwy!"
J. Bartko, uica 1892.


186.

Brunikowo njezboe

"Bruniko, Bruniko, to-ha je so i stao?" praee so Janinka. Ale Brunik njemee ani sowka ze sebje wurazy, a pakae